ਤਾਜਾ ਖ਼ਬਰਾਂ


ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਦਫ਼ਤਰ ਦੇ ਲੋਕ ਸੰਪਰਕ ਅਧਿਕਾਰੀ ਠੱਕਰ ਦਾ ਦੇਹਾਂਤ, ਮੋਦੀ ਨੇ ਜਤਾਇਆ ਦੁੱਖ
. . .  7 minutes ago
ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ, 10 ਦਸੰਬਰ- ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਦਫ਼ਤਰ 'ਚ ਲੋਕ ਸੰਪਰਕ ਅਧਿਕਾਰੀ ਜਗਦੀਸ਼ ਠੱਕਰ ਦਾ ਦਿਲ ਦਾ ਦੌਰਾ ਪੈਣ ਕਾਰਨ ਦੇਹਾਂਤ ਹੋ ਗਿਆ। ਉਹ 72 ਸਾਲਾਂ ਦੇ ਸਨ। ਠੱਕਰ ਪਿਛਲੇ ਕੁਝ ਦਿਨਾਂ ਤੋਂ ਬਿਮਾਰ ਸਨ ਅਤੇ ਹਸਪਤਾਲ 'ਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਇਲਾਜ ਚੱਲ ਰਿਹਾ...
ਆਈਸਲੈਂਡ ਦੇ ਵਿਦੇਸ਼ ਮੰਤਰੀ ਨੇ ਕੀਤਾ ਤਾਜ ਮਹਿਲ ਦਾ ਦੌਰਾ
. . .  35 minutes ago
ਲਖਨਊ, 10 ਦਸੰਬਰ- ਆਈਸਲੈਂਡ ਦੇ ਵਿਦੇਸ਼ ਮੰਤਰੀ ਗੁਡਲੁਗੁਰ ਥੋਰ ਨੇ ਅੱਜ ਸਵੇਰੇ ਆਗਰਾ ਵਿਖੇ ਤਾਜ ਮਹਿਲ ਦਾ ਦੌਰਾ ਕੀਤਾ। ਥੋਰ ਭਾਰਤ ਦੇ ਅੱਠ ਦਿਨਾਂ ਦੌਰੇ 'ਤੇ ਆਏ...
ਵਿਜੇ ਮਾਲਿਆ ਦੀ ਹਵਾਲਗੀ 'ਤੇ ਅੱਜ ਫੈਸਲਾ ਕਰੇਗੀ ਲੰਡਨ ਦੀ ਅਦਾਲਤ
. . .  49 minutes ago
ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ, 10 ਦਸੰਬਰ- 9000 ਕਰੋੜ ਦੀ ਧੋਖਾਧੜੀ ਅਤੇ ਹਵਾਲਾ ਰਾਸ਼ੀ ਮਾਮਲੇ 'ਚ ਭਗੌੜੇ ਕਾਰੋਬਾਰੀ ਵਿਜੇ ਮਾਲਿਆ ਦੀ ਹਵਾਲਗੀ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਸੀ. ਬੀ. ਆਈ. ਦੇ ਜੁਆਇੰਟ ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ ਐੱਸ. ਸਾਈ ਮਨੋਹਰ ਦੀ ਅਗਵਾਈ 'ਚ ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਦੀ ਇੱਕ ਟੀਮ ਵਿਜੇ...
ਅੱਜ ਦਾ ਵਿਚਾਰ
. . .  about 1 hour ago
ਵਿਸ਼ਵ ਕੱਪ ਹਾਕੀ 2018 : ਜਰਮਨੀ ਨੇ ਮਲੇਸ਼ੀਆ ਅਤੇ ਹਾਲੈਂਡ ਨੇ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਨੂੰ ਹਰਾਇਆ
. . .  1 day ago
ਭੁਵਨੇਸ਼ਵਰ 9 ਦਸੰਬਰ (ਡਾ. ਚਹਿਲ) - ਪੁਰਸ਼ ਵਿਸ਼ਵ ਕੱਪ ਹਾਕੀ ਦੇ ਅੱਜ ਪੂਲ ਮੈਚ ਸਮਾਪਤ ਹੋ ਗਏ। ਪੂਲ ਡੀ ਦੇ ਆਖ਼ਰੀ ਦੌਰ ਦੇ ਮੁਕਾਬਲੇ 'ਚ ਜਰਮਨੀ ਨੇ ਏਸ਼ੀਅਨ ਹਾਕੀ ਦੀ...
ਨਾਭਾ ਜੇਲ੍ਹ 'ਚ ਹਵਾਲਾਤੀ ਦੀ ਭੇਦਭਰੇ ਹਾਲਾਤਾਂ 'ਚ ਮੌਤ
. . .  1 day ago
ਨਾਭਾ, 9 ਦਸੰਬਰ (ਕਰਮਜੀਤ ਸਿੰਘ) - ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਅਤਿ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਜੇਲ੍ਹਾਂ ਵਿਚੋਂ ਜਾਣੀ ਜਾਂਦੀ ਨਾਭਾ ਦੀ ਮੈਕਸੀਮਮ ਸਕਿਉਰਿਟੀ ਜੇਲ੍ਹ ਵਿਚ ਹਵਾਲਾਤੀ ਸੁਖਪ੍ਰੀਤ ਸਿੰਘ (23 ਸਾਲ) ਥਾਣਾ ਕਲਾਨੌਰ...
ਦੁਬਈ ਤੋਂ ਆਏ ਯਾਤਰੀ ਤੋਂ 84 ਲੱਖ ਦਾ ਸੋਨਾ ਬਰਾਮਦ
. . .  1 day ago
ਮੁੰਬਈ, 9 ਦਸੰਬਰ - ਮੁੰਬਈ ਹਵਾਈ ਅੱਡੇ 'ਤੇ ਦੁਬਈ ਤੋਂ ਆਏ ਇੱਕ ਯਾਤਰੀ ਤੋਂ 84,59,862 ਲੱਖ ਦਾ ਸੋਨਾ ਬਰਾਮਦ ਹੋਇਆ...
ਕਮੇਡੀ ਕਿੰਗ ਕਪਿਲ ਸ਼ਰਮਾ ਦੇ ਵਿਆਹ ਦੇ ਜਸ਼ਨ ਹੋਏ ਸ਼ੁਰੂ
. . .  1 day ago
ਅਜਨਾਲਾ, 9 ਦਸੰਬਰ (ਗੁਰਪ੍ਰੀਤ ਸਿੰਘ ਢਿਲੋਂ) - 12 ਦਸੰਬਰ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਮਹਿਲਾ ਦੋਸਤ ਗਿੰਨੀ ਚੈਤਰਥ ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਕਰਵਾਉਣ ਜਾ ਰਹੇ ਕਮੇਡੀ ਕਿੰਗ ਕਪਿਲ ਸ਼ਰਮਾ ਦੇ ਘਰ ਵਿਆਹ ਦੇ ਜਸ਼ਨ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਗਏ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਘਰ ਮਹਿੰਦੀ ਰਸਮ...
ਕਰਤਾਰਪੁਰ ਕਾਰੀਡੋਰ 'ਚ ਹੈ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਫੌਜ ਦੀ ਸਾਜ਼ਸ਼ - ਕੈਪਟਨ
. . .  1 day ago
ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ, 9 ਦਸੰਬਰ - ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਮੁੱਖ ਮੰਤਰੀ ਕੈਪਟਨ ਅਮਰਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਨੇ ਦਾਅਵਾ ਕੀਤਾ ਹੈ ਕਿ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਇਮਰਾਨ ਖਾਨ ਦੇ ਸਹੁੰ ਚੁੱਕ ਸਮਾਗਮ ਤੋਂ ਠੀਕ ਪਹਿਲਾ ਕੈਬਨਿਟ ਮੰਤਰੀ ਨਵਜੋਤ ਸਿੰਘ ਸਿੱਧੂ ਨੂੰ ਮਿਲ ਕੇ ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਫ਼ੌਜ ਮੁਖੀ ਵੱਲੋਂ ਕਰਤਾਰਪੁਰ...
ਠੇਕੇਦਾਰ ਦੀ ਵੱਡੀ ਅਣਗਹਿਲੀ ਕਾਰਨ ਦੋ ਨੌਜਵਾਨ ਮੋਟਰਸਾਈਕਲ ਸਮੇਤ ਡਰੇਨ 'ਚ ਡਿੱਗੇ
. . .  1 day ago
ਅਜਨਾਲਾ, 7 ਦਸੰਬਰ (ਗੁਰਪ੍ਰੀਤ ਸਿੰਘ ਢਿੱਲੋਂ)-ਪੰਜਾਬ ਮੰਡੀ ਬੋਰਡ ਅਧੀਨ ਆਉਂਦੀ ਗੁਜਰਪੁਰਾ ਤੋਂ ਅੰਬ ਕੋਟਲੀ ਤੱਕ ਬਣਾਈ ਜਾ ਰਹੀ ਲਿੰਕ ਸੜਕ ਨੂੰ ਬਣਾਂ ਰਹੇ ਠੇਕੇਦਾਰ ਵੱਲੋਂ ਅਣਗਹਿਲੀ ਵਰਤਦਿਆਂ ਡਰੇਨ 'ਤੇ ਬਣੇ ਖਸਤਾ ਹਾਲਤ ਪੁਲ ਨੂੰ ਰਾਤ ਸਮੇਂ ਤੋੜ ਦੇਣ ਉਪਰੰਤ...
ਹੋਰ ਖ਼ਬਰਾਂ..
ਜਲੰਧਰ : ਐਤਵਾਰ 21 ਵੈਸਾਖ ਨਾਨਕਸ਼ਾਹੀ ਸੰਮਤ 546
ਵਿਚਾਰ ਪ੍ਰਵਾਹ: ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਜਵਾਬਦੇਹੀ ਵਿਚੋਂ ਉਪਜਦੀ ਹੈ। -ਸਟੀਫ਼ਨ ਆਰਕੋਨ

ਕਿਤਾਬਾਂ

4-8-2013

 ਵਿਹੜਾ ਸ਼ਗਨਾਂ ਦਾ
ਲੇਖਿਕਾ : ਡਾ: ਸੁਖਬੀਰ ਕੌਰ
ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਕ : ਸੁੰਦਰ ਬੁੱਕ ਡਿਪੋ, ਜਲੰਧਰ
ਮੁੱਲ : 300 ਰੁਪਏ, ਸਫ਼ੇ : 278.

ਡਾ: ਸੁਖਵੀਰ ਕੌਰ ਨੇ 'ਸਾਹਿਤ ਦੇ ਰੂਪ' ਆਲੋਚਨਾ ਦੀ ਪੁਸਤਕ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਵਿਆਹ ਦੇ ਲੋਕ ਗੀਤਾਂ ਉਤੇ ਕਲਮ ਅਜ਼ਮਾਈ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਪੁਸਤਕ ਰੂਪ ਦਿੱਤਾ ਹੈ।
ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਬਹੁਤ ਅਮੀਰ ਹੈ ਤੇ ਲੋਕ ਗੀਤ ਪੰਜਾਬੀਆਂ ਦਾ ਅਮੀਰ ਵਿਰਸਾ ਹੈ ਤੇ ਰੋਜ਼ਮਰਾ ਜੀਵਨ ਦਾ ਅਹਿਮ ਹਿੱਸਾ। ਪੁਸਤਕ ਦੇ ਸਿਰਲੇਖ 'ਵਿਹੜਾ ਸ਼ਗਨਾਂ ਦਾ' ਤੋਂ ਇਕ ਪਹਿਲੂ ਤਾਂ ਬਹੁਤ ਸਪੱਸ਼ਟ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਸ਼ਗਨਾਂ ਭਰੇ ਗੀਤਾਂ ਦਾ ਇਕ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿਚ ਮੁੰਡੇ ਤੇ ਕੁੜੀ ਦੋਵਾਂ ਦੇ ਵਿਆਹਾਂ 'ਤੇ ਗਾਏ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਲੋਕ ਗੀਤ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹਨ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਘੋੜੀਆਂ, ਸੁਹਾਗ, ਲੰਮੇ ਗੀਤ, ਢੋਲਕੀ ਦੇ ਗੀਤ, ਜਾਗੋ ਕੱਢਣੀ, ਵੱਟਣਾ ਮਲਣਾ, ਨੁਹਾਉਣਾ, ਕਾਰੇ ਚੜ੍ਹਾਉਣਾ, ਸਿਹਰਾ ਬੰਨ੍ਹਣਾ, ਚੂੜਾ ਚੜ੍ਹਾਉਣਾ, ਜੰਝ ਸਮੇਂ ਦੇ ਗੀਤ, ਗਿੱਧੇ, ਬੋਲੀਆਂ, ਸਿਠਣੀਆਂ ਤੇ ਛੰਦ ਆਦਿ। ਜੰਮਣ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਮਰਨ ਤੱਕ ਕੋਈ ਅਜਿਹਾ ਮੌਕਾ ਨਹੀਂ ਜਿਸ ਬਾਰੇ ਗੀਤ ਉਪਲਬਧ ਨਾ ਹੋਣ। ਇਹ ਇਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਪੰਜਾਬੀ ਮਨਾਂ ਵਿਚ ਸਾਂਭਿਆ ਸਰਮਾਇਆ ਹੈ, ਕੀਮਤੀ ਖ਼ਜ਼ਾਨਾ ਅਰਥਾਤ ਜੀਵਨ ਦੀ ਬਹੁਰੰਗੀ ਤੇ ਵੰਨ-ਸੁਵੰਨੀ ਝਾਕੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਲੋਕ ਗੀਤਾਂ ਵਿਚ ਵੇਖਣ ਨੂੰ ਮਿਲਦੀ ਹੈ।
ਲੇਖਿਕਾ ਨੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਲੋਕ ਗੀਤਾਂ ਦੀ ਵੰਡ ਕੁਝ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕੀਤੀ ਹੈ-ਵਿਆਹ ਦੇ ਰੀਤੀ-ਰਿਵਾਜ਼, ਸਿਠਣੀਆਂ, ਸਿਹਰਾ, ਸੁਹਾਗ, ਘੋੜੀਆਂ, ਗੀਤ ਵੰਗੜੀਆਂ, ਢੋਲਾ, ਢੋਲਕ ਗੀਤ, ਲੰਮੀਆਂ ਬੋਲੀਆਂ, ਬੋਲੀਆਂ ਤੇ ਛੰਦ ਆਦਿ। ਵਿਆਹ ਦੇ ਹਰ ਮੌਕੇ 'ਤੇ ਗਾਏ ਜਾਂਦੇ ਗੀਤਾਂ ਨੂੰ ਲੇਖਿਕਾ ਨੇ ਬੜੇ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਇਕੱਠਾ ਕਰਕੇ ਸਾਂਭਿਆ ਤੇ ਪਾਠਕਾਂ ਸਾਹਵੇਂ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਹੈ ਜੋ ਮਨੁੱਖੀ ਮਨ ਦੀਆਂ ਸੱਧਰਾਂ ਤੇ ਭਾਵਨਾਵਾਂ ਦੀ ਬਾਖ਼ੂਬੀ ਤਰਜਮਾਨੀ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਪੀੜ੍ਹੀ ਦਰ ਪੀੜ੍ਹੀ ਤੁਰੇ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਸਮਾਜ ਦਾ ਦਿਲ ਧੜਕਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਇਕ ਸ਼ਲਾਘਾਯੋਗ ਉਪਰਾਲਾ ਹੈ ਲੋਕ ਗੀਤਾਂ ਨੂੰ ਆਉਣ ਵਾਲੀਆਂ ਪੀੜ੍ਹੀਆਂ ਦੇ ਚੇਤਿਆਂ ਵਿਚ ਜਿਊਂਦੇ ਰੱਖਣ ਦਾ, ਰੀਤੀ-ਰਿਵਾਜ਼ਾਂ ਦੀ ਅਸਲੀਅਤ ਤੋਂ ਜਾਣੂ ਕਰਵਾਉਣ ਦਾ ਤੇ ਲੋਕ-ਜੀਵਨ ਨਾਲ ਸਾਂਝ ਪੁਆਉਣ ਦਾ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚੋਂ ਪੂਰਾ ਨੱਚਦਾ ਟੱਪਦਾ ਪੰਜਾਬ ਨਜ਼ਰੀਂ ਪੈਂਦਾ ਹੈ ਜੋ ਸਾਡੀਆਂ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਕੀਮਤਾਂ ਦਾ ਦਰਪਣ ਹੈ।

-ਡਾ: ਜਗਦੀਸ਼ ਕੌਰ ਵਾਡੀਆ
ਮੋ: 98555-84298.

ਦੱਬੇ ਕੁਚਲੇ ਲੋਕ
ਲੇਖਕ : ਰਾਮ ਨਾਥ ਸ਼ੁਕਲਾ
ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਕ : ਲੋਕ ਹਿਤੂ ਪਬਲੀਕੇਸ਼ਨ ਪਟਿਆਲਾ
ਮੁੱਲ : 130 ਰੁਪਏ, ਸਫ਼ੇ : 116.

ਬਹੁਪੱਖੀ ਪ੍ਰਤਿਭਾ ਦੇ ਮਾਲਕ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸਾਹਿਤਕਾਰ ਰਾਮ ਨਾਥ ਸ਼ੁਕਲਾ ਨੇ ਬਤੌਰ ਵਾਰਤਕਕਾਰ ਇਸ ਪੁਸਤਕ ਵਿਚ ਸ਼ਾਮਿਲ ਲੇਖਾਂ ਰਾਹੀਂ ਆਪਣੀ ਵਾਰਤਕ-ਕਲਾ ਦੀ ਪਰਪੱਕਤਾ ਨੂੰ ਸਿੱਧ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਉਸ ਨੇ ਇਕ ਮਜ਼ਦੂਰ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਦੱਬ-ਕੁਚਲੇ ਗਰੀਬ ਦੇਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਇਸ ਪੁਸਤਕ ਵਿਚ ਸ਼ਾਮਿਲ ਲੇਖਾਂ ਦੇ ਵਿਸ਼ੇ ਬਣਾਇਆ ਹੈ। ਲੇਖਕ ਅਨੁਸਾਰ, 'ਕੇਵਲ ਏਨਾ ਹੀ ਨਹੀਂ ਕਿ ਸਮਾਜ ਦੇ ਕੁਝ ਵਰਗ ਹੀ ਦੱਬੇ-ਕੁਚਲੇ ਲੋਕਾਂ ਵਿਚ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹਨ, ਕੁਝ ਅਜਿਹੇ ਛੋਟੇ ਅਤੇ ਗਰੀਬ ਦੇਸ਼ਾਂ ਦੀ ਸਮੁੱਚੀ ਜਨਤਾ ਹੀ ਅਜਿਹੀ ਹੈ ਜਿਹੜੀ ਵੱਡੇ ਅਤੇ ਤਾਕਤਵਰ ਦੇਸ਼ਾਂ ਦੇ ਦਬਾਅ ਹੇਠ ਸਾਹ ਲੈ ਰਹੀ ਹੈ।' ਲੇਖਕ ਸ਼ੁਕਲਾ ਨੇ ਇਸ ਪੁਸਤਕ ਵਿਚ ਸ਼ਾਮਿਲ ਲੇਖਾਂ ਮਜ਼ਦੂਰ, ਛੋਟੇ ਕਿਸਾਨ, ਛੋਟੇ ਅਤੇ ਇਮਾਨਦਾਰ ਮੁਲਾਜ਼ਮ, ਘਰੇਲੂ ਇਸਤਰੀਆਂ, ਧਾਰਮਿਕ ਘੱਟ-ਗਿਣਤੀਆਂ, ਪੱਟੀ ਦਰਜ ਕਬੀਲੇ, ਪਛੜੀਆਂ ਅਨੁਸੂਚਿਤ ਜਾਤੀਆਂ, ਛੋਟੇ ਅਤੇ ਗਰੀਬ ਦੇਸ਼, ਬੰਧੂਆ ਮਜ਼ਦੂਰ ਬੱਚੇ, ਵਿਆਹੁਤਾ ਬੰਧੂਆ ਘਰੇਲੂ ਇਸਤਰੀਆਂ, ਬੰਧੂਆ ਵਿਆਹੁਤਾ ਮਰਦ, ਨਿਆਸਰੇ ਮਾਪੇ, ਕਰੂਪ ਨਸਲਾਂ, ਕੱਟੜ ਧਰਮਾਂ ਦੇ ਸਤਾਏ ਲੋਕ ਆਦਿ ਰਾਹੀਂ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਗੁਲਾਮੀ 'ਤੇ ਹਾਅ ਦਾ ਨਾਆਰਾ ਮਾਰਿਆ ਹੈ। ਸ਼ੁੱਧ ਤੇ ਸੁਥਰੀ ਭਾਸ਼ਾ ਰਾਹੀਂ ਉਸ ਨੇ ਇਕ ਸਿੱਧ-ਪੱਧਰੀ ਲਿਖਣ ਸ਼ੈਲੀ ਦਾ ਇਸ ਪੁਸਤਕ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਪੁਖ਼ਤਾ ਸਬੂਤ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਨਿਮਨ ਪੱਧਰ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਜਿਊਂਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸ਼੍ਰੇਣੀਆਂ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀਆਂ ਦੁੱਖ ਤਕਲੀਫਾਂ ਮਜਬੂਰੀਆਂ ਅਤੇ ਤਾਕਤਵਰ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਜ਼ੁਲਮ ਅਤੇ ਧੱਕੇ ਇਸ ਪੁਸਤਕ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾ-ਵਸਤੂ ਹਨ। ਸਹਿਜ ਅਤੇ ਸਰਲ ਵਿਚਾਰਾਂ ਦੀ ਪੇਸ਼ਕਾਰੀ ਇਸ ਪੁਸਤਕ ਦੀ ਖ਼ਾਸੀਅਤ ਹੈ। ਪੰਜਾਬੀ ਵਾਰਤਕ ਨੂੰ ਅਜਿਹੀ ਪੁਸਤਕ ਦੀ ਚਿਰਾਂ ਤੋਂ ਲੋੜ ਸੀ।

-ਸੁਰਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਕਰਮ
ਮੋ: 98146-81444.

ਇਉਂ ਵੇਖਿਆ ਨੇਪਾਲ
ਸਫ਼ਰਨਾਮਾਕਾਰ : ਸੀ. ਮਾਰਕੰਡਾ
ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਕ : ਲੋਕ ਗੀਤ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ, ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ
ਮੁੱਲ : 200 ਰੁਪਏ, ਸਫ਼ੇ : 147.

'ਇਉਂ ਵੇਖਿਆ ਨੇਪਾਲ' ਬਹੁਪੱਖੀ ਪ੍ਰਤਿਭਾ ਦੇ ਮਾਲਕ ਲੇਖਕ ਸੀ. ਮਾਰਕੰਡਾ ਦਾ ਸਫ਼ਰਨਾਮਾ ਹੈ। ਇਸ ਸਫ਼ਰਨਾਮੇ ਵਿਚ ਸਫ਼ਰਨਾਮਾਕਾਰ ਨੇ ਆਪਣੀ ਨੇਪਾਲ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਯਾਤਰਾ ਦੇ ਅਨੁਭਵ ਪਾਠਕਾਂ ਦੇ ਸਨਮੁੱਖ ਕੀਤੇ ਹਨ। ਲੇਖਕ ਭਾਵੇਂ ਆਪਣੀ ਤੇ ਆਪਣੇ ਸਾਥੀਆਂ ਦੀ ਘੁਮੱਕੜ ਬਿਰਤੀ ਦਾ ਵੇਰਵਾ ਵੀ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਪਰ ਨੇਪਾਲ ਯਾਤਰਾ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਪਹਿਲੀ ਤਰਜੀਹ ਨਹੀਂ ਕਹਿੰਦਾ ਸਗੋਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਥਾਵਾਂ ਦੀਆਂ ਯਾਤਰਾਵਾਂ ਦੇ ਬਣਦੇ ਟੁੱਟਦੇ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮਾਂ ਵਿਚੋਂ ਨੇਪਾਲ ਦੀ ਯਾਤਰਾ ਦਾ ਸਬੱਬ ਬਣਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਲਖਨਊ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿਚ ਪਹੁੰਚਣ ਅਤੇ ਲਖਨਊ ਦੇ ਇਤਿਾਹਸਕ ਪਿਛੋਕੜ ਬਾਰੇ ਵੀ ਲੇਖਕ ਨੇ ਵੇਰਵੇ ਪ੍ਰਸਤੁਤ ਕੀਤੇ ਹਨ। ਨੇਪਾਲ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਅਤੇ ਭੂਗੋਲ ਬਾਰੇ ਵੀ ਸਫ਼ਰਨਾਮੇ ਵਿਚ ਜਾਣਕਾਰੀ ਸੰਖੇਪ ਪਰ ਭਾਵਪੂਰਤ ਢੰਗ ਨਾਲ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਲੇਖਕ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਨੇਪਾਲ ਹੀ ਸੰਸਾਰ ਦਾ ਇਕ ਮਾਤਰ ਹਿੰਦੂ ਮੱਤ ਦਾ ਦੇਸ਼ ਹੈ। ਕੁਝ ਬੋਧੀ ਲੋਕ ਵੀ ਹਨ ਅਤੇ ਮਹਾਤਮਾ ਬੁੱਧ ਨੂੰ ਭਗਵਾਨ ਨਾਰਾਇਣ ਦਾ ਨੌਵਾਂ ਅਵਤਾਰ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਲੇਖਕ ਸਫ਼ਰਨਾਮੇ ਵਿਚ ਰੌਚਕਤਾ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਲਈ ਨੇਪਾਲੀ ਭਾਸ਼ਾ ਦੀਆਂ ਹੂ-ਬਹੂ ਉਦਾਹਰਨਾਂ ਵੀ ਪੇਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਲੇਖਕ ਪੁਲਿਸ ਪ੍ਰਬੰਧ ਬਾਰੇ ਤੁਲਨਾਤਮਕ ਟਿੱਪਣੀਆਂ ਵੀ ਪੇਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਨੇਪਾਲੀ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਵਿਵਹਾਰ ਦੀ ਪ੍ਰਸੰਸਾ ਵੀ ਕਰਦਾ ਹੈ।
ਨੇਪਾਲ ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਕਾਠਮੰਡੂ ਪਹੁੰਚਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਨੇਪਾਲ ਦੇ ਸ਼ਹਿਰ ਪੋਖਰਾ ਦਾ ਬਿਰਤਾਂਤ ਵੀ ਲੇਖਕ ਨੇ ਦਿਲਚਸਪ ਬਣਾ ਕੇ ਪਾਠਕਾਂ ਨਾਲ ਸਾਂਝਾ ਕਰਨ ਦਾ ਯਤਨ ਕੀਤਾ ਹੈ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਕਰਕੇ 'ਸਕਾਈ ਪੈਲੇਸ ਰੈਸਟੋਰੈਂਟ' ਦਾ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਤਾਂ ਲੇਖਕ ਨੇ ਪੂਰੇ ਵਿਸਥਾਰ ਵਿਚ ਚਿੱਤਰਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਇਥੋਂ ਦੇ ਕਲੱਬਾਂ ਦੀ ਅਸਲੀਅਤ ਬਾਰੇ ਭਰਪੂਰ ਜਾਣਕਾਰੀ ਪ੍ਰਸਤੁਤ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਾਠਮੰਡੂ ਵਿਚਲੇ ਕੈਸੀਨੋ ਦਾ ਵੇਰਵਾ ਵੀ ਲੇਖਕ ਨਿੱਜੀ ਦਿਲਚਸਪੀ ਨਾਲ ਚਿੱਤਰਦਾ ਹੈ। 'ਸਕਾਈ ਪੈਲੇਸ ਅਤੇ ਰੈਸਟੋਰੈਂਟ' ਅਤੇ ਕੈਸੀਨੋ ਦਾ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਲੇਖਕ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਚਿੱਤਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਪਾਠਕ ਨੂੰ ਨੇਪਾਲ ਦੀ ਯਾਤਰਾ ਭੁੱਲ ਕੇ ਕੇਵਲ ਉਪਰੋਕਤ ਥਾਵਾਂ ਦੀ ਹੀ ਯਾਤਰਾ ਜਾਪਣ ਲੱਗ ਪੈਂਦੀ ਹੈ। ਇਥੇ ਏਨੇ ਵਿਸਥਾਰ ਦੀ ਲੋੜ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਵੀ ਸਰ ਸਕਦਾ ਸੀ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਲੇਖਕ ਵਿਸ਼ਵ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਪਸ਼ੂਪਤੀ ਮੰਦਰ ਬਾਰੇ ਵੀ ਵਿਸਥਾਰਤ ਵੇਰਵੇ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਜੋ ਨੇਪਾਲੀ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਧਰਮ ਆਸਥਾ ਬਾਰੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਜਾਣਕਾਰੀ ਦੇਣ ਦਾ ਉਪਰਾਲਾ ਹੈ। ਲੇਖਕ ਨੇਪਾਲ ਦੇ ਹੋਰ ਮੰਦਰਾਂ ਬਾਰੇ ਵੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਪਰ ਨਾਲ ਹੀ ਨੇਪਾਲ ਦੀ ਯਾਤਰਾ ਬਾਰੇ ਆਪਣਾ ਇਹ ਮੱਤ ਪੇਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਨੇਪਾਲ ਦੀ ਯਾਤਰਾ ਲਈ ਕਿਸੇ ਵਿਅਕਤੀ ਕੋਲ ਵਿਹਲ ਹੋਣੀ ਬਹੁਤ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਪੂਰਨ ਆਨੰਦ ਨਹੀਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋ ਸਕਦਾ। ਇਹ ਸਫ਼ਰਨਾਮਾ 'ਇਉਂ ਵੇਖਿਆ ਨੇਪਾਲ' ਪਾਠਕਾਂ ਨੂੰ ਨੇਪਾਲ ਬਾਰੇ ਦਿਲਚਸਪ ਜਾਣਕਾਰੀ ਦੇਣ ਦਾ ਇਕ ਵੱਡਮੁੱਲਾ ਉਪਰਾਲਾ ਹੈ।

-ਸਰਦੂਲ ਸਿੰਘ ਔਜਲਾ
ਮੋ: 98141-68611.

4-8-2013

 ਜ਼ਿੰਦਗੀ
ਸ਼ਾਇਰ : ਡਾ: ਗੁਰਬਖਸ਼ ਸਿੰਘ ਭੰਡਾਲ
ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਕ : ਚੇਤਨਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ, ਪੰਜਾਬੀ ਭਵਨ, ਲੁਧਿਆਣਾ
ਮੁੱਲ : 150 ਰੁਪਏ, ਸਫ਼ੇ : 111.

ਇਹ ਪੁਸਤਕ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੁਆਲੇ ਘੁੰਮਦੀ ਇਕ ਲੰਮੀ ਕਵਿਤਾ ਹੈ। ਸ਼ਾਇਰ ਨੇ ਬਹੁਤ ਹੀ ਖੂਬਸੂਰਤ ਅੰਦਾਜ਼ ਵਿਚ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੀਆਂ ਅਨੇਕ ਕਾਵਿਕ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ ਦਿੱਤੀਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਦਾ ਸੁਹਜ, ਸਹਿਜ, ਰਵਾਨੀ, ਸੰਗੀਤਆਤਮਿਕਤਾ, ਸੁਹਜਤਮਿਕਤਾ ਅਤੇ ਵੰਨ-ਸੁਵੰਨਤਾ ਪਾਠਕ ਨੂੰ ਨਸ਼ਿਆ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਨੂੰ ਵੇਖਣ ਦਾ ਨਜ਼ਰੀਆ ਹਰ ਇਕ ਦਾ ਆਪਣਾ ਹੀ ਹੈ। ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਨੂੰ ਘੁੱਟ-ਘੁੱਟ ਕਰਕੇ ਪੀਣਾ ਅਤੇ ਜੀਵਨ ਸਫ਼ਰ ਦੀ ਹਰ ਪੈੜ ਨੂੰ ਮਾਨਣਾ ਕਿਸੇ-ਕਿਸੇ ਦੇ ਹਿੱਸੇ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੇ ਰਹੱਸ ਬਾਰੇ ਕਵੀ ਦੇ ਅਨੁਭਵ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹਨ-
-ਜ਼ਿੰਦਗੀ, ਪੱਤਿਆਂ 'ਚੋਂ ਝਰਦੀ ਸਰਘੀ ਦਾ ਝਲਕਾਰਾ
ਤ੍ਰੇਲ ਤੁਪਕਿਆਂ ਦੀ ਸੁੱਚਮਤਾ ਦਾ ਨਜ਼ਾਰਾ।
-ਜ਼ਿੰਦਗੀ, ਫੁੱਲਾਂ ਦੀ ਸੰਗਤ
ਭੌਰਿਆਂ ਦੀ ਪੰਗਤ
'ਵਾਵਾਂ ਦੇ ਪਿੰਡੇ ਤੇ
ਸੰਗੀਤਕ ਰੰਗਤ
-ਜ਼ਿੰਦਗੀ, ਸੰਦਲੀ ਰੁੱਤੇ
ਇਕ ਪਿਲੱਤਣ
ਬੈਠੀ ਕੀ ਕਰੇ?
-ਜ਼ਿੰਦਗੀ, ਇਕ ਖੁੱਲ੍ਹੀ ਕਿਤਾਬ
ਜਿਸ ਤੇ ਆਪੂੰ ਉਕਰਿਆ ਜਾਂਦਾ
ਸਮੇਂ ਦਾ ਹਿਸਾਬ-ਕਿਤਾਬ।
ਇਹ ਖਿਆਲ ਸਾਡੇ ਚਿੰਤਨ ਤੇ ਚੇਤਨਾ ਨੂੰ ਜਗਾ ਕੇ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਬਾਰੇ ਸੋਚਣ ਲਈ ਪ੍ਰੇਰਦੇ ਹਨ। ਇਕ ਨਿਵੇਕਲੇ ਅੰਦਾਜ਼, ਨਿਵੇਕਲੇ ਵਿਸ਼ੇ ਅਤੇ ਡੂੰਘੇ ਫਲਸਫ਼ੇ ਨਾਲ ਜਾਣ-ਪਛਾਣ ਕਰਾਉਂਦੀ ਇਹ ਪੁਸਤਕ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਮਾਣਨ ਲਈ ਪ੍ਰੇਰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਭਰਪੂਰ ਸਵਾਗਤ ਹੈ।

ਗੁਆਚੇ ਵਰਕ
ਸ਼ਾਇਰਾ : ਬੱਬੂ ਤੀਰ
ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਕ : ਲੋਕ ਗੀਤ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ, ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ
ਮੁੱਲ : 150 ਰੁਪਏ, ਸਫ਼ੇ : 118.

ਸ਼ਾਇਰਾ ਅਨੁਸਾਰ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਵਿਚ ਰਿਸ਼ਤੇ ਅਹਿਮ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਉਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਰਿਸ਼ਤੇ ਹੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੀ ਅਸਲੀ ਕਮਾਈ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਉਸ ਨੇ ਕਿੰਨੇ ਹੀ ਰੇਗਿਸਤਾਨ ਆਪਣੀ ਹੋਂਦ ਵਿਚ ਜਜ਼ਬ ਕਰਕੇ ਇਕ ਸਮੁੰਦਰ ਜਿਹੀ ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤ ਦੁਨੀਆ ਦੀ ਨਜ਼ਰ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਰਿਸ਼ਤਿਆਂ ਦੀਆਂ ਪੇਚੀਦਗੀਆਂ ਅਤੇ ਅਣਕਹੀਆਂ ਬਾਤਾਂ ਨੂੰ ਨਜ਼ਮਾਂ ਵਿਚ ਪਰੋ ਕੇ ਪਾਠਕਾਂ ਦੇ ਸਨਮੁੱਖ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਕੁਝ ਝਲਕਾਂ ਪੇਸ਼ ਹਨ-
-ਕੁਝ ਵਾਸਤੇ ਬੇਵਜਹ ਹੀ
ਪੈ ਜਾਂਦੇ ਹਨ
ਤੇ ਕਈਆਂ ਦੀ ਵਜਹ
ਯੁੱਗਾਂ ਮਗਰੋਂ ਵੀ ਨਹੀਂ ਲਭਦੀ!!
-ਤੂੰ ਵੀ ਛੱਡ ਦੋਸਤੀ ਦੇ ਨਕਸ਼ੇ
ਜਿਹੇ ਉਲੀਕਣਾ
ਸਫ਼ਰ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਮੁਸਾਫ਼ਿਰ ਤੋਂ
ਮੰਜ਼ਿਲ ਨਹੀਂ ਪੁੱਛਦੇ।
-ਕੁਝ ਰਿਸ਼ਤੇ ਵਗਦੇ ਪਾਣੀਆਂ ਵਰਗੇ
ਅੱਧੀਆਂ ਅਧੂਰੀਆਂ ਕਹਾਣੀਆਂ ਵਰਗੇ
ਇਕ ਖਿਆਲ ਜਹਾਨ ਮੇਰਾ ਆਬਾਦ ਕਰਦਾ ਹੈ
ਸੁਣਿਆ ਉਹ ਕਦੇ ਕਦੇ ਮੈਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਦਾ ਹੈ।
ਸਾਰੀਆਂ ਨਜ਼ਮਾਂ ਰਿਸ਼ਤਿਆਂ ਦੇ ਤਾਣੇ-ਬਾਣੇ ਵਿਚ ਉਲਝੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਹਨ। ਤੀਬਰ ਅਹਿਸਾਸ, ਪਿਆਸ, ਆਸ, ਵਲਵਲੇ, ਉਡੀਕ, ਵਫ਼ਾ, ਸੋਚ ਅਤੇ ਭਾਵਨਾ ਦੀ ਇਹ ਸ਼ਾਇਰੀ ਦਿਲ ਨੂੰ ਟੁੰਬਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਕਾਵਿ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਦਾ ਸਵਾਗਤ ਕਰਨਾ ਬਣਦਾ ਹੈ।

-ਡਾ: ਸਰਬਜੀਤ ਕੌਰ ਸੰਧਾਵਾਲੀਆ
ਮੋ : 98147-16367.

ਪੰਜਾਬੀ ਲੋਕ-ਕਾਵਿ ਦਾ ਵਿਚਾਰਧਾਰਕ ਪਰਿਪੇਖ
ਲੇਖਕਾ : ਡਾ: ਹਰਪ੍ਰੀਤ ਕੌਰ ਔਲਖ
ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਕ : ਲੋਕ ਗੀਤ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ, ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ
ਮੁੱਲ : 175 ਰੁਪਏ, ਸਫ਼ੇ : 120.

ਲੋਕ-ਕਾਵਿ ਸਮਾਜ ਵਿਚ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੇ ਤਣਾਵਾਂ, ਰੀਝਾਂ ਅਤੇ ਸੁਪਨਿਆਂ ਦੀ ਸਹਿਜ ਪੂਰਤੀ ਦਾ ਚਿਤ੍ਰਣ ਹੈ। ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਵਿਚ ਪਰੰਪਰਾ, ਵਿਸ਼ਵਾਸਾਂ, ਜੀਵਨ ਸੂਝ, ਅਨੁਭਵ ਸਾਰੇ ਹੀ ਆਪੋ-ਆਪਣੀ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਲੋਕ ਕਾਵਿ ਵਿਚ ਬਹੁਤ ਕੁਝ ਘੁਲਿਆ-ਮਿਲਿਆ ਪਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਤਥ/ਮਿਥ, ਵਿਰੋਧੀ ਧਿਰਾਂ ਦੇ ਆਪੋ-ਆਪਣੇ ਸੁਪਨੇ ਤੇ ਟਕਰਾਅ। ਇੰਜ ਲੋਕ ਕਾਵਿ ਵਿਚੋਂ ਉਦੈ ਹੁੰਦੀ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਦਾ ਉਦਮ ਮਿਹਨਤ ਅਤੇ ਸੂਝ ਨਾਲ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਵੀ ਹੈ ਤੇ ਮਹੱਤਵ ਪੂਰਨ ਵੀ। ਹਰਪ੍ਰੀਤ ਕੌਰ ਦਾ ਇਹ ਉਦਮ ਇਸ ਪੱਖੋਂ ਤਸੱਲੀਬਖਸ਼ ਹੈ।
ਉਸ ਨੇ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਦੇ ਸ਼ਾਬਦਿਕ, ਪਰੰਪਰਾਗਤ ਅਰਥ/ਸੰਕਲਪ ਤੋਂ ਤੁਰ ਕੇ ਮਾਰਕਸਵਾਦੀ ਮਾਡਲ ਤੱਕ ਇਸ ਸੰਕੇਤ ਦੇ ਵਿਭਿੰਨ ਪਾਸਾਰ ਉਲੀਕੇ ਹਨ। ਇਸ ਦਾ ਸਰੂਪ ਲੋਕ ਕਾਵਿ ਵਿਚੋਂ ਪਛਾਨਣ ਦੇ ਜਟਿਲ ਵੇਰਵਿਆਂ ਉਤੇ ਉਂਗਲ ਰੱਖੀ ਹੈ। ਲੋਕ ਕਾਵਿ ਦੇ ਸਿਧਾਂਤਕ ਪਿਛੋਕੜ ਨੂੰ ਸੂਝ-ਬੂਝ ਨਾਲ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਮੌਖਿਤਾ, ਪਰੰਪਰਾ, ਲਚਕੀਲਾਪਨ, ਲੋਕ ਮਨ, ਗਾਇਨ ਯੋਗਤਾ, ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਅੰਸ਼, ਲੋਕ ਪ੍ਰਵਾਨਗੀ, ਲੋਕ ਬੋਲੀ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਲੋਕ ਕਾਵਿ ਦੇ ਨਿਰਧਾਰਕ ਵੇਰਵੇ ਹਨ। ਡਾ: ਔਲਖ ਨੇ ਲੋਕ-ਕਾਵਿ ਦੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਰੂਪਾਂ ਬਾਰੇ ਸੰਖੇਪ ਪਛਾਣ ਉਪਰੰਤ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾਈ ਸਰੋਕਾਰਾਂ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਦਾ ਉਪਰਾਲਾ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਪੰਜਾਬੀ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਸ਼ੁਰੂ ਤੋਂ ਹੀ ਧਰਮ-ਮੁਖੀ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਰੀਤਾਂ ਰਸਮਾਂ, ਸੰਸਕਾਰ, ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਸਭ ਧਰਮ ਕੇਂਦਰਿਤ ਹਨ। ਇਹ ਵੱਖਰੀ ਗੱਲ ਹੈ ਕਿ ਸੰਸਥਾਗਤ ਧਰਮ ਨਾਲੋਂ ਵਧ ਲੋਕ ਧਰਮ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਵਿਚ ਵਧੇਰੇ ਅਭਿਵਿਅੰਜਤ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਨੈਤਿਕਤਾ ਤੇ ਉੱਚੀਆਂ ਕਦਰਾਂ-ਕੀਮਤਾਂ, ਆਸਥਾ ਤੇ ਭੈਅ ਦੇ ਕਈ ਰੰਗ ਲੋਕ-ਕਾਵਿ ਦੀ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਵਿਚ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹਨ। ਵਰਤ, ਵਹਿਮ-ਭਰਮ, ਜਾਦੂ ਟੂਣੇ, ਪੀਰ ਫਕੀਰ, ਬਿਰਖ, ਜਲ, ਅਗਨੀ ਆਦਿ ਦੀ ਪੂਜਾ ਲੋਕ ਕਾਵਿ ਵਿਚ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਦੀਆਂ ਪ੍ਰਗਟਾਅ ਵਿਧੀਆਂ ਮਾਤਰ ਹਨ। ਇਹ ਪੁਸਤਕ ਲੋਕ ਕਾਵਿ ਦੀ ਬਹੁ-ਪਰਤੀ ਤੇ ਬਹੁ-ਦਿਸ਼ਾਈ ਸੰਰਚਨਾ ਦੀ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਨੂੰ ਮੁੱਖ ਰੂਪ ਵਿਚ ਲੋਕ ਧਰਮ ਦੁਆ ਕੇ ਸੰਗਠਿਤ ਹੁੰਦਾ ਵੇਖਦੀ ਪਛਾਣਦੀ ਹੈ। ਉਸ ਦੀ ਇਹ ਪਛਾਣ ਪ੍ਰਮਾਣਿਕ ਹੈ, ਭਾਵੇਂ ਬਹੁਤੀ ਡੂੰਘੀ ਨਹੀਂ।

-ਡਾ: ਕੁਲਦੀਪ ਸਿੰਘ ਧੀਰ
ਮੋ : 98722-60550

ਰੂਹ ਦੀ ਆਰਸੀ
ਸੰਪਾਦਕ : ਚੇਤਨ ਸਿੰਘ
ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਕ : ਸਿੰਘ ਬ੍ਰਦਰਜ਼, ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ
ਮੁੱਲ : 150 ਰੁਪਏ, ਸਫ਼ੇ : 142.

'ਰੂਹ ਦੀ ਆਰਸੀ' ਪੁਸਤਕ ਵਿਚ ਪ੍ਰੋ: ਹਰਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਮਹਿਬੂਬ ਦੁਆਰਾ ਡਾ: ਗੁਰਮੁਖ ਸਿੰਘ ਪਟਿਆਲਾ ਦੇ ਨਾਂਅ ਲਿਖੇ 85 ਖ਼ਤ ਸੰਗ੍ਰਹਿਤ ਹਨ। ਪ੍ਰੋ: ਮਹਿਬੂਬ ਬਹੁਤ ਨਿੱਘੇ ਅਤੇ ਪਿਆਰ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਸਦਭਾਵੀ ਮਨੁੱਖ ਸਨ। ਡਾ: ਗੁਰਮੁਖ ਸਿੰਘ, ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੀ ਪੰਚਮ ਜਨਮ ਸ਼ਤਾਬਦੀ ਸਮੇਂ ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਪਟਿਆਲਾ ਵਿਚ ਐਮ. ਏ. ਕਰਕੇ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲਿਆ। ਉਹ ਮੁੱਢ ਤੋਂ ਹੀ ਇਕ ਅਤਿਅੰਤ ਮਿਹਨਤੀ ਅਤੇ ਕਰਮਸ਼ੀਲ ਵਿਅਕਤੀ ਰਿਹਾ। ਕੁਝ ਸਮੇਂ ਬਾਅਦ ਉਸ ਨੂੰ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਭਾਗ ਪੰਜਾਬ ਵਿਚ ਨੌਕਰੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋ ਗਈ। ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਭਾਗ ਦਾ ਪੁਸਤਕਾਲਾ ਬਹੁਤ ਅਮੀਰ ਸੀ। ਗਿਆਨੀ ਲਾਲ ਸਿੰਘ, ਡਾ: ਜੀਤ ਸਿੰਘ ਸੀਤਲ, ਪ੍ਰੋ: ਪਿਆਰਾ ਸਿੰਘ ਪਦਮ, ਸੰਤ ਇੰਦਰ ਸਿੰਘ ਚੱਕਰਵਰਤੀ ਅਤੇ ਡਾ: ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਲਾਂਬਾ ਨੇ ਇਸ ਪੁਸਤਕਾਲੇ ਵਿਚ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਹੱਥ ਲਿਖਤ ਖਰੜੇ ਵੀ ਸਾਂਭ ਰੱਖੇ ਸਨ। ਗੁਰਮੁਖ ਸਿੰਘ ਨੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਾਰੇ ਖਰੜਿਆਂ ਦਾ ਗੰਭੀਰ ਅਧਿਐਨ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਖਰੜਿਆਂ ਦਾ ਸੰਪਾਦਨ ਕਰਕੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਵੀ ਕਰ ਦਿੱਤਾ, ਜਿਸ ਸਦਕਾ ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿਚ ਨਜ਼ਰ ਆਉਂਦੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਖੱਪੇ ਪੂਰੇ ਗਏ।
ਪ੍ਰੋ: ਮਹਿਬੂਬ ਨੂੰ ਡਾ: ਗੁਰਮੁਖ ਸਿੰਘ ਨਾਲ ਬਹੁਤੀ ਨਿਟਕਤਾ 1987-88 ਵਿਚ ਪੈਦਾ ਹੋਈ, ਜੋ ਪ੍ਰੋ: ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਅਕਾਲ ਚਲਾਣੇ (14.2.2010) ਤੱਕ ਖੂਬ ਨਿਭੀ। ਚਿੱਠੀ-ਪੱਤਰਾਂ ਦਾ ਸਿਲਸਿਲਾ 2002 ਤੱਕ ਬਾਦਸਤੂਰ ਚਲਦਾ ਰਿਹਾ। ਇਹ ਪੱਤਰ ਪ੍ਰੋ: ਮਹਿਬੂਬ ਦੀ ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤ ਦਾ ਸਿਰਨਾਵਾਂ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਆਧਾਰ 'ਤੇ ਅਸੀਂ ਉਸ ਬੇਨਜ਼ੀਰ ਵਿਦਵਾਨ ਦੇ ਅੰਤਹਕਰਣ ਵਿਚ ਝਾਤ ਪਾ ਸਕਦੇ ਹਾਂ। ਜਦੋਂ ਅਸੀਂ ਇਸ ਪੁਸਤਕ ਵਿਚ ਸੰਕਲਿਤ ਪੱਤਰਾਂ ਉੱਪਰ ਨਜ਼ਰ ਮਾਰਦੇ ਹਾਂ ਤਾਂ ਮਾਲੂਮ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੋਵਾਂ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਜੀਵਨ ਵਿਚ ਅਨੇਕ ਮੁਸੀਬਤਾਂ ਅਤੇ ਬਿਪਤਾਵਾਂ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਨਾ ਪਿਆ। ਪਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਿਰਲੱਥ ਯੋਧਿਆਂ ਨੇ ਮੁਸੀਬਤਾਂ ਦੇ ਸਨਮੁੱਖ ਕਦੇ ਘੁਟਨੇ ਨਹੀਂ ਟੇਕੇ ਬਲਕਿ ਪੂਰਾ ਨਿਸਚਾ ਕਰਕੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਉੱਪਰ ਫ਼ੈਸਲਾਕੁਨ ਜਿੱਤ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ। ਇਹ ਪੁਸਤਕ ਪੰਜਾਬੀ ਦੇ ਹਰ ਗੰਭੀਰ ਪਾਠਕ ਅਤੇ ਸਮਰਪਿਤ ਅਧਿਆਪਕ ਲਈ ਬੇਹੱਦ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹੈ। ਮੈਂ ਸ: ਚੇਤਨ ਸਿੰਘ ਅਤੇ 'ਪ੍ਰੋ: ਹਰਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਮਹਿਬੂਬ ਮੈਮੋਰੀਅਲ ਟਰੱਸਟ ਗੜ੍ਹਦੀਵਾਲਾ' ਨੂੰ ਇਸ ਪੁਰਸ਼ਾਰਥ ਲਈ ਮੁਬਾਰਕਬਾਦ ਦਿੰਦਾ ਹਾਂ।

ਤਨਹਾਈਆਂ
ਕਵਿਤਰੀ : ਮਨਪ੍ਰੀਤ ਕੌਰ ਬਰਾੜ
ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਕ : ਲੋਕ ਗੀਤ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ, ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ
ਮੁੱਲ : 135 ਰੁਪਏ, ਸਫ਼ੇ : 80.

ਮਨਪ੍ਰੀਤ ਕੌਰ ਬਰਾੜ ਇਕ ਸੰਵੇਦਨਸ਼ੀਲ, ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰ ਅਤੇ ਸਵੈਮਾਨ ਵਾਲੀ ਪੰਜਾਬੀ ਮੁਟਿਆਰ ਹੈ। ਭਾਵੇਂ ਉਸ ਦਾ ਪ੍ਰਥਮ ਕਾਵਿ ਸੰਗ੍ਰਹਿ 'ਤਨਹਾਈਆਂ' 2012 ਈ: ਵਿਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਹੋਇਆ ਹੈ ਪਰ ਉਹ ਜਨਮਜਾਤ ਕਵਿੱਤਰੀ ਸੀ। ਆਪਣੀ ਸਿਰਜਣਾਤਮਕ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਦਾ ਭੇਤ ਬਿਆਨ ਕਰਦੀ ਹੋਈ ਉਹ ਲਿਖਦੀ ਹੈ ਕਿ ਜਦੋਂ ਵੀ ਉਸ ਦੇ ਜ਼ਿਹਨ ਵਿਚ ਕੁਝ ਅਹਿਸਾਸ ਤੜਪਦੇ ਅਤੇ ਲੁੱਛਦੇ ਹਨ ਤਾਂ ਉਹ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਹੇਜ ਕੇ ਕਾਗਜ਼ ਦੇ ਪੰਨਿਆਂ ਉੱਪਰ ਉਤਾਰ ਲੈਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਇੰਜ ਉਸ ਦਾ ਲੇਖਣ ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਦਾ ਰੂਪ ਧਾਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਨੂੰ ਸੁਰ ਨਾਲ ਸੁਰ ਮਿਲਆਉਣ ਲਈ ਕੋਈ ਸੰਗਤ ਨਹੀਂ ਮਿਲ ਰਹੀ, ਇਸੇ ਕਾਰਨ ਉਹ ਤਨਹਾਈ ਦੇ ਸੁਰ ਅਲਾਪ ਰਹੀ ਹੈ। ਪ੍ਰਥਮ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਹੋਣ ਕਾਰਨ ਉਸ ਦੀਆਂ ਬਹੁਤੀਆਂ ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਨਿੱਜੀ ਕਸ਼ਮਕਸ਼ ਦੇ ਇਰਦ-ਗਿਰਦ ਘੁੰਮਦੀਆਂ ਹਨ ਪਰ ਜਦ ਕਦੇ ਉਹ ਸਾਮਾਨਯ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਤਾਂ ਉਹ ਆਪਣੇ ਆਸ-ਪਾਸ ਦੇ ਜਗਤ ਉੱਪਰ ਵੀ ਨਜ਼ਰ ਮਾਰਦੀ ਹੈ। ਉਸ ਨੂੰ ਇਹ ਦੇਖ ਕੇ ਬੜਾ ਦੁੱਖ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਪੰਜਾਬੀ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਿਤ ਹੁੰਦਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਹਰ ਤਰਫ਼ ਹਿੰਸਾ, ਸ਼ੋਰ-ਸ਼ਰਾਬਾ, ਆਪੋਧਾਪੀ ਅਤੇ ਖ਼ੁਦਗਰਜ਼ੀ ਦੇ ਮੰਜ਼ਰ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਉਸ ਨੂੰ ਇਸ ਗੱਲ ਦਾ ਡਾਢਾ ਹਿਰਖ ਹੈ ਕਿ ਸਾਡੇ ਗੱਭਰੂ ਨਸ਼ੇ ਦੀ ਦਲਦਲ ਵਿਚ ਗਰਕ ਹੁੰਦੇ ਜਾ ਰਹੇ ਹਨ ਅਤੇ ਮੁਟਿਆਰਾਂ ਆਤਮ-ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਦੀ ਦੀਵਾਨਗੀ ਵਿਚ ਅਰਧ-ਨਗਨ ਹੋਣ ਤੋਂ ਵੀ ਸੰਕੋਚ ਨਹੀਂ ਕਰਦੀਆਂ। ਉਹ ਇਸ ਵਿਸ਼ੈਲੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਵਿਚੋਂ ਪ੍ਰਵਾਜ਼ ਕਰਕੇ ਮਾਨਵਤਾ ਦੀਆਂ ਪਵਿੱਤਰ ਸਿਖ਼ਰਾਂ ਨੂੰ ਛੋਹਣ ਦਾ ਸੰਕਲਪ ਕਰੀ ਬੈਠੀ ਹੈ : ਮੈਂ ਸਾਰੇ ਤੋੜ ਕੇ ਬੰਧਨ ਉਚੀ ਪਰਵਾਜ਼ ਕਰਨੀ ਹੈ। ਰਸਤਾ ਹੈ ਬੜਾ ਔਖਾ ਪਰ ਮੰਜ਼ਿਲ ਸਰ ਮੈਂ ਕਰਨੀ ਹੈ। ਜ਼ਮਾਨਾ ਰੋਲ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਜੇ ਇਸ ਦੇ ਅੱਗੇ ਝੁਕ ਜਾਓ, ਨਾ ਇਸਦੇ ਅੱਗੇ ਝੁਕਣਾ ਹੈ, ਨਾ ਇਸ ਦੀ ਮਾਰ ਜਰਨੀ ਹੈ। (ਪੰਨਾ 15) ਮੈਂ ਮਨਪ੍ਰੀਤ ਦੇ ਇਸ ਆਸ਼ਾਵਾਦੀ ਅਤੇ ਜੁਝਾਰੂ ਪੈਂਤੜੇ ਦੀ ਭਰਪੂਰ ਪ੍ਰਸੰਸਾ ਕਰਦਾ ਹਾਂ।

-ਪ੍ਰੋ: ਬ੍ਰਹਮਜਗਦੀਸ਼ ਸਿੰਘ
ਮੋ: 98760-52136

ਪਰਵਾਸੀ ਪੰਜਾਬੀ ਕਥਾ ਚਿੰਤਨ
ਲੇਖਕ : ਡਾ: ਜਸਵਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਗੁਰਾਇਆਂ
ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਕ : ਲੋਕ ਗੀਤ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ, ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ
ਮੁੱਲ : 350 ਰੁਪਏ , ਸਫ਼ੇ : 231

ਜਦੋਂ ਤੋਂ ਪਰਵਾਸੀ ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਸਿਲੇਬਸ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਬਣਿਆ ਹੈ, ਉਸ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਇਸ ਖੇਤਰ ਵਿਚ ਬਹੁਤ ਨਿਗਰ ਚਿੰਤਨ ਹੋਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਇਹ ਸਾਹਿਤ ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਵਿਚ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਸਥਾਨ ਰੱਖਦਾ ਹੈ। ਪਰਵਾਸੀ ਚੇਤਨਾ ਵਾਲਾ ਇਹ ਸਾਹਿਤ ਅਜੋਕੀ ਸਾਹਿਤਕ ਤੇ ਅਕਾਦਮਿਕ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਦਾ ਵਿਲੱਖਣ ਅੰਗ ਬਣ ਗਿਆ ਹੈ। ਡਾ: ਜਸਵਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਨੇ ਪਰਵਾਸੀ ਪੰਜਾਬੀ ਕਹਾਣੀ ਦੇ ਵਿਭਿੰਨ ਪਾਸਾਰਾਂ ਨੂੰ ਪਛਾਣਨ ਦਾ ਯਤਨ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਪੁਸਤਕ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਲੇਖ 'ਪਰਵਾਸੀ ਚੇਤਨਾ-ਸਿਧਾਂਤਕ ਪਰਿਪੇਖ' ਪਰਵਾਸੀ ਪੰਜਾਬੀ ਚੇਤਨਾ ਦੇ ਵਿਭਿੰਨ ਪੱਖਾਂ ਨੂੰ ਇਤਿਹਾਸਕ ਸੰਦਰਭ ਵਿਚ ਵਿਚਾਰਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਪਰਵਾਸੀ ਚੇਤਨਾ ਦੇ ਅਨੇਕਾਂ ਆਰਥਿਕ, ਸਮਾਜਿਕ, ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ, ਧਾਰਮਿਕ, ਰਾਜਨੀਤਕ, ਨਸਲੀ ਆਧਾਰ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਕਾਰਨ ਉਹ ਪਰਵਾਸੀ ਬੰਦਾ ਮਾਨਸਿਕ ਤਣਾਓ ਭੁਗਤਦਾ ਹੈ। ਦੂਸਰੇ ਲੇਖਾਂ ਵਿਚ ਪਰਵਾਸੀ ਪੰਜਾਬੀ ਕਹਾਣੀ ਦੇ ਪੰਜ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਕਹਾਣੀਕਾਰਾਂ ਦੀਆਂ ਕਹਾਣੀਆਂ ਵਿਚਲੀ ਵਸਤੂ ਸਮੱਗਰੀ ਨੂੰ ਅਧਿਐਨ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾ ਬਣਾਇਆ ਹੈ। ਇਹ ਕਹਾਣੀਕਾਰ ਹਨ ਰਘੁਬੀਰ ਢੰਡ, ਸਾਧੂ ਬਿਨਿੰਗ, ਜਰਨੈਲ ਸਿੰਘ, ਅਮਨਪਾਲ ਸਾਰਾ ਅਤੇ ਵੀਨਾ ਵਰਮਾ। ਰਘੁਬੀਰ ਢੰਡ ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਦਾ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਕਹਾਣੀਕਾਰ ਹੈ, ਉਸ ਨੇ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੇ ਹੰਢਾਏ ਅਨੁਭਵਾਂ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣ ਨੂੰ ਬੜੀ ਵਿਲੱਖਣਤਾ ਨਾਲ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਪਰਵਾਸੀ ਪੰਜਾਬੀ ਕਹਾਣੀ ਨੂੰ ਉਸ ਉਪਰ ਮਾਣ ਹੈ। ਸਾਧੂ ਬਿਨਿੰਗ ਇਕ ਬਹੁ-ਪੱਖੀ ਤੇ ਚਰਚਿਤ ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤ ਦਾ ਮਾਲਕ ਹੈ। ਕੈਨੇਡਾ ਦੀ ਹਰ ਸਰਗਰਮੀ ਵਿਚ ਨਿਰੰਤਰ ਹਿੱਸਾ ਲੈਣ ਵਾਲਾ ਸਾਡਾ ਇਹ ਲੇਖਕ ਪਰਵਾਸੀ ਜੀਵਨ ਦੀਆਂ ਬਾਰੀਕੀਆਂ ਨੂੰ ਸਮਾਜ, ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਤੇ ਮਨੋਵਿਗਿਆਨਕ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣ ਤੋਂ ਪੇਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਜਰਨੈਲ ਸਿੰਘ ਵੀ ਵੱਡਾ ਕਹਾਣੀਕਾਰ ਹੈ। ਉਸ ਨੂੰ ਆਮ ਲੋਕਾਂ ਦੀਆਂ ਤੰਗੀਆਂ-ਤੁਰਸ਼ੀਆਂ, ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਨਾਲ ਜੂਝਦੇ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਜੀਵਨ ਅਨੁਭਵਾਂ ਦਾ ਡੂੰਘਾ ਗਿਆਨ ਹੈ। ਉਹ ਸਿਰਫ਼ ਪਰਵਾਸੀ ਜੀਵਨ ਦੀ ਗੱਲ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ ਸਗੋਂ ਸਮੁੱਚੇ ਵਿਸ਼ਵ ਲਈ ਚੁਣੌਤੀ ਬਣੇ ਮਸਲਿਆਂ ਨੂੰ ਵੀ ਉਜਾਗਰ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਅਮਨਪਾਲ ਸਾਰਾ ਦੀਆਂ ਕਹਾਣੀਆਂ ਵਿਚ ਪਰਵਾਸੀ ਜੀਵਨ ਦੇ ਯਥਾਰਥ ਦੀ ਪੇਸ਼ਕਾਰੀ ਹੋਈ ਹੈ, ਉਹ ਪਰਵਾਸੀ ਚੇਤਨਾ ਦੀ ਪੇਸ਼ਕਾਰੀ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਵੀਨਾ ਵਰਮਾ ਸੈਕਸ ਨਾਲ ਲਬਰੇਜ਼ ਕਹਾਣੀ ਦੀ ਸਿਰਜਣਾ ਕਰਦੀ, ਕੁਝ ਖਾਸ ਵਰਗ ਵੱਲੋਂ ਹੀ ਪ੍ਰਵਾਨਿਤ ਹੈ। ਜਸਵਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਨੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਕਹਾਣੀਕਾਰਾਂ ਦਾ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਬਹੁਤ ਵਿਸਥਾਰ ਅਤੇ ਮਿਹਨਤ ਨਾਲ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਪਰਵਾਸੀ ਸਾਹਿਤ ਦੀ ਇਹ ਪੁਸਤਕ ਸਹੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਪ੍ਰਸਤੁਤ ਕਰਦੀ ਹੈ।

ਕਥਾ ਮੁਹਾਂਦਰਾ
(ਸਮਕਾਲੀ ਪੰਜਾਬੀ ਕਹਾਣੀ ਸੰਗ੍ਰਹਿ)
ਸੰਪਾਦਕ : ਹਰਪ੍ਰੀਤ ਸਿੰਘ ਕੇਵਲ ਕ੍ਰਾਂਤੀ
ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਕ : ਗਰੇਸ਼ੀਅਸ ਬੁੱਕਸ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ, ਪਟਿਆਲਾ
ਮੁੱਲ : 175 ਰੁਪਏ, ਸਫੇ : 252.

ਪੰਜਾਬੀ ਕਹਾਣੀ ਦੀ ਅਮੀਰ ਤੇ ਲੰਮੀ ਪ੍ਰੰਪਰਾ ਹੈ। ਇਹ ਸ਼ਿਲਪ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ੇ ਪੱਖੋਂ ਆਪਣੀ ਤਕਨੀਕ ਅਤੇ ਰੂਪ ਬਦਲਦੀ ਰਹੀ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ-ਜਿਵੇਂ ਸਮਾਜਿਕ, ਆਰਥਿਕ ਅਤੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਸਥਿਤੀਆਂ ਬਦਲਦੀਆਂ ਰਹੀਆਂ, ਇਸ ਸਥਿਤੀ ਵਿਚ ਪੰਜਾਬੀ ਕਹਾਣੀ ਵੀ ਪਰਿਵਰਤਨਸ਼ੀਲ ਹੁੰਦੀ ਰਹੀ ਹੈ। ਅਜੋਕੇ ਦੌਰ ਵਿਚ ਦਰਪੇਸ਼ ਸਥਿਤੀ ਦਾ ਅਸਰ ਪੰਜਾਬੀ ਕਹਾਣੀ ਉਪਰ ਪਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਰਾਹੀਂ ਬਦਲਦੀ ਹੋਈ ਸਥਿਤੀ ਅਤੇ ਉਲਝਣਾਂ ਭਰੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੀ ਪੇਸ਼ਕਾਰੀ ਹੋਣ ਲੱਗੀ। ਅਜਿਹੇ ਮਾਹੌਲ ਨੂੰ ਪੇਸ਼ ਕਰਦਾ ਇਹ ਕਹਾਣੀ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਹੋਂਦ ਵਿਚ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਦੇ ਦੋ ਉਤਸ਼ਾਹੀ ਨੌਜਵਾਨ ਸਮੇਂ-ਸਮੇਂ 'ਤੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਥਾਈਂ ਛਪੀਆਂ ਪੰਜਾਬੀ ਦੇ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਕਹਾਣੀਕਾਰਾਂ ਦੀਆਂ ਵਿਲੱਖਣ ਤੇ ਦਿਲਚਸਪ ਕਹਾਣੀਆਂ ਇਕੱਠੀਆਂ ਕਰਦੇ ਹਨ ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਚੋਣ ਅਤੇ ਸ਼ੌਕ ਦੀ ਦਾਦ ਦੇਣੀ ਬਣਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਦੌਰ ਦੇ ਸਥਾਪਤ ਕਹਾਣੀਕਾਰਾਂ-ਵਰਿਆਮ ਸਿੰਘ ਸੰਧੂ, ਜਸਵਿੰਦਰ ਸਿੰਘ, ਬਲਵਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਗਰੇਵਾਲ, ਸੁਖਜੀਤ, ਜਤਿੰਦਰ ਹਾਂਸ, ਜਸਵੀਰ ਸਿੰਘ ਰਾਣਾ, ਬਲਜਿੰਦਰ ਨਸਰਾਲੀ, ਸਾਂਵਲ ਧਾਮੀ, ਅਜਮੇਰ ਸਿੱਧੂ ਅਤੇ ਅਨੇਮਨ ਸਿੰਘ ਦੀਆਂ ਖੂਬਸੂਰਤ ਤੇ ਉੱਚ-ਪਾਏ ਦੀਆਂ ਕਹਾਣੀਆਂ ਇਸ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਵਿਚ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹਨ। ਇਹ ਸਾਰੀਆਂ ਕਹਾਣੀਆਂ ਪਾਠਕਾਂ ਨੂੰ ਧੁਰ ਅੰਦਰ ਤੱਕ ਹਿਲਾ ਕੇ ਰੱਖ ਦਿੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਹਰ ਕਹਾਣੀ ਪਾਠਕਾਂ ਸੰਗ ਕੁਝ ਸਵਾਲ ਛੱਡ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਪੰਜਾਬੀ ਕਹਾਣੀ ਥੀਮਕ ਤੇ ਕਲਾਤਮਿਕ ਪੱਖੋਂ ਨਿਵੇਕਲੀ ਅਤੇ ਵੱਖਰੀ ਹੋਂਦ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਆਪਣੇ ਏਸੇ ਸੁਭਾਅ ਜਾਂ ਗੁਣ ਕਰਕੇ ਹੀ ਪੰਜਾਬੀ ਕਹਾਣੀ ਸਾਹਿਤ ਦੀਆਂ ਬਾਕੀ ਵਿਧਾਵਾਂ ਤੋਂ ਵਧੇਰੇ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਪੜ੍ਹੀ ਤੇ ਮਾਣੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਸੰਪਾਦਕ ਲੇਖਕਾਂ ਨੇ ਕਹਾਣੀਆਂ ਦੇ ਇਸ ਗੁਲਦਸਤੇ ਨੂੰ ਵੱਧ ਤੋਂ ਵੱਧ ਪਾਠਕਾਂ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਾਉਣ ਦਾ ਸਫ਼ਲ ਯਤਨ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਸੁੰਦਰ ਛਪੀ ਇਹ ਪੁਸਤਕ ਪਾਠਕ ਵਰਗ ਨੂੰ ਸੁਹਜਮਈ ਆਨੰਦ ਦੇਣ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਅਜੋਕੇ ਦੌਰ ਦੇ ਮਸਲਿਆਂ ਤੇ ਸਵਾਲਾਂ ਜਵਾਬਾਂ ਸੰਗ ਖਹਿਣ ਲਈ ਮਜਬੂਰ ਕਰੇਗੀ।

-ਡਾ: ਹਰਪ੍ਰੀਤ ਸਿੰਘ ਹੁੰਦਲ
ਮੋ: 94636-84511.

ਅਮਰ ਪ੍ਰੇਮ
ਲੇਖਕ : ਗੁਰਚਰਨ ਦਰਦੀ
ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਕ : ਤਰਲੋਚਨ ਪਬਲਿਸ਼ਰਜ਼, ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ
ਮੁੱਲ : 150 ਰੁਪਏ, ਸਫ਼ੇ : 104.

ਗੁਰਚਰਨ ਦਰਦੀ (ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ) ਦੇ ਕਹਾਣੀ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਵਿਚ 18 ਕਹਾਣੀਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਲੇਖਕ ਦੀਆਂ 8 ਕਿਤਾਬਾਂ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਹੈ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ 3 ਕਹਾਣੀ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਤੇ 5 ਨਾਟਕ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਹਨ। ਹਥਲੀ ਪੁਸਤਕ ਬਾਰੇ ਡਾ: ਸਰਬਜੀਤ ਕੌਰ ਨੇ ਲਿਖਿਆ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਮਾਣ ਵਾਲੀ ਗੱਲ ਹੈ ਕਿ ਕਹਾਣੀਕਾਰ ਨੇ ਆਪਣੇ ਦਿਲੀ-ਭਾਵਾਂ ਨੂੰ, ਜਜ਼ਬਾਤਾਂ ਨੂੰ ਵਿਅਕਤ ਕਰਨ ਲਈ ਕਹਾਣੀ ਨੂੰ ਮਾਧਿਅਮ ਬਣਾਇਆ ਹੈ। ਪੁਸਤਕ ਦੀਆਂ ਕਹਾਣੀਆਂ ਦੇ ਵਿਸ਼ੇ ਸਾਡੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਵਾਪਰਦੀਆਂ ਸਮਾਜਿਕ ਪਰਿਵਾਰਕ ਘਟਨਾਵਾਂ ਹਨ। ਕਹਾਣੀ ਅਮਰ ਪ੍ਰੇਮ ਵਿਚ ਰੋਜ਼ੀ ਤੇ ਪ੍ਰਦੀਪ ਦੇ ਪਿਆਰ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਵਾਰਤਾ ਹੈ। ਇਹ ਜੋੜਾ ਗੁਰੂ ਘਰ ਵਿਚ ਸੇਵਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਅਰਦਾਸਾਂ ਅਤੇ ਸੇਵਾ ਕਰਕੇ ਰੋਜ਼ੀ ਤੰਦਰੁਸਤ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਕਹਾਣੀ ਆਸਥਾ ਦੀ ਜਿਉਂਦੀ ਮਿਸਾਲ ਹੈ। ਕਹਾਣੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੇ ਦੋ ਪਲ ਦੇ ਪਾਤਰ ਡਾ: ਜਗਤਾਰ ਤੇ ਪਤਨੀ ਭੁਪਿੰਦਰ ਕੌਰ ਅਮਰੀਕਾ ਜਾ ਕੇ ਵੀ ਇਧਰ ਮਾਤ ਭੂਮੀ ਵਿਚ ਆ ਕੇ ਸਕੂਨ ਹਾਸਲ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਪਿਆਰ ਦਾ ਪ੍ਰਗਟਾਵਾ ਫ਼ਿਲਮੀ ਤਰਜ਼ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਹੈ। ਪਿਆਰ ਅਧਵਾਟੇ ਰਹਿ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਹੀਣਤਾ ਭਾਵ ਵਿਚ ਮਨਿੰਦਰ ਤੇ ਦਰਸ਼ੀ ਸਮੇਂ ਸਿਰ ਨਹੀਂ ਮਿਲ ਪਾਉਂਦੇ।
ਬਾਅਦ ਵਿਚ ਵੱਖਰੀ ਥਾਂ ਵਿਆਹੇ ਜਾਣ ਤੇ ਪਛਤਾਵਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਦੀਆਂ ਕਹਾਣੀਆਂ ਭਾਗਾਂ ਵਾਲੀ ਸੰਤੁਸ਼ਟੀ ਪਸਚਾਤਾਪ ਆਖਰੀ ਨਿਸ਼ਾਨੀ, ਅਭਿਮਾਨ, ਓਲਡ ਏਜ ਹੋਮ, ਗ਼ਲਤ ਸੋਚ, ਦਾਜ ਦੀ ਮਸ਼ੀਨ ਅਮਿਟ ਯਾਦਾਂ ਪ੍ਰਣਾਮ ਸ਼ਹੀਦਾਂ ਨੂੰ, ਜ਼ਾਲਮਾਂ ਇਕ ਵਾਰ ਤਾਂ... ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਦੀਆਂ ਚੰਗੀਆਂ ਕਹਾਣੀਆਂ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਕਥਾ ਰਸ ਹੈ। ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਘਟਨਾਵਾਂ ਤੁਰਦੀਆਂ ਹਨ। ਪਾਤਰ ਲੇਖਕ ਦੇ ਹੱਥਾਂ ਵਿਚ ਕਠਪੁਤਲੀਆਂ ਵਾਂਗ ਵਿਚਰਦੇ ਹਨ। ਨਾਟਕੀ ਜਮਾਤ ਦੀ ਵਧੇਰੇ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਫ਼ਿਲਮੀ ਅੰਦਾਜ਼ ਹੈ। ਆਖਰੀ ਕਹਾਣੀ ਵਿਚ ਦੇਸ਼ ਭਗਤੀ ਵਾਲਾ ਰੰਗ ਹੈ। ਕਦੇ-ਕਦੇ ਕਹਾਣੀਕਾਰ ਪਾਤਰਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਮਰਜ਼ੀ ਨਾਲ ਤੋਰਣਾ ਹੈ। ਪਰਿਵਾਰਕ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਵਾਲੀਆਂ ਕਹਾਣੀਆਂ ਵਿਚ ਪਿਆਰ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਧਾਰਾ ਹੈ। ਵਾਰਤਾਕਾਰ ਗੁਰਬਖਸ਼ ਸਿੰਘ ਪ੍ਰੀਤ ਲੜੀ ਦੇ ਸਿਧਾਂਤ ਪਿਆਰ ਕਬਜ਼ ਨਹੀਂ ਪਛਾਣ ਹੈ, ਨੂੰ ਕਹਾਣੀਕਾਰ ਨੇ ਇਸ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਰਾਹੀਂ ਅੱਗੇ ਤੋਰਿਆ ਹੈ। ਪੁਸਤਕ ਪੜ੍ਹਨ ਵਾਲੀ ਹੈ। ਕਥਾ ਜੁਗਤ ਵਿਚ ਲੇਖਕ ਕਾਮਯਾਬ ਹੈ।

-ਪ੍ਰਿੰ: ਗੁਰਮੀਤ ਸਿੰਘ ਫਾਜ਼ਿਲਕਾ
ਮੋ: 98148-56160.


ਅਮੀਲੋ
ਲੇਖਕ : ਅਜਾਇਬ ਸਿੰਘ ਸੰਧੂ
ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਕ : ਲਾਹੌਰ ਬੁੱਕਸ, ਲੁਧਿਆਣਾ
ਮੁੱਲ : 250 ਰੁਪਏ, ਸਫੇ : 200.

ਅਜਾਇਬ ਸਿੰਘ ਸੰਧੂ ਕਵਿਤਾ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਨਾਵਲ ਰਚਨਾ ਵੱਲ ਵੀ ਰੁਚਿਤ ਹੈ। 'ਅਮੀਲੋ' ਉਸ ਦਾ ਹਾਲ ਹੀ ਵਿਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਹੋਇਆ ਨਵਾਂ ਨਾਵਲ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿਚ ਉਸ ਨੇ ਵਾਸ ਅਤੇ ਪ੍ਰਵਾਸ ਦੀਆਂ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ 'ਤੇ ਰੌਸ਼ਨੀ ਪਾਈ ਹੈ। ਨਾਇਕ ਅਮੀਲੋ ਕੈਨੇਡੀਅਨ ਗੋਰੀ ਤੇ ਪੰਜਾਬੀ ਨੌਜਵਾਨ ਸਮਸ਼ੇਰ ਸਿੰਘ ਦੇ ਪ੍ਰੇਮ ਵਿਆਹ 'ਚੋਂ ਪੈਦਾ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਕਾਨੂੰਨ ਦਾ ਪਾਬੰਦ ਹੈ। ਮਾਸੂਮ ਹੈ ਤੇ ਹਿੰਮਤ ਵਾਲਾ ਵੀ ਹੈ। ਆਪਣੇ-ਆਪ ਨੂੰ ਪੰਜਾਬੀ ਹੋਣ 'ਤੇ ਮਾਣ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦਾ ਹੈ ਪਰ ਕੈਨੇਡਾ ਪ੍ਰਤੀ ਵੀ ਸਮਰਪਿਤ ਭਾਵਨਾ ਨਾਲ ਸੋਚਦਾ ਹੈ।
ਪੰਜਾਬ ਵਿਚਲੀਆਂ ਆਪਣੀਆਂ ਜ਼ਮੀਨਾਂ ਦਾ ਹਿਸਾਬ-ਕਿਤਾਬ ਕਰਨ ਲਈ ਉਹ ਪੰਜਾਬ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਇਥੋਂ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਉਸ ਦੇ ਪਿਤਾ ਦਾ ਪੁਰਾਣਾ ਸਹਿਪਾਠੀ ਤੇ ਮਿੱਤਰ ਦਰਸ਼ਨ ਸਿੰਘ ਤੇ ਉਸ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਗੁਰਮੀਤ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਥੇ ਕੁਝ ਦੇਰ ਰਹਿਕੇ ਅਮੀਲ ਪੰਜਾਬੀ ਜਨ-ਜੀਵਨ ਤੋਂ ਵੀ ਜਾਣੂ ਹੋਣ ਦਾ ਯਤਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਲੇਖਕ ਨੇ ਸੰਵਾਦਾਂ ਰਾਹੀਂ ਤੇ ਪਿਛਲ ਝਾਤ ਦੁਆਰਾ ਇਥੋਂ ਦੀਆਂ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਕਹਾਣੀ ਨੂੰ ਅਗਾਂਹ ਤੋਰਿਆ ਹੈ। ਯਾਦਾਂ ਦਾ ਬਿਰਤਾਂਤ ਵੀ ਕਹਾਣੀ ਨੂੰ ਅਗਾਂਹ ਸਰਕਾਉਣ ਵਿਚ ਸਹਾਈ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਲੇਖਕ, ਦਰਸ਼ਨ, ਮੀਤੇ ਤੇ ਅਮੀਲ ਦੇ ਸੰਵਾਦਾਂ ਰਾਹੀਂ ਇਸ ਪੰਜਾਬੀ ਸਮਾਜ ਦੇ ਕਈ ਔਗੁਣਾਂ 'ਤੇ ਉਂਗਲੀ ਧਰਨ ਦਾ ਯਤਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਸਿੱਖ ਰਹੁ-ਰੀਤਾਂ ਤੋਂ ਦੂਰ ਜਾ ਰਹੇ ਨੌਜਵਾਨ, ਨਸ਼ਿਆਂ ਦੇ ਚਿੱਕੜ 'ਚ ਧਸ ਰਹੇ ਪੰਜਾਬੀ, ਡੇਰਿਆਂ ਦੀ ਵਧ ਰਹੀ ਜਕੜ, ਡਰੱਗ ਦਾ ਧੰਦਾ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਲੋਕ, ਮੈਲੀ ਹੋ ਰਹੀ ਰਾਜਨੀਤੀ, ਜਾਤਪਾਤ ਦੀ ਪਕੜ ਦਾ ਕੋਹੜ ਜਿਹੀਆਂ ਅਨੇਕਾਂ ਭੈੜਾਂ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਨਾਟਕ ਵਿਚ ਆਇਆ ਹੈ। ਅਮੀਲੋ ਚੰਗੇ ਦਿਲ ਵਾਲਾ ਭੋਲਾ-ਭਾਲਾ ਨੌਜਵਾਨ ਹੈ। ਆਪਣੀ ਪਸੰਦ ਦੀ ਨਰਸ ਕੁੜੀ ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਕਰਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਅਮੀਲ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਚੰਗੇ ਕਾਰਜਾਂ ਕਰਕੇ ਕੈਨੇਡਾ ਸਰਕਾਰ ਦਾ ਵੱਡਾ ਮਾਣ-ਸਨਮਾਨ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਅਮੀਲੋ ਦਾ ਚਰਿੱਤਰ ਆਦਰਸ਼ ਨਾਇਕ ਵਜੋਂ ਪੇਸ਼ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

ਕੁੱਖ ਦੀ ਭੁੱਖ
ਲੇਖਕ : ਅਮਰਜੀਤ ਸਿੰਘ ਹੇਅਰ
ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਕ : ਲੋਕ ਗੀਤ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ, ਲੁਧਿਆਣਾ/ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ
ਮੁੱਲ : 125 ਰੁਪਏ, ਸਫੇ : 103.

ਅਮਰਜੀਤ ਸਿੰਘ ਹੇਅਰ ਪੰਜਾਬੀ ਦਾ ਅਨੁਭਵੀ ਕਹਾਣੀ ਲੇਖਕ ਹੈ। ਉਸ ਨੇ 'ਦੱਬੀ ਅੱਗ ਦਾ ਸੇਕ' ਕਹਾਣੀ-ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਰਾਹੀਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਆਪਣੀ ਸਾਖ਼ 'ਤੇ ਧਾਕ ਪੰਜਾਬੀ ਆਲੋਚਕਾਂ/ਪਾਠਕਾਂ ਵਿਚ ਬਣਾ ਲਈ ਹੈ। 'ਕੁੱਖ ਦੀ ਭੁੱਖ' ਉਸ ਦੀਆਂ ਕਹਾਣੀਆਂ ਦਾ ਹਾਲ ਹੀ ਵਿਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਹੋਇਆ ਨਵਾਂ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿਚ ਉਸ ਨੇ ਕੁੱਲ ਪੰਝੀ ਕਹਾਣੀਆਂ ਸ਼ਾਮਿਲ ਕੀਤੀਆਂ ਹਨ।
ਅਮਰਜੀਤ ਸਿੰਘ ਹੇਅਰ ਯਥਾਰਥਵਾਦੀ ਕਥਾ-ਲੇਖਕ ਹੈ। ਉਸ ਦੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਜੋ ਕੁਝ ਨਿੱਤ ਦਿਹਾੜੀ ਵਾਪਰਦਾ ਹੈ, ਉਸੇ ਨੂੰ ਉਹ ਆਪਣੀਆਂ ਕਹਾਣੀਆਂ ਦੇ ਕਥਾਨਕ ਵਜੋਂ ਵਰਤ ਕੇ ਕਹਾਣੀ ਦੀ ਸਿਰਜਣਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਦੀਆਂ ਕਹਾਣੀਆਂ ਸੱਚਮੁੱਚ ਨਿੱਕੀ ਕਹਾਣੀ ਦੀ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ ਦੇ ਅਨੁਰੂਪ ਹੀ ਬੁਣੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਹਨ। ਕਹਾਣੀ ਬਾਤ ਸੁਣਾਉਣ ਦੇ ਲਹਿਜ਼ੇ 'ਚ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਕੇ ਆਪਣੇ ਰੱਥ ਵੱਲ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਸਫ਼ਰ ਕਰਦੀ ਹੋਈ ਸਿੱਟਾ ਕੱਢ ਕੇ ਚੁੱਪ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਬਾਕੀ ਸੋਚਣ ਦਾ ਕੰਮ ਪਾਠਕਾਂ ਲਈ ਛੱਡ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਵੰਨ-ਸੁਵੰਨੇ ਵਿਸ਼ੇ ਹੇਅਰ ਦੀਆਂ ਕਹਾਣੀਆਂ ਵਿਚ ਥਾਂ-ਪੁਰ-ਥਾਂ ਸੰਜੋਏ ਮਿਲਦੇ ਹਨ। ਕਦੀ-ਕਦੀ ਨਿੱਕੇ-ਨਿੱਕੇ ਅਹਿਸਾਸ ਹੀ ਕਹਾਣੀ ਦਾ ਤਾਣਾ-ਪੇਟਾ ਬਣਦੇ ਪ੍ਰਤੀਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਕੁਝ ਕਹਾਣੀਆਂ ਸਵੈ-ਜੀਵਨੀ ਮੂਲਕ ਹੋਣ ਦੀ ਗਵਾਹੀ ਵੀ ਭਰਦੀਆਂ ਹਨ। ਦੇਸ਼-ਵੰਡ ਦਾ ਦੁਖਾਂਤ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਕਹਾਣੀਆਂ ਵਿਚ ਦੁਖਦੀ ਰਗ ਵਾਂਗ ਸ਼ਮੂਲੀਅਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। 'ਸੇਵਾਮੁਕਤੀ' ਦਾ ਪਾਤਰ ਸੇਵਾ-ਮੁਕਤੀ ਨੂੰ ਇਕ ਵਰਦਾਨ ਵਜੋਂ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰਦਾ ਹੈ। 'ਹਮੀਦਾ', 'ਦੁਸ਼ਮਣੀ', 'ਬਦਲਾ', 'ਦੋ ਇਮਾਰਤਾਂ ਦਾ ਕਤਲ' ਆਦਿ ਕਹਾਣੀਆਂ ਦੇਸ਼-ਵੰਡ ਦੇ ਦੁਖਾਂਤ 'ਤੇ ਉਸ 'ਚੋਂ ਉਪਜੇ ਹੋਰ ਦੁਖਾਤਾਂ ਦੇ ਵੇਰਵੇ ਪੇਸ਼ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ। 'ਦੁਬਿਧਾ' ਦੀ ਮਨੋਰਮਾ ਕੋਈ ਵੀ ਫੈਸਲਾ ਲੈਣ ਤੋਂ ਅਸਮਰਥ ਹੈ। 'ਬਰਖਾ' ਨਾਂਅ ਦੀ ਕੁੜੀ ਬਰਖਾ ਵੇਲੇ ਜਨਮ ਲੈ ਕੇ ਬਰਖਾ ਕਾਰਨ ਪੈਦਾ ਹੋਏ ਮਨੋਭਾਵਾਂ ਦੀ ਆਪੂਰਤੀ ਕਰਦੀ ਹੈ। 'ਪੁੱਤ-ਕਪੁੱਤ' ਦਾ ਪਿਓ-ਪਾਤਰ ਪੁੱਤਰਾਂ ਦੇ ਭੈੜੇ ਵਰਤਾਓ ਦਾ ਬਦਲਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। 'ਦੋਸਤੀ' ਵਿਚ ਸੱਚੀ ਦੋਸਤੀ ਦੇ ਕੁਝ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟਾਂਤ ਪੇਸ਼ ਕੀਤੇ ਗਏ ਹਨ। 'ਪਾਪ ਦਾ ਪਛਤਾਵਾ' ਤੇ 'ਦਾਦੀ ਪੋਤੀ' ਇਸ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਦੀਆਂ ਬਿਹਤਰੀਨ ਕਹਾਣੀਆਂ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਪਛਤਾਵੇ ਰਾਹੀਂ ਪ੍ਰੇਮ ਤੇ ਲਗਾਓ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਦੋ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤੀਆਂ ਦੇ ਭੇੜ 'ਚੋਂ ਮੁਹੱਬਤ ਤੇ ਆਪਸੀ ਗਿਆਨ ਲੱਭਦਾ ਹੈ। ਇਹੋ ਜਿਹੀਆਂ ਕਹਾਣੀਆਂ ਅਮਰਜੀਤ ਸਿੰਘ ਹੇਅਰ ਦੀ ਕਥਾਕਾਰ ਵਜੋਂ ਸਥਾਪਤੀ ਦੇ ਸੰਕੇਤ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ।

-ਕੇ. ਐਲ. ਗਰਗ
ਮੋ: 94635-37050.

ਗਿੱਲ ਮੋਰਾਂਵਾਲੀ ਦੀ ਨਾਰੀ ਚੇਤਨਾ ਦਾ ਮਰਦਾਵੀਂ ਚਿੰਤਨ
ਸੰਪਾਦਕ : ਡਾ: ਤੇਜਵੰਤ ਮਾਨ, ਡਾ: ਭਗਵੰਤ ਸਿੰਘ
ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਕ : ਤਰਲੋਚਨ ਪਬਲਿਸ਼ਰਜ਼, ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ
ਮੁੱਲ : 140 ਰੁਪਏ, ਸਫ਼ੇ : 96.

ਪਰਵਾਸੀ ਕਵੀ ਗਿੱਲ ਮੋਰਾਂਵਾਲੀ ਮੁੱਖ ਤੌਰ 'ਤੇ ਨਾਰੀ ਚੇਤਨਾ ਦਾ ਕਵੀ ਹੈ। ਹਥਲੀ ਸੰਪਾਦਿਤ ਪੁਸਤਕ ਵਿਚ ਪੁਰਸ਼ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਦੇ ਅਜਿਹੇ ਨਿਬੰਧ ਹਨ ਜੋ ਗਿੱਲ ਦੀ ਕਵਿਤਾ ਵਿਚ ਨਾਰੀ ਚੇਤਨਾ ਦਾ ਮੁਲਾਂਕਣ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਨਿਬੰਧਾਂ ਦਾ ਸੰਪਾਦਕਨ ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਦੇ ਦੋ ਵਿਦਵਾਨਾਂ (ਡਾ: ਤੇਜਵੰਤ ਮਾਨ, ਡਾ: ਭਗਵੰਤ ਸਿੰਘ) ਨੇ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਇਸਤਰੀ ਆਲੋਚਕਾਂ ਦੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਤੋਂ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਨਿਬੰਧਾਂ ਦਾ ਸੰਪਾਦਨ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਡਾ: ਰਮਿੰਦਰ ਕੌਰ ਕਰ ਚੁੱਕੇ ਹਨ। ਪੁਸਤਕ ਦੇ ਪਹਿਲੇ 13 ਪੰਨਿਆਂ ਵਿਚ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਡਾ: ਤੇਜਵੰਤ ਮਾਨ, ਡਾ: ਭਗਵੰਤ ਅਤੇ ਗਿੱਲ ਮੋਰਾਂਵਾਲੀ ਦੀਆਂ ਸਾਹਿਤਕ ਪ੍ਰਾਪਤੀਆਂ ਅਤੇ ਮਾਨਾਂ-ਸਨਮਾਨਾਂ ਦੀਆਂ ਸੂਚੀਆਂ ਉਪਲਬੱਧ ਹਨ। ਬੇਸ਼ੱਕ ਪੁਸਤਕ ਦੇ ਟਾਈਟਲ ਉੱਪਰ ਦੋ ਸੰਪਾਦਕਾਂ ਦੇ ਨਾਂਅ ਹਨ ਪਰ ਡਾ: ਮਾਨ ਮੁੱਖ ਸ਼ਬਦ ਸਿਰਲੇਖ ਅਧੀਨ ਇਸ ਪੁਸਤਕ ਦੇ ਸੰਪਾਦਨ ਨੂੰ ਡਾ: ਭਗਵੰਤ ਸਿੰਘ ਵੱਲੋਂ ਕੀਤਾ ਹੀ ਦੱਸਦਾ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਖੋਜ-ਨਿਬੰਧਾਂ ਵਿਚ ਇਕ ਦਰਜਨ ਮਰਦ-ਸਮੀਖਿਆਕਾਰਾਂ ਦੇ ਨਿਬੰਧ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹਨ। ਡਾ: ਭਗਵੰਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਆਪਣੇ ਵੱਲੋਂ ਲਿਖੀ ਭੂਮਿਕਾ ਵਿਚ ਗਿੱਲ ਨੂੰ ਨਾਰੀ ਚੇਤਨਾ ਦਾ ਸ਼ਾਇਰ ਪ੍ਰਵਾਨ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਡਾ: ਖੀਵਾ ਲਈ ਗਿੱਲ-ਕਾਵਿ 'ਮਰਯਾਦਾ-ਭੰਗਕ ਪ੍ਰਵਚਨ ਹੈ'। ਡਾ: ਅਮਰ ਕੋਮਲ ਨੂੰ ਗਿੱਲ ਮੋਰਾਂਵਾਲੀ ਵਿਚਾਰਧਾਰਕ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਤੋਂ ਧੀ ਦੀ ਪੀੜ ਨੂੰ 'ਸਮੂਹ ਦੀ ਪੀੜ' ਵਿਚ ਬਦਲਦਾ ਪ੍ਰਤੀਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਗਿੱਲ ਦਾ ਦੋਹਾ ਕਾਵਿ-ਰੂਪ, ਡਾ: ਆਸ਼ਟ ਨੂੰ, ਉਸ ਦੀ 'ਪ੍ਰਥਮ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ' ਮਹਿਸੂਸ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਡਾ: ਬਲਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਗਿੱਲ-ਕਾਵਿ ਨਾਰੀ ਜਾਤੀ ਦੇ ਹੱਕ ਵਿਚ 'ਕਾਵਿਕ ਸੰਘਰਸ਼' ਅਤੇ 'ਜਨ-ਜਾਗ੍ਰਿਤੀ' ਲਈ ਹੋਕਾ ਦਿੰਦਾ ਜਾਪਦਾ ਹੈ। ਡਾ: ਸੁਰਿੰਦਰ ਗਿੱਲ ਦਾ ਕਹਿਣਾ ਹੈ ਕਿ ਕਵੀ ਨੇ 'ਕੇਵਲ ਧੀਆਂ ਦੇ ਦੁੱਖ ਹੀ ਨਹੀਂ ਰੋਏ' ਸਗੋਂ ਇਸ ਕਾਵਿ ਵਿਚ ਪੰਜਾਬ ਦੀਆਂ ਕਈ 'ਰਸਮਾਂ ਰੀਤਾਂ' ਵੀ ਰੂਪਮਾਨ ਹੋਈਆਂ ਹਨ। ਡਾ: ਨਰਿੰਦਰਪਾਲ ਸਿੰਘ ਦਾ ਵਿਚਾਰ ਹੈ ਕਿ ਕਵੀ ਨੇ 'ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ' ਨੂੰ 'ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਝਰੋਖੇ' ਰਾਹੀਂ ਚਿਤ੍ਰਿਆ ਹੈ। ਡਾ: ਗੁਲਜ਼ਾਰ ਸਿੰਘ ਕੰਗ ਇਸ ਗੱਲੋਂ ਗਿੱਲ ਦੀ ਪ੍ਰਸੰਸਾ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਸ ਨੇ 'ਅਮਲੀ ਜੀਵਨ' ਵਿਚ ਆਪਣੀਆਂ ਧੀਆਂ ਨੂੰ ਖੱਲ੍ਹ ਦਿੱਤੀ ਹੈ। ਡਾ: ਸੁਰਿੰਦਰ ਮੰਡ ਕਵੀ ਦੀ 'ਸੂਤ੍ਰਿਕ ਸ਼ੈਲੀ' ਨੂੰ ਵਡਿਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਡਾ: ਸਰਹਿੰਦੀ ਅਨੁਸਾਰ ਕਵੀ ਸਾਡੀ 'ਸੁੱਤੀ ਪਈ ਜ਼ਮੀਰ' ਨੂੰ ਜਗਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਡਾ: ਜੀ.ਡੀ. ਚੌਧਰੀ ਨੂੰ ਗਿੱਲ ਦੀ 'ਵਿਗਿਆਨਕ ਅਤੇ ਮਨੋਵਿਗਿਆਨਕ' ਪੇਸ਼ਕਾਰੀ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਡਾ: ਤੇਜਾ ਸਿੰਘ ਤਿਲਕ ਅਨੁਸਾਰ ਗਿੱਲ ਔਰਤ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਤੋਂ 'ਚਿੰਤਾਤੁਰ' ਤਾਂ ਹੈ ਪਰ 'ਨਿਰਾਸ਼' ਨਹੀਂ। ਇੰਜ ਕਵੀ, ਪ੍ਰੋ: ਜੱਸੀ ਦੀ ਪਰਖ ਵਿਚ, 'ਨਾਰੀ ਬਰਾਦਰੀ ਦੀ ਵਕਾਲਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।' ਕੁੱਲ ਮਿਲਾ ਕੇ ਇਸ ਪੁਸਤਕ ਦੇ ਸੁਚੱਜੇ ਸੰਪਾਦਨ ਲਈ ਸੰਪਾਦਕ ਵਧਾਈ ਦੇ ਪਾਤਰ ਹਨ। ਗਿੱਲ-ਕਾਵਿ ਦੇ ਖੋਜੀ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਲਈ ਪੁਸਤਕ ਬੜੀ ਲਾਭਦਾਇਕ ਹੈ।

-ਡਾ: ਧਰਮ ਚੰਦ ਵਾਤਿਸ਼
ਮੋ: 98144-46007

ਖਿੜਦੇ ਫੁੱਲ
ਕਵੀ : ਗੁਰਵਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਸ਼ੇਰਗਿੱਲ
ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਕ : ਤਰਲੋਚਨ ਪਬਲਿਸ਼ਰਜ਼, ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ
ਮੁੱਲ : 200 ਰੁਪਏ, ਸਫ਼ੇ : 120.

'ਖਿੜਦੇ ਫੁੱਲ' ਨੌਜਵਾਨ ਕਵੀ ਗੁਰਵਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਸ਼ੇਰਗਿੱਲ ਦਾ ਪਲੇਠਾ ਕਾਵਿ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਹੈ। ਇਸ ਵਿਚ ਸਾਰੀਆਂ ਕਵਿਤਾਵਾਂ, ਨਜ਼ਮਾਂ ਰੁਬਾਈਆਂ, ਗੀਤ ਅਤੇ ਗ਼ਜ਼ਲਾਂ ਛੰਦ ਬੱਧ ਹਨ। ਗੁਰਵਿੰਦਰ ਪਿੰਗਲ ਅਤੇ ਅਰੂਜ਼ ਦਾ ਗਿਆਤਾ ਹੈ। ਉਸ ਦੀਆਂ ਸਮੁੱਚੀਆਂ ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਬਹਿਰ ਤੋਲ ਵਿਚ ਅਤੇ ਕਾਫੀਏ ਹਦੀਫਾਂ ਨਾਲ ਸੁਸੱਜਤ ਹਨ। ਭਾਵੇਂ ਇਹ ਪੁਸਤਕ ਉਸ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਹੈ ਪਰ ਕਵੀ ਨੇ ਭਰਪੂਰ ਮਿਹਨਤ ਕਰਕੇ ਨਜ਼ਮਾਂ ਵਿਚ ਰਵਾਨੀ ਅਤੇ ਸਰੋਕਾਰਾਂ ਨੂੰ ਬਹਾਲ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਅੱਜਕਲ੍ਹ ਦੇ ਨੌਜਵਾਨ ਜਿਥੇ ਮਿਹਨਤ ਤੋਂ ਡਰਦੇ ਹੋਏ ਖੁੱਲ੍ਹੀ ਕਵਿਤਾ ਨੂੰ ਹੀ ਤਰਜੀਹ ਦਿੰਦੇ ਹਨ, ਉਥੇ ਸ਼ੇਰਗਿੱਲ ਨੇ ਪਿੰਗਲ ਅਤੇ ਅਰੂਜ਼ ਨੂੰ ਸਮਝ ਕੇ ਅਤੇ ਅਮਲ ਵਿਚ ਲਾਗੂ ਕਰਕੇ ਸਾਬਤ ਕੀਤਾ ਹੈ ਕਿ ਮਿਹਨਤ ਨਾਲ ਹਰ ਮੰਜ਼ਿਲ ਸਰ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਦੇਸ਼ ਪਿਆਰ ਦੀਆਂ ਅਤੇ ਸਮਾਜ ਸੁਧਾਰ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਤੇ ਸਰੋਕਾਰਾਂ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਹਨ। ਕਵਿਤਾ ਲਿਖਦਾ ਹੋਇਆ ਕਵੀ ਵਿਸ਼ੇ ਦਾ ਇਕ ਚਿੱਤਰ ਅੱਖਾਂ ਸਾਹਮਣੇ ਪੇਸ਼ ਕਰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕਵਿਤਾ ਛੰਦ ਵਿਚ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਸਰੋਤੇ/ਪਾਠਕ ਦੇ ਸੁਆਦ ਵਿਚ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹੋ ਕੇ ਮਨ ਮਸਤਕ ਤੱਕ ਤਰਕ ਜਗਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਉਸ ਦੀਆਂ ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਵਿਚ ਨਸ਼ਿਆਂ ਦੇ ਪ੍ਰਚਲਨ ਅਤੇ ਨਾਰੀ ਦੀ ਗੁਲਾਮੀ ਦੀ ਭਰਪੂਰ ਨਿਖੇਧੀ ਹੈ। ਉਹ ਮਨੁੱਖੀ ਸਮਾਜ ਨੂੰ ਜਾਤਾਂ, ਪਾਤਾਂ ਅਤੇ ਧਰਮਾਂ ਦੇ ਨਾਂਅ ਉਤੇ ਵੰਡਣ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਆੜੇ ਹੱਥੀਂ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਨੇ ਭਾਵੇਂ ਗ਼ਜ਼ਲਾਂ ਦੇ ਸਿਰਲੇਖ ਨਜ਼ਮਾਂ ਵਾਂਗ ਲਿਖੇ ਹਨ ਪ੍ਰੰਤੂ ਉਹ ਆਪਣੇ ਗ਼ਜ਼ਲ ਸਰੂਪ ਵਿਚ ਪੂਰੀਆਂ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਛੰਦ ਬਹਿਰ ਅਤੇ ਕਾਫੀਏ ਰਦੀਫ ਸੰਪੂਰਨ ਹਨ। ਉਸ ਦੇ ਕਈ ਸ਼ਿਅਰ ਦਿਲ ਨੂੰ ਮੋਂਹਦੇ ਅਤੇ ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਝੰਜੋੜਦੇ ਹਨ। ਕੁਝ ਸ਼ਿਅਰ ਪੇਸ਼ ਹਨ :
ੲ ਔਰਤ ਕੁੱਖੋਂ ਜਨਮ ਲਿਆ ਔਰਤ ਨੂੰ ਮਾੜਾ ਕਹਿੰਦਾ ਏ
ਤੈਨੂੰ ਰੱਬ ਨੇ ਕਲਮ ਹੈ ਦਿੱਤੀ ਸੋਚ ਕੇ ਕਲਮ ਚਲਾਇਆ ਕਰ।
ੲ ਮੈਂ ਮਿੱਟੀ ਦਾ ਪੁਤਲਾ ਮੇਰਾ ਮਾਣਸ ਨਾਂਅ
ਵਿਚ ਮਜ਼੍ਹਬਾਂ ਦੇ ਵੰਡਿਆ ਮੇਰਾ ਸ਼ਹਿਰ ਗਿਰਾਂ।
ੲ ਹਾਕਿਮਾਂ ਲਈ ਕਾਨੂੰਨ ਨਹੀਂ ਮਜ਼ਲੂਮ ਫਸਾਏ ਜਾਂਦੇ ਨੇ
ਕੁਰਸੀ ਖਾਤਿਰ ਲੋਕਾਂ ਵਿਚ ਦੰਗੇ ਕਰਵਾਏ ਜਾਂਦੇ ਨੇ।
'ਖਿੜਦੇ ਫੁੱਲ' ਕਾਵਿ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਵਿਚ ਵੰਨ-ਸੁਵੰਨਤਾ ਦੇ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਦੇ ਸਿਖਿਆਦਾਇਕ ਫੁੱਲ ਮਹਿਕ ਰਹੇ ਹਨ। ਪੁਸਤਕ ਨੂੰ ਦਿਲੋਂ ਜੀ ਆਇਆਂ ਹੈ।

-ਸੁਲੱਖਣ ਸਰਹੱਦੀ
ਮੋ: 94174-84337.

ਇਕ ਚੂੰਢੀ ਲੂਣ ਦੀ
ਲੇਖਕ : ਫਰਜ਼ੰਦ ਅਲੀ
ਅਨੁਵਾਦਕ (ਲਿਪੀਅੰਤਰ) : ਪਰਮਜੀਤ ਸਿੰਘ ਮੀਸ਼ਾ (ਡਾ:)
ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਕ : ਰਵੀ ਸਾਹਿਤ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ, ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ
ਮੁੱਲ : 260 ਰੁਪਏ, ਸਫ਼ੇ : 232.

ਖਲਕਤ ਦੋ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿਚ ਵੰਡੀ ਹੋਈ ਹੈ। ਇਕ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਜੋਕਾਂ ਦੀ। ਅਸੰਤੁਲਿਤ ਨਿਜ਼ਾਮ ਵਾਲੇ ਇਸ ਸਮਾਜ ਵਿਚ ਕਿਰਤੀਆਂ ਵੱਲੋਂ ਜਿੰਦ ਤੋੜ ਕੇ ਕਿਰਤ ਕਰਨ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਵੀ ਉਨਾਂ ਨੂੰ ਫਾਕਿਆਂ ਭਰੇ ਦਿਨਾਂ ਨਾਲ ਹੀ ਦੋ-ਚਾਰ ਹੁੰਦਿਆਂ ਸਿਰਫ ਦਿਨ ਕਟੀ ਹੀ ਕਰਨੀ ਪੈਂਦੀ ਹੈ ਸਗੋਂ ਪੀੜ੍ਹੀ-ਦਰ-ਪੀੜ੍ਹੀ ਗੁਲਾਮੀ ਦਾ ਸਰਾਫ ਵੀ ਭੁਗਤਣਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਬਗਾਵਤੀ ਇਰਾਦੇ ਬੜਾ ਕੁਝ ਨੂੰ ਲੋਚਦੇ ਹਨ ਜਿਸ ਲਈ ਯਤਨ ਵੀ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਨੇ ਪਰ ਬੇਵਸੀ ਭਾਰੂ ਪੈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। 'ਇਕ ਚੂੰਢੀ ਲੂਣ ਦੀ (ਨਾਵਲ))' ਵਿਚ ਲੇਖਕ ਫਰਜ਼ੰਦ ਅਲੀ ਨੇ ਅਜਿਹੇ ਯਥਾਰਥਵਾਦ ਹੀ ਨੂੰ ਪਾਠਕਾਂ ਦੇ ਸਨਮੁੱਖ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਜਿਸ ਦਾ ਲਿਪੀਅੰਤਰ ਕਰਕੇ ਪਰਮਜੀਤ ਸਿੰਘ ਮੀਸ਼ਾ ਨੇ ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਦਾ ਸ਼ਿੰਗਾਰ ਬਣਾਉਣ ਦਾ ਸ਼ਲਾਘਾਯੋਗ ਉੱਦਮ ਕੀਤਾ।
ਕਿਰਤੀ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਦਾ ਮਿੱਟੀ ਨਾਲ ਮਿੱਟੀ ਵੀ ਹੋਣਾ, ਆਪਣੇ ਮਾਲਕਾਂ (ਸ਼ਾਹਾਂ) ਨਾਲ ਵਫ਼ਾਦਾਰੀ ਨਿਭਾਉਣੀ, ਮੂੰਹ ਫੱਟ ਜ਼ੋਰੂ ਨਾਲ ਸਬਰ ਨਾਲ ਹੰਢਣਾ, ਧੀਆਂ ਵੱਲੋਂ ਮਾਪਿਆਂ ਨਾਲ ਧਿਰਾਂ ਬਣ ਕੇ ਖੜ੍ਹਨਾ, ਗਰੀਬੀ ਦੇ ਫਾਕਿਆਂ ਵਿਚ ਹੀ ਕਿਸੇ ਯਤੀਮ ਪਰ ਉੱਦਮੀ ਗੱਭਰੂ ਦਾ ਪੜ੍ਹ ਜਾਣਾ, ਹੱਕ ਹਕੂਕ ਲਈ ਜੱਦੋ-ਜਹਿਦ ਵਿੱਢਣਾ, ਕ੍ਰਾਂਤੀ ਦੀ ਚਿਣਗ ਫੁੱਟਣੀ, ਸਰਮਾਏਦਾਰੀ ਵੱਲੋਂ ਸੁੱਟੀਆਂ ਬੁਰਕੀਆਂ ਨਾਲ ਡੱਬੂਆਂ ਦੀ ਹੇੜ ਪੈਦਾ ਹੋਣੀ, ਮਜ਼ਦੂਰ ਯੂਨੀਅਨ ਦੇ ਵਿਕਾਊ ਨੇਤਾਵਾਂ ਵੱਲੋਂ ਮਾਲਿਕਾਂ ਨਾਲ ਗੰਢ-ਤੁਪ ਕਰਕੇ ਬੁੱਲ੍ਹੇ ਲੁੱਟਣੇ, ਮੁੱਠੀ ਭਰ ਬਾਗੀਆਂ ਦਾ ਮੁਕਾਬਲਾ ਬਣ ਜਾਣਾ, ਵਿੱਢੇ ਜੱਦੋ-ਜਹਿਦ ਅੱਧ ਵਿਚ ਹੀ ਖਿੰਡ ਜਾਣ ਦੀ ਤਰਾਸਦੀ, ਮਜ਼ਦੂਰਾਂ ਦਾ ਫਿਰ ਤੋਂ ਕੋਹਲੂ ਦਾ ਬੈਲ ਬਣਨ ਲਈ ਸਿਰ ਸੁੱਟ ਲੈਣਾ, ਚਾਰ ਛਿੱਲੜਾਂ ਜੇਬ ਵਿਚ ਆ ਜਾਣ ਨਾਲ ਆਪਣੀ ਔਕਾਤ ਨੂੰ ਭੁੱਲ ਕੇ ਹਉਮੈ ਦੀ ਪਹਾੜੀ ਚੜ੍ਹ ਬਹਿਣਾ, ਪੈਸੇ ਦੀ ਅੰਨ੍ਹੀ ਲਾਲਸਾ ਵਿਚ 'ਇਕ ਚੂੰਢੀ ਲੂਣ ਦੀ' ਵੀ ਨਾ ਖਾ ਸਕਣਾ, ਵਿਛੜੇ ਮਾਂ ਪੁੱਤ ਦੇ ਆਪਸੀ ਮਿਲਾਪ ਲਈ ਤਰਸੇਵਾਂ, ਧਰਮ ਸਥਾਨਾਂ ਉਤੇ ਸ਼ਾਹੂਕਾਰੀ ਦਾ ਦਬਦਬਾ, ਔਰਤ ਜਾਤੀ ਨੂੰ ਅਪਮਾਨਤ ਕਰਨ ਲਈ ਗ਼ਲਤ ਵਿਖਿਆਣ ਹੋਣੇ ਅਤੇ ਪਾਕਿ ਪਵਿੱਤਰ ਅਸਥਾਨਾਂ ਨੂੰ ਅੱਯਾਸ਼ੀ ਦੇ ਅੱਡੇ ਬਣ ਜਾਣੇ ਆਦਿ ਵਰਤਾਰਿਆਂ ਦੇ ਕੌੜੇ ਸੱਚ ਦੇ ਡੂੰਘੇ ਸ਼ਬਦੀ ਸਾਗਰ ਵਿਚੋਂ ਮੋਤੀਆਂ ਦੀ ਮਾਲਾ ਲੱਭ ਕੇ ਪਾਠਕਾਂ ਦੇ ਰੂਬਰੂ ਕਰਨ ਦੀ ਇਕ ਸਫਲ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਹੈ ਇਹ ਨਾਵਲ 'ਇਕ ਚੂੰਢੀ ਲੂਣ ਦੀ।'
ਇਹ ਨਾਵਲ ਆਪਣੀ ਰੌਚਕ ਕਹਾਣੀ ਨਾਲ ਜਿਥੇ ਪਾਠਕਾਂ ਨੂੰ ਪੜ੍ਹਨ ਦੀ ਚੇਟਕ ਲਾਉਣ ਵਿਚ ਕਾਫੀ ਸਮਰੱਥਾ ਰੱਖਦਾ ਹੈ, ਉਥੇ ਆਪਣੀ ਖੇਤਰੀ (ਸ਼ਾਹਮੁਖੀ) ਸ਼ਬਦਾਵਲੀ (ਜਿਵੇਂ ਜਣਾ/ਮਰਦ, ਜਣੀ/ ਔਰਤ, ਬਾਜੀ/ਵੱਡੀ ਭੈਣ, ਮੰਮਨੀ/ਸੁਸਰੀ, ਕੰਡੋਰੀ/ਚੰਗੇਰ, ਚਾਈ/ਚੁੱਕੀ, ਇਹਤਰਾਮ/ਸਤਿਕਾਰ, ਵੰਞਣ/ਜਾਣ ਅਤੇ ਆਕਬਤ/ਪ੍ਰਲੋਕ ਆਦਿ ਨਾਲ) ਪੰਜਾਬੀ ਪਾਠਕ ਦੇ ਗਿਆਨ ਭੰਡਾਰ ਵਿਚ ਵਾਧਾ ਕਰਨ ਦੇ ਵੀ ਸਮਰੱਥ ਹੈ।

ਨਿਆਗਰਾ ਦੇ ਦੇਸ਼ ਵਿਚ
ਲੇਖਕ : ਸਲੀਮ ਪਾਸ਼ਾ
ਅਨੁਵਾਦਕ: ਰੋਜ਼ੀ ਸਿੰਘ
ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਕ: ਕੋਲਾਜ਼ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ ,ਜਲੰਧਰ
ਮੁੱਲ :150 ਰੁਪਏ, ਸਫ਼ੇ : 126.

ਕੁਦਰਤ ਨੇ ਆਪਣੀ ਕਲਾ ਵਰਤਾਉਂਦਿਆਂ ਜਿਥੇ ਧਰਤੀ ਦੇ ਖਾਸ ਖੇਤਰਾਂ ਨੂੰ ਇਕ ਨਿਵੇਕਲੀ ਸੁਹਜ ਭਰੀ ਦਿੱਖ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕੀਤੀ ਹੈ, ਉਥੇ ਮਨੁੱਖ ਨੇ ਵੀ ਆਪਣੇ ਉੱਦਮ ਹਿੰਮਤ ਨਾਲ ਅਜਿਹੇ ਖੇਤਰਾਂ ਨੂੰ ਇਕ ਸੁਪਨਈ ਜਗ੍ਹਾ ਬਣਾਉਣ ਵਿਚ ਕੋਈ ਕਸਰ ਨਹੀਂ ਛੱਡੀ। ਕੈਨੇਡਾ ਵੀ ਇਸੇ ਧਰਤੀ ਦਾ ਹੀ ਇਕ ਅਜਿਹਾ ਹਿੱਸਾ ਜਿਥੇ ਕੁਦਰਤੀ ਸੁਹਜ ਵੀ ਹੈ ਤੇ ਮਾਨਵੀ ਕਦਰਾਂ-ਕੀਮਤਾਂ ਨਾਲ ਮਾਲਾਮਾਲ ਕਾਇਦੇ ਕਾਨੂੰਨ ਲਾਗੂ ਹਨ। ਇਸ ਸਭ ਕੁਝ ਨੂੰ ਮਾਨਣ ਦੇ ਸਬੱਬ ਨੇ ਹੀ ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਭਰਾ ਉਘੇ ਚਿਤਰਕਾਰ ਤੇ ਲੇਖਕ ਸਲੀਮ ਪਾਸ਼ਾ ਨੂੰ ਸਫਰਨਾਮਾ ਲਿਖਣ ਲਈ ਉਤਸ਼ਾਹ ਭਰਿਆ। ਸ਼ਾਹਮੁੱਖੀ ਵਿਚ ਲਿਖੇ ਇਸ ਸਫ਼ਰਨਾਮੇ ਨੂੰ ਰੋਜ਼ੀ ਸਿੰਘ ਨੇ ਪੰਜਾਬੀ (ਗੁਰਮੁਖੀ)ਵਿਚ ਅਨੁਵਾਦ ਕਰਕੇ ਸਾਹਿਤ ਜਗਤ ਦੀ ਝੋਲੀ ਵਿਚ ਪਾਇਆ ਹੈ।
ਸਲੀਮ ਪਾਸ਼ਾ ਨੇ ਆਪਣੀ ਕੈਨੇਡਾ ਫੇਰੀ ਦੀ ਹਰ ਬਰੀਕੀ ਨੂੰ ਇਸ ਵਿਧਾ/ਢੰਗ ਨਾਲ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਕਿ ਪੜ੍ਹਨ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਇਹ ਮਹਿਸੂਸ ਹੋਣ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੇ ਕੰਧੇੜੇ ਚੜਕੇ ਜਿਵੇਂ ਖ਼ੁਦ ਹੀ ਕੈਨੇਡਾ ਵਿਚ ਜਾ ਲੱਥਾ ਹੋਵੇ ਤੇ ਉਥੋਂ ਦੀ ਆਬੋ-ਹਵਾ ਮਾਣ ਰਿਹਾ ਹੋਵੇ। ਪੰਜਾਬੀ ਬੋਲੀ ਦੇ ਦੇਸ਼ੀ ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਖਿਦਮਤਦਾਰਾਂ ਡਾ.ਅਜ਼ਹਰ ਮਹਿਮੂਦ, ਡਾ: ਦਰਸ਼ਨ ਸਿੰਘ ਬੈਂਸ, ਅਜਾਇਬ ਸਿੰਘ ਚੱਠਾ, ਸੱਯਦ ਅਲੀ ਇਰਫ਼ਾਨ ਅਖ਼ਤਰ, ਇਕਬਾਲ ਫਰਹਾਦ, ਸ਼ੱਬੀਰ ਹੁਸੈਨ, ਰਵੀ ਸ਼ਰਮਾ, ਸੰਤੋਖ ਸਿੰਘ ਸੰਧੂ ਅਤੇ ਕੁਲਜੀਤ ਸਿੰਘ ਜੰਜੂਆ ਵੱਲੋਂ ਪੰਜਾਬੀ ਬੋਲੀ ਲਈ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਸੁਹਿਰਦ ਯਤਨਾਂ ਨੂੰ ਸਮਰਪਿਤ ਇਹ ਸਫ਼ਰਨਾਮਾ ਮਨੁੱਖੀ ਰਹਿਣੀ-ਬਹਿਣੀ, ਕਾਰ-ਵਿਹਾਰ ਤੇ ਸੁਭਾਅ ਦੇ ਵਖਰੇਵੇਂ ਨੂੰ ਵੀ ਉਜਾਗਰ ਕਰਦਾ ਹੈ।
ਪਾਸ਼ਾ ਨੇ ਇਸ ਗੱਲ ਦੀ ਪ੍ਰੌੜਤਾ ਕੀਤੀ ਹੈ ਕਿ ਪੰਜਾਬੀ ਦੀ ਪ੍ਰਫੁਲਤਾ ਲਈ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਉਪਰਾਲੇ/ਕਾਨਫ਼ਰੰਸਾਂ ਅਦਬ ਦੇ ਆਰ-ਪਾਰ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਚੜ੍ਹਦੇ ਤੇ ਲਹਿੰਦੇ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਫਿਰਕੁਪਣੇ ਦੇ ਆਧਾਰਿਤ ਹੋਈ ਰਾਜਨੀਤਕ ਵੰਡ ਤੇ ਉਥਲ-ਪੁਥਲ ਨੇ ਪੰਜਾਬੀ ਬੋਲੀ ਨੂੰ ਵੀ ਵੰਡ ਕੇ ਰੱਖ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਇਸ ਨੂੰ ਇਕ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਫਿਰਕੇ ਨਾਲ ਜੋੜ ਕੇ ਦੂਜੇ ਫ਼ਿਰਕੇ ਵੱਲੋਂ ਬੇਲੋੜੀ ਨਫ਼ਰਤ ਭਰੀ ਨਿਗ੍ਹਾ ਨਾਲ ਹੀ ਵੇਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸ਼ਾਇਦ ਏਸੇ ਕਰਕੇ ਲਹਿੰਦੇ ਪੰਜਾਬ ਵਿਚ ਪੰਜਾਬੀ ਨੂੰ ਗੁਰਮੁਖੀ ਲਿਪੀ ਵਿਚ ਨਹੀਂ ਸਗੋਂ ਉਰਦੂ ਲਿਪੀ ਵਿਚ ਜਾਣੀ ਸ਼ਾਹਮੁੱਖੀ ਵਿਚ ਲਿਖਿਆ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਲਹਿੰਦੇ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਪੰਜਾਬੀ ਲੇਖਕ ਗੁਰਮੁਖੀ ਲਿਪੀ ਸਿੱਖਣ-ਸਿਖਾਉਣ ਦਾ ਉਪਰਾਲਾ ਕਰਨ ਤਾਂ ਇਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵੱਲੋਂ ਪੰਜਾਬੀ ਦੀ ਸੇਵਾ ਲਈ ਇਕ ਹੋਰ ਮੀਲ ਪੱਥਰ ਸਾਬਤ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ ਤੇ ਨਾਲ ਹੀ ਪੰਜਾਬੀ ਬੋਲੀ ਫ਼ਿਰਕੂਪੁਣੇ ਦੇ ਗ੍ਰਹਿਣ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋਕੇ ਸੱਚੀਂ-ਮੁਚੀਂ ਪੰਜਾਬੀਆਂ ਦੀ ਮਾਣਮੱਤੀ ਬੋਲੀ ਬਣ ਸਕੇਗੀ।
ਲੇਖਕ ਪਾਸ਼ਾ ਨੇ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਹੋਈ ਫ਼ਿਰਕੂ ਵੰਡ ਉਤੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹਾਅ ਦਾ ਨਾਅਰਾ ਮਾਰਿਆ ਹੈ :
'ਇਕ ਧਰਤੀ ਵਰਗੀ ਮਾਂ ਸੀ,
ਜਿਸ ਦੀ ਪੁੱਤਰਾਂ ਵੰਡੀ ਛਾਂ ਸੀ।'

-ਲਖਵਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਰਈਆ ਹਵੇਲੀਆਣਾ
ਮੋ: 9876474858

 

29-3-2014

 ਅਜੇ ਨਾ ਗਿਣ
ਸ਼ਾਇਰ : ਅਜਾਇਬ ਸਿੰਘ ਹੁੰਦਲ
ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਕ : ਰਵੀ ਸਾਹਿਤ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ, ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ
ਮੁੱਲ : 120 ਰੁਪਏ, ਸਫ਼ੇ : 80.

ਅਜਾਇਬ ਸਿੰਘ ਹੁੰਦਲ ਦਾ ਇਹ ਗ਼ਜ਼ਲ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਉਸ ਦੇ ਪ੍ਰੋੜ੍ਹ ਹੁੰਦਾ ਜਾ ਰਹੇ ਅਨੁਭਵ ਦੀ ਗਵਾਹੀ ਭਰਦਾ ਹੈ। ਕਵੀ ਨੇ ਪੰਜਾਬੀ ਗ਼ਜ਼ਲ ਨੂੰ ਕਈ ਵਿਲੱਖਣ ਵਿਚਾਰਧਾਰਕ ਧਰਾਤਲ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕੀਤੇ ਹਨ। ਉਹ ਰਮਜ਼ ਭਰਪੂਰ ਸ਼ਾਇਰੀ ਦਾ ਕਵੀ ਹੈ ਅਤੇ ਤੁਗ਼ਜ਼ਲ ਉਸ ਦੀ ਸ਼ਾਇਰੀ ਦਾ ਮੀਰੀ ਲੱਛਣ ਹੈ। ਇਸ ਪ੍ਰਸੰਗ ਵਿਚ ਉਸ ਦੇ ਕੁਝ ਅਸ਼ਆਰ ਦੇਖੋ :
ਵਿਹੜੇ ਵਿਚ ਜੋ ਉਡਦੀ ਫਿਰਦੀ ਤਿਤਲੀ ਹੈ
ਮੈਨੂੰ ਲਗਦੀ ਬਿਲਕੁਲ ਆਪਣੀ ਬੇਟੀ ਹੈ
ਗਿਣਤੀ ਕਰਦਾ ਹਾਂ ਤਾਂ ਘਰ ਦੇ ਜੀਅ ਦਸ ਨੇ
ਸੋਚਾਂ ਤਾਂ ਘਰ ਲਗਦਾ ਖਾਲੀ-ਖਾਲੀ ਹੈ
ਮਹਿਕ ਪਈ ਸੀ ਜੋ ਪਹਿਲੀ ਹੀ ਬਾਰਿਸ਼ ਨਾਲ
ਮੈਂ ਉਹ ਮਿੱਟੀ ਉੱਡਦੀ ਹੋਈ ਦੇਖੀ ਹੈ
ਡੋਬੀ ਜਾਵੇ ਕਿਹੜੀ ਚੀਜ਼ 'ਅਜਾਇਬ' ਨੂੰ
ਨਹਿਰ, ਨਦੀ, ਦਰਿਆ ਨਾ ਕੋਈ ਸੁਨਾਮੀ ਹੈ।
ਇਸ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਦੀ ਅੰਤਿਮ ਗ਼ਜ਼ਲ ਨਾ ਕੇਵਲ ਕਵੀ ਦੇ ਅਨੁਭਵ ਦੀ ਵਿਲੱਖਣਤਾ ਦਾ ਨਿਰੂਪਣ ਕਰਦੀ ਹੈ ਬਲਕਿ ਇਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਉਸ ਦਾ ਕਾਵਿ-ਮੈਨੀਫੈਸਟੋ ਵੀ ਹੈ। ਕਵੀ ਦੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਭ੍ਰਿਸ਼ਟ ਸਮਾਜ ਅਤੇ ਆਤਮ-ਕੇਂਦਰਿਤ ਸਮਾਜ ਨੂੰ ਝੰਜੋੜਦੀਆਂ ਹਨ। ਉਹ ਕਲਿਆਣਕਾਰੀ ਕਦਰਾਂ-ਕੀਮਤਾਂ ਦੀ ਡਟ ਕੇ ਵਕਾਲਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਦੰਭੀ ਅਤੇ ਅਤਿਆਚਾਰੀ ਸੱਤਾਧਾਰੀਆਂ ਨੂੰ ਅਜਿਹੇ ਸਵਾਲ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਘਬਰਾ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜੀਵਨ ਦੇ ਹਰ ਪੜਾਅ ਉੱਪਰ ਉਸ ਦੀ ਰਫ਼ਤਾਰ ਤੇਜ਼ ਹੁੰਦੀ ਗਈ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਉਸ ਦੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਹਮਸਫ਼ਰ ਕਦੋਂ ਦੇ ਹਾਰ-ਹੰਭ ਕੇ ਬੈਠ ਗਏ ਹਨ ਜਾਂ ਫਿਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੀ ਸੁਵਿਧਾ ਦੀ ਖ਼ਾਤਰ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਹੀ ਬਦਲ ਲਈਆਂ ਹਨ। ਮੈਨੂੰ ਉਸ ਦਾ ਇਹ ਕਾਵਿ-ਕਥਨ ਅਤਿਅੰਤ ਪ੍ਰਾਸੰਗਿਕ ਮਾਲੂਮ ਹੋਇਆ ਹੈ : ਹਰ ਪੜਾਅ 'ਤੇ ਚਾਲ ਮੇਰੀ ਤੇਜ਼ ਹੁੰਦੀ ਵੇਖ ਕੇ, ਜੋ ਅਲੱਗ ਹੋਇਆ, ਉਹ ਮੇਰੀ ਧੁੱਪ ਦਾ ਸਾਇਆ ਨਹੀਂ। ਹੈ ਬੜਾ ਲਿਖਿਆ ਤੇ ਲਿਖਣਾ ਵੀ 'ਅਜਾਇਬ' ਹੈ ਅਜੇ, ਪਰ ਕਿਸੇ ਦੀਵਾਰ 'ਤੇ ਮੈਂ ਨਾਂਅ ਲਿਖਵਾਇਆ ਨਹੀਂ। (ਪੰਨਾ 80)
ਅਜਾਇਬ ਹੁੰਦਲ ਨੂੰ ਗ਼ਜ਼ਲ ਦੇ ਮਿਜ਼ਾਜ ਬਾਰੇ ਖ਼ੂਬ ਜਾਣਕਾਰੀ ਹੈ। ਉਹ ਹਰ ਸ਼ਿਅਰ ਦੇ ਦੋਵਾਂ ਮਿਸਰਿਆਂ ਨੂੰ ਵਕ੍ਰੋਕਤੀ ਦੀ ਵਿਧਾ ਦੁਆਰਾ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਬੰਨ੍ਹਦਾ ਹੈ ਕਿ ਪਾਠਕ ਉਸ ਦੇ ਕਿਸੇ ਵੀ ਸ਼ਿਅਰ ਨੂੰ ਪੜ੍ਹ ਕੇ ਇਕ ਅਨੋਖੀ ਕੈਫ਼ੀਅਤ ਦੇ ਰੂਬਰੂ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਭਾਵੇਂ ਕਵੀ ਦੀਆਂ ਇਹ ਗ਼ਜ਼ਲਾਂ ਹੈਨ ਤਾਂ 'ਮੈਂ-ਕੇਂਦ੍ਰਿਤ' ਪਰ ਕਵੀ ਦੀ 'ਮੈਂ' ਉਸ ਦੇ ਨਿੱਜਤਵ ਤੱਕ ਹੀ ਸੀਮਤ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਮੱਧ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਦੇ ਹਰ ਆਮ ਆਦਮੀ ਦੇ ਬਹੁਪੱਖੀ ਸੰਘਰਸ਼ ਦੀ ਦਾਸਤਾਨ ਅੰਕਿਤ ਹੋਈ ਹੈ। ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਕ ਨੇ ਇਸ ਪੁਸਤਕ ਦੀ ਰੂਪ-ਸੱਜਾ ਅਤੇ ਵਿਉਂਤ ਡਾਢੀ ਰੀਝ ਨਾਲ ਕੀਤੀ ਹੈ।

-ਪ੍ਰੋ: ਬ੍ਰਹਮਜਗਦੀਸ਼ ਸਿੰਘ
ਮੋ: 98760-52136

ਜੀਅੜਾ ਅਗਨ ਬਰਾਬਰ ਤਪੈ
ਲੇਖਕ : ਹਰਪ੍ਰਾਣ ਬਗ਼ਦਾਦੀ
ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਕ : ਸਤਵੰਤ ਬੁੱਕ ਏਜੰਸੀ, ਦਿੱਲੀ
ਮੁੱਲ : 325 ਰੁਪਏ, ਸਫ਼ੇ : 262.

ਪੁਸਤਕ ਵਿਚ ਹਰਪ੍ਰਾਣ ਬਗ਼ਦਾਦੀ ਵੱਲੋਂ ਰਚਿਤ ਨੌਂ ਕਹਾਣੀਆਂ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਸੰਖੇਪ ਸਵੈ-ਜੀਵਨੀ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹੈ। ਇਹ ਪੁਸਤਕ ਲੇਖਕ ਦੇ ਸਾਂਢੂ ਸਾਹਿਬ ਡਾ: ਅਮਰਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਲੇਖਕ ਦੀ ਮ੍ਰਿਤੂ ਉਪਰੰਤ ਛਪਵਾਈ ਹੈ। ਬਗ਼ਦਾਦੀ ਦਾ ਅਨੁਭਵ ਵਿਸ਼ਾਲ ਅਤੇ ਪ੍ਰਮਾਣਿਕ ਹੈ। ਕਹਾਣੀਆਂ ਵਿਚਲਾ ਕਹਾਣੀ-ਰਸ ਪਾਠਕ ਦੀ ਉਤਸੁਕਤਾ ਬਣਾਈ ਰੱਖਦਾ ਹੈ। ਟਾਈਟਲ ਕਹਾਣੀ ਵਿਚ ਪਿੰਡ ਦਾ ਸਜੀਵ ਚਿਤਰਣ, ਜ਼ਮੀਨ-ਜਾਇਦਾਦ ਲਈ ਹੁੰਦੇ ਝਗੜੇ, ਮੁਕੱਦਮੇ, ਵਰਜਿਤ ਰਿਸ਼ਤਿਆਂ ਕਾਰਨ ਵਾਪਰਦੇ ਹਾਦਸੇ ਆਦਿ ਦਾ ਖ਼ੂਬਸੂਰਤ ਵਰਨਣ ਹੈ। 'ਪਵਿੱਤਰਤਾ ਦੀ ਖ਼ੁਸ਼ਬੋਈ' ਵਿਚਲੇ ਪਾਤਰ ਵਿਚਾਰਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਤੀਨਿਧਤਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਨਰਿੰਦਰ ਕੁਮਾਰ-ਵਾਸਨਾਵਾਂ ਦਾ ਦਾਸ, ਰਾਮ ਪੂਰਤੀ-ਜੀਵਨ ਦੀ ਸਹਿਜ ਅਵਸਥਾ, ਸੋਮ-ਮਨ ਦੀਆਂ ਉਡਾਰੀਆਂ ਆਦਿ। ਸੁਨੈਣੀ ਕਹਾਣੀ ਬੰਬਈ ਵਿਚਲੀਆਂ ਝੁੱਗੀਆਂ-ਝੌਂਪੜੀਆਂ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਫ਼ਿਲਮੀ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਦੇ ਲੁਪਤ ਯਥਾਰਥ ਨੂੰ ਰੂਪਮਾਨ ਕਰਦੀ ਹੈ। 'ਅਬਲਾ ਜੱਸੀ' ਪਾਤਰ ਪ੍ਰਧਾਨ ਹੈ। ਦੇਹ ਤੋਂ ਮਸ਼ੀਨ ਬਣ ਜਾਣ ਦੀ ਕਥਾ ਵਾਰਤਾ। 'ਕ੍ਰਿਸਟਲ ਦਾ ਸ਼ੈਤਾਨ' ਅਤੇ 'ਮੁੜ ਮਿਲਣੀ' ਯਥਾਰਥਵਾਦੀ ਕਹਾਣੀਆਂ ਹਨ। 'ਬੋਫਰਜ਼ ਦਾ ਸ਼ਹੀਦ' ਕਤਲ ਦੇ ਰਹੱਸ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਹੈ। 'ਦੁੱਖ ਲੁਤਰ ਲੁਤਰ' ਸਵੈਜੀਵਨੀ ਹੈ। ਜਿਸ ਵਿਚ ਭਾਰਤ, ਬਗਦਾਦ, ਇਰਾਕ ਆਦਿ ਦੇਸ਼ਾਂ ਦਾ ਖ਼ੂਬਸੂਰਤ ਵਰਨਣ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਫ਼ੌਜੀ ਜੀਵਨ, ਰੇਲਵੇ ਕਰਮਚਾਰੀਆਂ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ, ਮਹਾਂਯੁੱਧ ਦੇ ਵੇਰਵੇ, ਲੇਖਕ ਦਾ ਸਾਹਿਤਕ ਸਫ਼ਰ ਆਦਿ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਕਲਾਵੇ ਵਿਚ ਲੈਂਦੀ ਹੈ। ਕੁਝ ਵੇਰਵੇ ਨਿੱਜੀ ਤੇ ਪਰਿਵਾਰਕ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਰਨਣ ਤੋਂ ਬਚਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਸੀ।

-ਜੋਗਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਨਿਰਾਲਾ
ਮੋ: 98721-61644

ਸ਼ਰੀਕ
ਗ਼ਜ਼ਲਕਾਰ : ਸੁਖਦੇਵ ਸਿੰਘ ਸਾਗਰ
ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਕ : ਅਮਨ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ, ਬਰਨਾਲਾ
ਮੁੱਲ : 140 ਰੁਪਏ, ਸਫ਼ੇ : 103.

ਸ਼ਰੀਕ, ਸੁਖਦੇਵ ਸਿੰਘ ਸਾਗਰ ਦੀ ਤੀਸਰੀ ਪੁਸਤਕ ਹੈ। ਉਹ ਇਸ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਦਰਦੇ ਦਿਲ, ਸੁਲਗਦੇ ਅੰਗਿਆਰ ਗ਼ਜ਼ਲ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਪੰਜਾਬੀ ਪਿਆਰਿਆਂ ਦੀ ਝੋਲੀ ਪਾ ਚੁੱਕੇ ਹਨ। ਵਿਚਾਰ ਪ੍ਰਧਾਨ ਹਥਲੇ ਗ਼ਜ਼ਲ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਵਿਚ ਲੋਕ ਹਿਤਾਂ ਲਈ ਸੰਘਰਸ਼ ਕਰਨ, ਧਾਰਮਿਕ ਕੱਟੜਤਾ ਅਤੇ ਰੱਬ ਦੇ ਨਾਂਅ 'ਤੇ ਹੋ ਰਹੀ ਲੁੱਟ-ਖਸੁੱਟ ਵਿਰੁੱਧ ਚੇਤਨਾ ਪੈਦਾ ਕਰਨ, ਅਗਿਆਨਤਾ ਦੂਰ ਕਰਨ, ਜਾਤ-ਪਾਤ ਖ਼ਤਮ ਕਰਕੇ ਬਰਾਬਰਤਾ ਲਿਆਉਣ, ਸਮਾਜਿਕ ਵਰਤਾਰੇ 'ਚੋਂ ਕੁਨਬਾਪ੍ਰਵਰੀ/ਕਬਜ਼ਾਪ੍ਰਸਤੀ ਖ਼ਤਮ ਕਰਨ, ਔਰਤ ਦੀ ਹੋ ਰਹੀ ਦੁਰਦਸ਼ਾ ਅਤੇ ਇਸ ਪ੍ਰਤੀ ਸਰਕਾਰਾਂ ਅਤੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਦੁਹਰੇ ਪੈਮਾਨੇ ਅਤੇ ਹੋਰ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਸਮਾਜਿਕ ਸਰੋਕਾਰਾਂ ਨੂੰ ਮਾਧਿਅਮ ਬਣਾ ਕੇ, ਸਾਗਰ ਹੋਰਾਂ, ਆਪਣਿਆਂ ਸ਼ਿਅਰਾਂ/ਗ਼ਜ਼ਲਾਂ ਨੂੰ ਹਥਿਆਰ ਬਣਾਉਣ ਦਾ ਯਤਨ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਅੱਜ ਦੀ ਲੱਕ-ਤੋੜਵੀਂ ਮਹਿੰਗਾਈ ਵਿਚ ਜੋ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੋਇਆ ਹੈ ਤਾਂ ਉਹ ਹੈ ਮੱਧ ਵਰਗ। ਹੇਠਲੇ ਵਰਗ ਨਾਲ ਉਹ ਖਲੋ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ ਅਤੇ ਉੱਪਰਲੇ ਵਰਗ ਨਾਲ ਮੇਚ ਨਹੀਂ ਆ ਸਕਦਾ। ਬੱਚਿਆਂ ਦੀਆਂ ਮਹਿੰਗੀਆਂ ਪੜ੍ਹਾਈਆਂ, ਵੇਖਾ-ਵੇਖੀ ਸਹੇੜੇ ਮਹਿੰਗੇ ਰਸਮੋ-ਰਿਵਾਜ, ਉਸ ਦੀਆਂ ਆਰਥਿਕ ਥੁੜਾਂ ਉਸ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਗਰਾਹੀ ਬਣਾਈ ਜਾ ਰਹੀਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਮਹਿੰਗਾਈ ਦੇ ਮਾਰੇ ਮੁਲਾਜ਼ਮ ਵਰਗ ਦੀ ਵੇਦਨਾ ਇਸ ਸ਼ਿਅਰ ਵਿਚ ਵੇਖੋ :
ਇਕ ਤਾਰੀਖ਼ ਨੂੰ, ਸਾਡੀ ਜੇਬ੍ਹ 'ਚ ਜੁਗਨੂੰ ਨੱਚਦੇ ਨੇ
ਤੀਹ ਦਿਨ ਤੱਕ ਫਿਰ ਜੇਬ੍ਹ 'ਚ ਸਾਡੇ ਛਾਇਆ ਰਹੇ ਹਨੇਰਾ।
ਸਾਗਰ ਹੁਰਾਂ ਦਾ ਜੋ ਰੋਸ ਹੈ ਜੋ ਸਾਗਰ ਹੋਰਾਂ ਦੀ ਬਗਾਵਤ ਹੈ ਤਾਂ ਉਹ ਸਿਸਟਮ ਨਾਲ ਹੈ, ਵਿਵਸਥਾ ਨਾਲ ਹੈ। ਉਹ ਬਗੈਰ ਕਿਸੇ ਗੈਬੀ ਸ਼ਕਤੀ ਦੇ ਬੇਨਾਮੀ ਭਗਵਾਨ ਦੇ ਹਿੰਮਤ ਅਤੇ ਮਿਹਨਤ ਨਾਲ ਵਿਵਸਥਾ ਨੂੰ ਸਿਸਟਮ ਨੂੰ ਬਦਲਣਾ ਲੋਚਦੇ ਹਨ। ਦੇਸ਼ ਪ੍ਰਤੀ ਪਿਆਰ, ਵਤਨ ਪ੍ਰਤੀ ਸ਼ਰਧਾ ਹੀ ਹੈ ਜੋ ਦੇਸ਼ ਲਈ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਕੁਰਬਾਨੀ ਨੂੰ ਉੱਤਮ ਦਾਨ ਗਰਦਾਨਦੀ ਹੈ। ਸ਼ਿਅਰ ਵੇਖੋ :
ਹਿੰਮਤ, ਮਿਹਨਤ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਹੀ ਭਗਵਾਨ ਹੈ
ਦੇਸ਼ ਲਈ ਕੁਰਬਾਨੀ ਉੱਤਮ ਦਾਨ ਹੈ।
ਪੂਰੀ ਪੁਸਤਕ ਵਿਚ ਉੱਤਮ ਵਿਚਾਰਾਂ ਦਾ ਖੌਲਦਾ ਸਾਗਰ ਹੈ, ਦੇਸ਼ ਪ੍ਰੇਮ ਹੈ, ਜੀਵਨ ਦੀ ਬਿਹਤਰੀ ਲਈ ਸੰਘਰਸ਼ ਕਰਨ ਦਾ ਹੋਕਾ ਹੈ। ਵਿਚਾਰਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਗਟਾਵਾ ਤਾਂ ਲੇਖਾਂ, ਕਹਾਣੀਆਂ, ਨਾਵਲਾਂ, ਨਾਟਕਾਂ ਰਾਹੀਂ ਵੀ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਕਵਿਤਾ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ। ਵਿਚਾਰਾਂ ਨੂੰ ਕਵਿਤਾਉਣ ਲੱਗਿਆਂ ਕਵਿਤਾ ਦਾ ਹਾਣੀ ਬਣਨਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਸੰਗੀਤਾਤਮਕਤਾ ਦਾ ਧਿਆਨ ਰੱਖਣਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਪਿੰਗਲ/ਅਰੂਜ਼ ਅਤੇ ਛੰਦਾਂ ਦੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਹੋਣਾ ਵੀ ਅਤਿ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ, ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਗ਼ਜ਼ਲ ਵਰਗੀ ਵਿਧਾ ਦੀ ਅਸੂਲੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਨਾਲ ਹੀ ਵਿਚਾਰਾਂ ਨੂੰ ਵਧੇਰੇ ਖੂਬਸੂਰਤ, ਵਧੇਰੇ ਪੁਖਤਗੀ ਨਾਲ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।

-ਰਾਜਿੰਦਰ ਪਰਦੇਸੀ
ਮੋ: 93576-41552

ਪੁਲੀਟੀਕਲ ਇਨਸਾਈਕਲੋਪੀਡੀਆ ਆਫ਼ ਪੰਜਾਬ
ਲੇਖਕ : ਜੰਗਪਾਲ ਸਿੰਘ
ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਕ : ਟਵੰਟੀ ਫਸਟ ਸੈਂਚਰੀ, ਪਟਿਆਲਾ
ਮੁੱਲ : 600 ਰੁਪਏ, ਸਫ਼ੇ : 269.

1947 ਵਿਚ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਆਜ਼ਾਦ ਹੋਣ ਉਪਰੰਤ ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਸਿਆਸੀ ਜੀਵਨ ਬਹੁਤ ਵਚਿੱਤਰ, ਗੁੰਝਲਦਾਰ ਤੇ ਉਤਰਾਵਾਂ-ਚੜ੍ਹਾਵਾਂ ਭਰਪੂਰ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਸੰਨ '56 ਵਿਚ ਪੰਜਾਬ ਤੇ ਪੈਪਸੂ ਸਟੇਟ ਦਾ ਰਲੇਵਾਂ ਹੋਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਸਾਡੀਆਂ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾਵਾਂ ਵੀ ਦੋ ਸਨ-ਇਕ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਤੇ ਦੂਸਰੀ ਪੈਪਸੂ ਦੀ। ਉਦੋਂ ਲੋਕ ਸਭਾ ਤੇ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਚੋਣਾਂ ਵਿਚ ਰਿਜ਼ਰਵ ਹਲਕੇ ਵੀ ਵੱਖਰੇ ਨਹੀਂ ਸਨ ਸਗੋਂ ਕੁਝ ਹਲਕਿਆਂ ਨੂੰ ਜਨਰਲ ਤੇ ਰਿਜ਼ਰਵ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਦੁਹਰੇ ਬਣਾ ਕੇ ਰਾਖਵੇਂਕਰਨ ਦਾ ਘਰ ਪੂਰਾ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। 1966 ਵਿਚ ਭਾਸ਼ਾ ਦੇ ਆਧਾਰ 'ਤੇ ਪੰਜਾਬੀ ਸੂਬਾ ਹੋਂਦ ਵਿਚ ਆਉਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਇਕ ਪਾਸੇ ਸ਼ਿਮਲਾ ਤੇ ਕਾਂਗੜਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਧਰਮਸ਼ਾਲਾ, ਹਮੀਰਪੁਰ, ਪਾਲਮਪੁਰ, ਕੁੱਲੂ ਆਦਿ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾਈ ਹਲਕੇ ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਸਨ, ਉਥੇ ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਪੂਰੇ ਦੇ ਪੂਰਾ ਹਰਿਆਣਾ ਵੀ ਇਸ ਵਿਚ ਸੰਮਿਲਤ ਸੀ। ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਭੂਗੋਲਿਕ ਰੂਪ-ਰੇਖਾ ਤੇ ਪ੍ਰਬੰਧਕੀ ਸਰੂਪ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਬਦਲਦਾ ਰਿਹਾ। ਇਸ ਸਾਰੇ ਸਮੇਂ ਵਿਚ ਸੂਬੇ ਦਾ ਸਿਆਸੀ ਪਾਰਾ ਚੜ੍ਹਿਆ ਰਿਹਾ; ਸਿਆਸੀ ਟੁੱਟ-ਭੱਜ ਹੁੰਦੀ ਰਹੀ; ਮੋਰਚੇ ਲੱਗਦੇ ਰਹੇ ਤੇ ਚੋਣ ਦੰਗਲ ਵੀ ਹੁੰਦੇ ਰਹੇ। ਇਸ ਸਭ ਦੇ ਪਿਛੋਕੜ ਵਿਚ ਸਾਡੇ ਸਿਆਸਤਦਾਨਾਂ ਦਾ ਸਿਆਸੀ ਜੀਵਨ ਬਹੁਤ ਵਚਿੱਤਰ ਤੇ ਰੌਚਿਕ ਤੱਥਾਂ ਦਾ ਜ਼ਾਮਨ ਹੈ। ਇਸ ਨੂੰ ਜਾਨਣ-ਸਮਝਣ ਲਈ ਰਿਵਿਊ ਅਧੀਨ ਪੁਸਤਕ 'ਪੁਲੀਟੀਕਲ ਇਨਸਾਈਕਲੋਪੀਡੀਆ ਆਫ ਪੰਜਾਬ'-ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਭਾਸ਼ਾ (2013) ਬਹੁਤ ਅਹਿਮ ਤੇ ਮੁੱਲਵਾਨ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਸਾਡੇ ਸਾਹਮਣੇ ਆਉਂਦੀ ਹੈ।
ਇਸ ਇਨਸਾਈਕਲੋਪੀਡੀਆ ਨੂੰ ਲੇਖਕ ਨੇ ਬਹੁਤ ਸਖ਼ਤ ਖੋਜ-ਸਾਧਨਾ ਤੇ ਮਿਹਨਤ ਨਾਲ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਇਸ ਵਿਚ ਦਰਜ ਤੱਥਾਂ-ਤੱਤਾਂ ਨੂੰ ਉਸ ਨੇ ਪੰਜਾਬ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਲਾਇਬ੍ਰੇਰੀ, ਰਾਜ ਚੋਣ ਅਫ਼ਸਰ ਜਾਂ ਮੁੱਖ ਚੋਣ ਕਮਿਸ਼ਨਰ ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ ਆਦਿ ਮੁਢਲੇ ਸਰੋਤਾਂ 'ਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਕੀਤਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਕਰਕੇ ਇਸ ਦੀ ਪ੍ਰਮਾਣਿਕਤਾ ਨੂੰ ਵਧੇਰੇ ਭਰੋਸੇਮੰਦ ਤੇ ਉੱਚਿਤ ਕਿਹਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਪੁਸਤਕ ਵਿਚ ਹਰ ਉਸ ਸਿਆਸਤਦਾਨ ਬਾਰੇ ਜਾਣਕਾਰੀ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੇ ਘੱਟੋ-ਘੱਟ ਇਕ ਵਾਰ ਵਿਧਾਨ, ਲੋਕ ਸਭਾ ਜਾਂ ਰਾਜ ਸਭਾ ਦੀ ਚੋਣ ਜਿੱਤੀ ਹੋਵੇ। ਇਸ ਤੋਂ 1947 ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਹੁਣ ਤੱਕ ਪ੍ਰਾਂਤਕ/ਕੌਮੀ ਪੱਧਰ 'ਤੇ ਮਾਨਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਪਾਰਟੀਆਂ ਦੇ ਮੁਖੀਆਂ ਅਤੇ ਸਮੇਂ-ਸਮੇਂ 'ਤੇ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਕਮੇਟੀ ਦੇ ਰਹੇ ਪ੍ਰਧਾਨਾਂ ਬਾਰੇ ਸੂਚਨਾ ਵੀ ਅੰਕਿਤ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਕੇਵਲ ਜਿੱਤਣ ਵਾਲੇ ਉਮੀਦਵਾਰਾਂ ਬਾਰੇ ਹੀ ਨਹੀਂ ਸਗੋਂ ਹਲਕੇਵਾਰ ਵੀ ਪੂਰਾ-ਪੂਰਾ ਵੇਰਵਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਕਿ ਹਲਕਾ ਕਿਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦਾ ਸੀ, ਮੁਕਾਬਲਾ ਸਿੱਧਾ-ਅਸਿੱਧਾ ਜਾਂ ਬਹੁਕੋਨੀ ਸੀ ਅਤੇ ਹਾਰਨ ਵਾਲੇ ਉਮੀਦਵਾਰ ਦਾ ਵੋਟ ਫ਼ਰਕ ਤੇ ਪਾਰਟੀ ਕੀ ਸੀ ਆਦਿ...। ਇਸ ਪੁਸਤਕ ਦੇ ਆਧਾਰ 'ਤੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਮੌਜੂਦਾ ਸਿਆਸੀ ਮਹਾਂਰਥੀਆਂ, ਪਾਰਟੀਆਂ ਤੇ ਚੋਣ ਹਲਕਿਆਂ ਦੀ ਪੁਲੀਟੀਕਲ ਪ੍ਰੋਫ਼ਾਈਲ ਨੂੰ ਸਹਿਜੇ ਹੀ ਸਮਝਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਅਨੇਕ ਸਿਆਸੀ ਰੁਝਾਨਾਂ ਦੀ ਥਾਹ ਵੀ ਸਹਿਜੇ ਪਾਈ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਇਸੇ ਕਰਕੇ ਮੈਂ ਇਸ ਨੂੰ ਇਕ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ ਦਾ ਦਰਜਾ ਦਿੱਤਾ ਹੈ।

-ਡਾ: ਸੁਖਵਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਰੰਧਾਵਾ
ਮੋ: 98154-58666.

ਪੰਜਾਬੀ ਕੋਸ਼-ਪਰੰਪਰਾ ਦੀ ਇਕ ਮਾਣਮੱਤੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ
ਗੁਰਦਿਆਲ ਸਿੰਘ ਸੰਦਰਭ ਕੋਸ਼
ਲੇਖਕ : ਡਾ: ਤਰਸੇਮ ਸ਼ਰਮਾ
ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਕ : ਪਬਲੀਕੇਸ਼ਨ ਬਿਊਰੋ, ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ, ਪਟਿਆਲਾ
ਮੁੱਲ : 950 ਰੁਪਏ, ਸਫ਼ੇ : 763.

ਡਾ: ਤਰਸੇਮ ਸ਼ਰਮਾ ਦਆਰਾ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ 'ਗੁਰਦਿਆਲ ਸਿੰਘ ਸੰਦਰਭ ਕੋਸ਼' ਇਕ ਇਤਿਹਾਸਕ ਕਾਰਜ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿਚ ਸੁਪ੍ਰਸਿੱਧ ਬਹੁ-ਪੱਖੀ ਲੇਖਕ ਗੁਰਦਿਆਲ ਸਿੰਘ ਦੀ ਰਚਨਾ ਬਾਰੇ ਵੇਰਵਾਮੂਲਕ ਸਮੱਗਰੀ ਇਕੱਤਰ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ।
ਗੁਰਦਿਆਲ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਜੇ ਪੰਜਾਬੀ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਅਹਿਮ ਜਾਂ ਸਰਵੋਤਮ ਨਾਵਲਕਾਰ ਕਿਹਾ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਇਹ ਕੋਈ ਅਤਿਕਥਨੀ ਨਹੀਂ ਹੋਵੇਗੀ। ਭਾਵੇਂ ਗੁਰਦਿਆਲ ਸਿੰਘ ਨੇ 10 ਨਾਵਲਾਂ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ 11 ਕਹਾਣੀ ਸੰਗ੍ਰਹਿ, ਤਿੰਨ ਨਾਟਕ, ਅੱਠ ਵਾਰਤਕ ਸੰਗ੍ਰਹਿ, 24 ਬਾਲ ਸਾਹਿਤ ਪੁਸਤਕਾਂ ਅਤੇ 40 ਦੇ ਕਰੀਬ ਅਨੁਵਾਦਿਤ ਪੁਸਤਕਾਂ ਨਾਲ ਇਕ ਬਹੁ-ਵਿਧਾਈ ਲੇਖਕ ਵਜੋਂ ਆਪਣੀ ਛਾਪ ਛੱਡੀ ਹੈ ਪਰ ਉਸ ਦੀ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਪਛਾਣ ਨਾਵਲਕਾਰ ਵਜੋਂ ਹੀ ਸਥਾਪਿਤ ਹੋਈ ਹੈ।
ਡਾ: ਤਰਸੇਮ ਨੇ ਇਕ ਪ੍ਰਤੀਬੱਧ ਖੋਜੀ ਵਾਲੇ ਸਿਰੜ ਨਾਲ ਇਕ ਪਾਸੇ ਗੁਰਦਿਆਲ ਸਿੰਘ ਦੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਛਪਣ ਕਾਲ-ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਅਨੁਸਾਰ ਸਾਂਭਿਆ ਅਤੇ ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਗੁਰਦਿਆਲ ਸਿੰਘ ਦੀਆਂ ਲਿਖਤਾਂ ਸਬੰਧੀ ਸਮੁੱਚੇ ਖੋਜ-ਕਾਰਜ ਨੂੰ ਇਕੱਤਰ ਕਰਕੇ ਭਵਿੱਖ ਦੇ ਖੋਜੀਆਂ ਲਈ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤਰਤੀਬ ਨਾਲ ਪਰੋਸਿਆ। ਇਹ ਗੱਲ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਧਿਆਨ ਮੰਗਦੀ ਹੈ ਕਿ ਕੋਸ਼ਕਾਰ ਨੇ ਨਾਵਲਾਂ, ਕਹਾਣੀਆਂ ਅਤੇ ਵਾਰਤਕ ਲਿਖਤਾਂ ਦੇ ਮਹਿਜ਼ ਵੇਰਵੇ ਹੀ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤੇ ਬਲਕਿ ਹਰੇਕ ਬਾਰੇ ਵਿਸਥਾਰਪੂਰਵਕ (ਇਕ ਪੰਨੇ ਦੇ ਕਰੀਬ) ਇੰਦਰਾਜ ਦਰਜ ਕੀਤੇ ਹਨ। ਇੰਦਰਾਜ ਲਿਖਣ ਦਾ ਢੰਗ ਵੀ ਸਿਰਜਣਾਤਮਕ ਭਾਂਤ ਦਾ ਹੈ। ਯਾਨੀ ਇੰਜ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਗੁਰਦਿਆਲ ਸਿੰਘ ਖ਼ੁਦ 'ਮੈਂ' ਵਕਤਾ ਬਣ ਕੇ ਨਾਵਲ ਜਾਂ ਕਹਾਣੀ ਦਾ ਬੋਲ-ਚਾਲ ਦੀ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਚ ਸਾਰ ਸੁਣਾ ਰਿਹਾ ਹੋਵੇ। ਮਿਸਾਲ ਵਜੋਂ ਨਾਵਲ 'ਮੜ੍ਹੀ ਦੀ ਦੀਵਾ' ਵਾਲੇ ਇੰਦਰਾਜ ਵਿਚ ਉਹ ਲਿਖਦਾ ਹੈ, 'ਹਰ ਦੁੱਖ ਸਹਿ ਕੇ, ਸਮਾਜ ਦੀ ਨਮੋਸ਼ੀ ਦੀ ਪ੍ਰਵਾਹ ਨਾ ਕਰਦਿਆਂ ਭਾਨੀ ਇਸ਼ਕ ਨੂੰ ਆਂਚ ਨਹੀਂ ਆਉਣ ਦਿੰਦੀ। ਠੋਲੇ ਵਾਂਗ ਜਗਸੀਰ ਨੇ ਵੀ ਬੜੀ ਤਨਦੇਹੀ ਨਾਲ ਧਰਮ ਸਿੰਘ ਦੀ ਜ਼ਮੀਨ ਸੰਭਾਲੀ ਹੀ ਨਹੀਂ ਵਧਾਈ ਵੀ।'
'ਗੁਰਦਿਆਲ ਸਿੰਘ ਦੇ ਸਾਹਿਤ ਦੀ ਸ਼ਬਦਾਵਲੀ' ਵਾਲਾ ਭਾਗ ਇਸ ਪੱਖੋਂ ਬਹੁਤ ਦਿਲਚਸਪ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਸਵਾ ਕੁ ਸੌ ਪੰਨੇ ਦਾ ਮਲਵਈ ਭਾਸ਼ਾ ਕੋਸ਼ ਹੀ ਬਣ ਗਿਆ ਹੈ। 'ਗੁਰਦਿਆਲ ਸਿੰਘ ਦੇ ਸਾਹਿਤ ਦੀ ਆਲੋਚਨਾ ਦੇ ਸੰਦਰਭ' ਵਾਲੇ ਅਧਿਆਇ ਵਿਚ ਵੀ ਡਾ: ਤਰਸੇਮ ਨੇ ਸਿਰਫ਼ ਪੁਸਤਕ ਸੂਚੀ ਹੀ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤੀ ਬਲਕਿ ਸਮੀਖਿਆ ਪੁਸਤਕਾਂ ਦੇ ਤਤਕਰੇ ਵੀ ਦਿੱਤੇ ਹਨ ਅਤੇ ਸੁਤੰਤਰ ਲੇਖਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਛਪਣ-ਸ੍ਰੋਤਾਂ ਸਮੇਤ ਦਿੱਤਾ ਹੈ।
ਗੁਰਦਿਆਲ ਸਿੰਘ ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ ਦਾ ਸਿਰਮੌਰ ਲੇਖਕ ਹੈ। ਉਸ ਬਾਰੇ ਅਜੇ ਹੋਰ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਕੋਣਾਂ ਤੋਂ ਬਹੁਤ ਖੋਜ-ਕਾਰਜ ਹੋਣਾ ਹੈ। ਡਾ: ਤਰਸੇਮ ਦਾ ਇਹ ਨਿੱਗਰ ਅਤੇ ਪ੍ਰਮਾਣਿਕ ਕਾਰਜ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਖੋਜੀਆਂ ਅਤੇ ਰਚਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਸਿਲੇਬਸਾਂ ਰਾਹੀਂ ਪੜ੍ਹਨ ਵਾਲੇ ਗ਼ੈਰ-ਮਲਵਈ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਲਈ ਰਾਹ-ਦਸੇਰਾ ਸਿੱਧ ਹੋਵੇਗਾ। ਡਾ: ਤਰਸੇਮ ਨੇ ਜਿੰਨੀ ਮਿਹਨਤ, ਪ੍ਰਤੀਬੱਧਤਾ, ਸ਼ਿੱਦਤ ਅਤੇ ਇਤਿਹਾਸਕ ਸੂਝ ਨਾਲ ਇਸ ਸੰਦਰਭ ਕੋਸ਼ ਨੂੰ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ ਹੈ, ਓਨੀ ਹੀ ਰੀਝ ਅਤੇ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਨਾਲ ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ, ਪਟਿਆਲਾ ਨੇ ਇਸ ਨਿਵੇਕਲੇ, ਅਹਿਮ ਅਤੇ ਵੱਡ-ਆਕਾਰੀ ਕੋਸ਼ ਨੂੰ ਸੁੰਦਰ ਢੰਗ ਨਾਲ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਭਾਵੇਂ ਛੋਟੇ ਆਧਾਰ ਵਾਲੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਦੇ ਵਿਸਥਾਰਪੂਰਵਕ ਸਾਰ-ਤੱਤ ਦੇਣ ਵਿਚ ਕੁਝ ਸੰਜਮ ਵਰਤ ਕੇ ਆਕਾਰ ਕਾਫ਼ੀ ਘਟਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਸੀ ਪਰ ਉਸ ਨਾਲ ਸ਼ਾਇਦ ਬਿਆਨ ਵਿਚ ਜੀਵੰਤਤਾ ਘਟ ਜਾਣੀ ਸੀ। ਸੰਦਰਭ-ਕੋਸ਼ ਤਿਆਰ ਕਰਕੇ ਡਾ: ਤਰਸੇਮ ਨੇ ਇਕ ਪਾਸੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਲੇਖਕ ਗੁਰਦਿਆਲ ਸਿੰਘ ਦੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਪਛਾਣ ਨੂੰ ਹੋਰ ਗੂੜ੍ਹੀ ਕਰਨ ਵਿਚ ਢੁਕਵਾਂ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾਇਆ ਹੈ, ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਪੰਜਾਬੀਆਂ ਦੀ ਮੱਧਮ ਪੈ ਰਹੀ ਇਤਿਹਾਸਕ ਚੇਤਨਾ ਨੂੰ ਵੀ ਝੰਜੋੜਿਆ ਹੈ।

-ਡਾ: ਬਲਦੇਵ ਸਿੰਘ ਧਾਲੀਵਾਲ
ਮੋ: 9872835835

22-2-14

 ਮਾਲਵੇ ਦੇ ਲੋਕ ਗੀਤ ਅਤੇ ਲੋਕ ਬੋਲੀਆਂ
ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਕਰਤਾ : ਜਸਬੀਰ ਸਿੰਘ ਕੰਗਣਵਾਲ
ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਕ : ਤਰਕ ਭਾਰਤੀ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ, ਬਰਨਾਲਾ
ਮੁੱਲ : 80 ਰੁਪਏ, ਸਫ਼ੇ : 136.

ਲੋਕ ਗੀਤਾਂ ਵਿਚ ਜੰਗਲੀ ਫੁੱਲਾਂ ਵਰਗੀ ਤਾਜ਼ਗੀ ਅਤੇ ਮਹਿਕ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਪੰਜਾਬ ਕੋਲ ਲੋਕ ਗੀਤਾਂ ਦਾ ਅਨਮੋਲ ਸਰਮਾਇਆ ਹੈ। ਇਹ ਦਿਲਾਂ ਵਿਚੋਂ ਨਿਕਲੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਹੂਕਾਂ, ਕੂਕਾਂ, ਕਿਲਕਾਰੀਆਂ ਅਤੇ ਦਿਲਦਾਰੀਆਂ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲਣਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਇਹ ਬਜ਼ੁਰਗ ਪੰਜਾਬਣਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਦਫ਼ਨ ਹੋ ਜਾਣਗੇ। ਨਵੀਂ ਪੀੜ੍ਹੀ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਅਮੀਰ ਵਿਰਸੇ ਨਾਲ ਜੋੜਨ ਲਈ ਬੋਲੀਆਂ, ਗੀਤਾਂ, ਟੱਪਿਆਂ, ਮਾਹੀਏ ਆਦਿ ਵੰਨਗੀਆਂ ਨੂੰ ਸਹੇਜ ਕੇ ਇਕ ਲੜੀ ਲਈ ਪਰੋਣ ਦਾ ਸੁਚੱਜਾ ਯਤਨ ਕਰਦੀ ਇਹ ਪੁਸਤਕ ਮਾਲਵੇ ਦੇ ਹੁਨਰ ਦਾ ਕਮਾਲ ਹੈ। ਇਸ ਵਿਚ ਸਾਡਾ ਪਿਛੋਕੜ, ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਅਤੇ ਰਹੁ-ਰੀਤਾਂ ਸਮੋਈਆਂ ਹੋਈਆਂ ਹਨ। ਪੀੜ੍ਹੀਓ-ਪੀੜ੍ਹੀ ਚਲਦੇ ਲੋਕ ਗੀਤ ਲੋਕ-ਦਿਲਾਂ ਦੇ ਅਸਲੀ ਅਨੁਭਵ ਹਨ, ਇਸ ਲਈ ਇਹ ਸਿੱਧੇ ਦਿਲਾਂ ਵਿਚ ਉਤਰ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
ਲੇਖਕ ਨੇ ਬਹੁਤ ਮਿਹਨਤ ਕਰਕੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਗੀਤਾਂ, ਬੋਲੀਆਂ, ਸੁਹਾਗ, ਘੋੜੀਆਂ ਸਿੱਠਣੀਆਂ ਆਦਿ ਨੂੰ ਇਕੱਤਰ ਕੀਤਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸੁੰਦਰ ਢੰਗ ਨਾਲ ਮਾਲਾ ਵਾਂਗ ਪਰੋ ਕੇ ਪਾਠਕਾਂ ਸਾਹਵੇਂ ਰੱਖਿਆ ਹੈ। ਪੁਸਤਕ ਵਿਚ ਵਿਆਹ ਦੀਆਂ ਰਸਮਾਂ ਵਿਚ ਗਾਏ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਗੀਤ, ਨ੍ਹਾਈ ਧੋਈ ਤੇ ਵਟਣਾ ਮਲਣਾ, ਸਿਹਰਾ ਬੰਨ੍ਹਣਾ, ਸੁਰਮਾ ਪਾਉਣਾ, ਘੋੜੀ, ਮੱਥਾ ਟਿਕਾਉਣ, ਜੰਞ ਚੜ੍ਹਨ, ਜੰਞ ਢੁੱਕਣ, ਜੰਞ ਬੰਨ੍ਹਣ, ਫੇਰਿਆਂ, ਵਿਦਾਈ, ਡੋਲੀ ਉਤਾਰਨ ਸਮੇਂ ਅਤੇ ਪਾਣੀ ਵਾਰਨ ਸਮੇਂ ਆਦਿ ਦੇ ਗੀਤ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹਨ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਸਿੱਠਣੀਆਂ, ਪੱਗ, ਕਰੀਰ, ਸੰਦੂਕ, ਵੀਰ ਦੇ ਵਿਆਹ, ਮਹਿੰਦੀ, ਹਾਰ-ਸ਼ਿੰਗਾਰ, ਸਾਉਣ, ਛੰਦ ਪਰਾਗੇ, ਚਰਖੇ ਆਦਿ ਬਾਬਤ ਗੀਤ ਸੰਗ੍ਰਹਿਤ ਕੀਤੇ ਗਏ ਹਨ। ਲੋਕ ਗੀਤਾਂ ਵਿਚ ਵੱਖੋ-ਵੱਖਰੇ ਰਿਸ਼ਤਿਆਂ ਜਿਵੇਂ ਵਿਚੋਲਾ-ਵਿਚੋਲਣ, ਭੈਣ-ਭਰਾ, ਸੱਸ-ਨੂੰਹ, ਦਿਉਰ-ਭਰਜਾਈ, ਮਾਂ-ਧੀ ਦੇ ਸਬੰਧਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਬਿਆਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਹੀਰ-ਰਾਂਝਾ, ਮਲਕੀ-ਕੀਮਾ, ਤਮਾਸ਼ੇ ਅਤੇ ਕੁਝ ਹੋਰ ਬੋਲੀਆਂ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਆਉਂਦੀ ਕੁੜੀਏ ਜਾਂਦੀ ਕੁੜੀਏ, ਜੰਡ, ਥਾਣੇਦਾਰ, ਮਾਪੇ, ਮੱਤਾਂ ਆਦਿ ਵੰਨਗੀਆਂ ਵੀ ਪੇਸ਼ ਕੀਤੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਗੀਤਾਂ ਨੂੰ ਪੜ੍ਹ ਕੇ ਜਾਪਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸਾਰਾ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਹੀ ਕੋਈ ਇਲਾਹੀ ਨਾਦ ਗਾ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਧਰਤੀ ਗਾ ਰਹੀ ਹੈ, ਪਹਾੜ ਗਾ ਰਹੇ ਹਨ, ਵਿਆਹ ਗਾ ਰਹੇ ਹਨ, ਰੁੱਤਾਂ ਗਾ ਰਹੀਆਂ ਹਨ, ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਗਾ ਰਹੀਆਂ ਹਨ, ਦਿਲ ਗਾ ਰਹੇ ਹਨ, ਨਾੜਾਂ ਗਾ ਰਹੀਆਂ ਹਨ। ਸਾਡਾ ਰੋਮ-ਰੋਮ ਕਿਸੇ ਅਗੰਮੀ ਰਾਗ ਨਾਲ ਲਹਿਰਾਉਣ ਲਗਦਾ ਹੈ। ਅੱਜ ਦੇ ਕੰਨ ਪਾੜੂ, ਸ਼ੋਰ-ਸ਼ਰਾਬੇ ਵਾਲੇ ਲੱਚਰ ਸੰਗੀਤ ਦੀ ਹਨੇਰੀ ਵਿਚ ਸਾਡੇ ਪਰੰਪਰਕ ਲੋਕ ਗੀਤ ਬਾਰਸ਼ ਦੀ ਠੰਢੀ ਫੁਹਾਰ ਵਾਂਗ ਸੀਤਲਤਾ ਤੇ ਸ਼ਾਂਤੀ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦੇ ਹਨ।

-ਡਾ: ਸਰਬਜੀਤ ਕੌਰ ਸੰਧਾਵਾਲੀਆ
ਮੋ : 98147-16367.

ਫ ਫ ਫ

ਬਲਦੇਵ ਸਿੰਘ ਦਾ ਗਲਪ-ਸੰਸਾਰ
ਲੇਖਕ : ਡਾ: ਅਸ਼ਵਨੀ ਸ਼ਰਮਾ
ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਕ : ਲੋਕ ਗੀਤ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ, ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ
ਮੁੱਲ : 350 ਰੁਪਏ, ਸਫ਼ੇ : 220.

1977 ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਹੁਣ ਤੱਕ ਨਿਰੰਤਰ ਲਿਖਣ ਵਾਲਾ ਬਲਦੇਵ ਸਿੰਘ (ਸੜਕਨਾਮਾ) ਲਗਭਗ ਪੰਜਾਹ ਪੁਸਤਕਾਂ ਦਾ ਲੇਖਕ ਹੈ, ਜੋ ਨਾਵਲ, ਕਹਾਣੀ, ਨਿਬੰਧ, ਬਾਲ ਸਾਹਿਤ ਤੇ ਨਾਟਕ ਦੇ ਵਿਭਿੰਨ ਖੇਤਰਾਂ ਤੱਕ ਪਸਰੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਹਨ। ਮੁੱਖ ਰੂਪ ਵਿਚ ਉਹ ਗਲਪਕਾਰ ਹੈ ਅਤੇ ਢਾਹਵਾਂ ਦਿੱਲੀ ਦੇ ਕਿੰਗਰੇ ਨਾਵਲ ਦੇ ਨਾਂਅ 'ਤੇ ਸਾਹਿਤ ਅਕਾਦਮੀ ਪੁਰਸਕਾਰ (2011) ਹਾਸਲ ਕਰ ਚੁੱਕਾ ਹੈ। ਡਾ: ਅਸ਼ਵਨੀ ਸ਼ਰਮਾ ਦੀ ਇਹ ਪੁਸਤਕ ਉਸ ਦੇ ਡਿਗਰੀ ਸਾਪੇਖ ਖੋਜ ਕਾਰਜ ਦਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਰੂਪ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਕਾਰਜ ਲਈ ਨਿਸਚਿਤ ਰੂਪ-ਰੇਖਾ ਅਨੁਸਾਰ ਹੀ ਸੰਪੂਰਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।
ਪੰਜ ਅਧਿਆਵਾਂ ਵਿਚ ਸੰਪੂਰਨ ਇਸ ਅਧਿਐਨ ਦਾ ਆਰੰਭ ਬਲਦੇਵ ਸਿੰਘ ਦੇ ਜੀਵਨ ਬਿਰਤਾਂਤ, ਵਿੱਦਿਆ, ਰੋਜ਼ੀ-ਰੋਟੀ ਲਈ ਭਾਂਤ-ਸੁਭਾਂਤੇ ਲੰਮੇ ਸੰਘਰਸ਼, ਸਾਹਿਤਕ ਸਫ਼ਰ ਅਤੇ ਮਾਣ-ਸਨਮਾਨਾਂ 'ਤੇ ਝਾਤ ਪੁਆ ਕੇ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਦੂਜੇ ਅਧਿਆਇ ਵਿਚ ਉਸ ਦੇ 12 ਕਹਾਣੀ ਸੰਗ੍ਰਹਿਆਂ ਦਾ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਹੈ। ਉਸ ਦੀਆਂ ਕਹਾਣੀਆਂ ਦੀਆਂ ਮੁੱਖ ਥੀਮਿਕ ਇਕਾਈਆਂ ਹਨ : ਕਿਸਾਨੀ ਜੀਵਨ, ਦਲਿਤ ਚੇਤਨਾ, ਮਹਾਂਨਗਰੀ ਚੇਤਨਾ, ਨਾਰੀ ਚੇਤਨਾ ਤੇ ਡਰਾਇਵਰੀ ਜੀਵਨ। ਪਾਤਰ, ਵਾਤਾਵਰਣ, ਭਾਸ਼ਾ, ਕਲਾ ਜੁਗਤਾਂ ਸਭ ਨੂੰ ਉਕਤ ਥੀਮਿਕ ਇਕਾਈਆਂ ਦੇ ਪ੍ਰਸੰਗ ਵਿਚ ਹੀ ਸਮਝਣ ਦਾ ਯਤਨ ਅਸ਼ਵਨੀ ਨੇ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਤੀਜੇ ਅਧਿਆਇ ਵਿਚ ਨਾਵਲਾਂ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਕਰਦੇ ਸਮੇਂ ਹਰ ਨਾਵਲ ਬਾਰੇ ਆਲੋਚਨਾਤਮਕ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਕਰਦੇ ਸਮੇਂ ਨਾਵਲ ਨੂੰ ਦੇਸ਼ ਕਾਲ, ਸੰਸਕ੍ਰਿਤੀ, ਵਿਸ਼ੇ ਰੂਪ ਜੁਗਤਾਂ ਦੀ ਗੱਲ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਖੋਜਾਰਥੀ ਅਨੁਸਾਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨਾਵਲਾਂ ਦੀ ਆਧਾਰ ਵਸਤੂ ਪੰਜਾਬੀ ਕਿਸਾਨੀ ਦੀਆਂ ਵਿਭਿੰਨ ਪਰਤਾਂ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਲੋੜਾਂ ਥੁੜਾਂ, ਸੁਪਨੇ, ਮਾਨਸਿਕਤਾ ਤੇ ਵਿਹਾਰ ਬਦਲਦੇ ਸਮਾਜਿਕ ਇਤਿਹਾਸਕ ਪ੍ਰਸੰਗਾਂ ਵਿਚ ਸਮਝਣ ਦਾ ਸਿਰਜਣਾਤਮਕ ਯਤਨ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਹ ਬਿਰਤਾਂਤਕ ਉੱਦਮ ਪ੍ਰਗਤੀਵਾਦੀ/ਮਾਨਵਵਾਦੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਤੋਂ ਬਲਦੇਵ ਸਿੰਘ ਨੇ ਤਾਂ ਕੀਤਾ ਹੀ ਹੈ, ਅਸ਼ਵਨੀ ਨੇ ਇਸੇ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਤੋਂ ਇਸ ਦਾ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਵੀ ਸਫ਼ਲਤਾ ਨਾਲ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਬਲਦੇਵ ਸਿੰਘ ਦੀ ਗਲਪ ਦੇ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾਈ ਆਧਾਰਾਂ ਨੂੰ ਮਾਰਕਸਵਾਦੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਤੋਂ ਨਿਤਾਰਨ ਸਮੇਂ ਅਸ਼ਵਨੀ ਨੇ ਸਿਧਾਂਤਕ ਪਰਿਪੱਕਤਾ ਦਾ ਪ੍ਰਮਾਣ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਉਸ ਦੀ ਗਲਪ ਦੀ ਕਲਾਤਮਕ ਵਿਲੱਖਣਤਾ ਨੂੰ ਪਛਾਣਨ ਦਾ ਉੱਦਮ ਕਰਕੇ ਖੋਜਾਰਥੀ ਨੇ ਵਿਸ਼ੇ ਅਤੇ ਰੂਪ ਦੋਵਾਂ ਪੱਖਾਂ ਤੋਂ ਇਸ ਅਧਿਐਨ ਨੂੰ ਸੰਤੁਲਿਤ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਖੋਜਾਰਥੀ ਦੀ ਭਾਸ਼ਾ ਸਰਲ ਤੇ ਸਪੱਸ਼ਟ ਹੈ।

-ਡਾ: ਕੁਲਦੀਪ ਸਿੰਘ ਧੀਰ
ਮੋ: 98722-60550

ਫ ਫ ਫ

ਵਾਲ ਸਟਰੀਟ
ਲੇਖਕ : ਨਛੱਤਰ ਸਿੰਘ ਗਿੱਲ
ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਕ : ਤਰਕ ਭਾਰਤੀ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ, ਬਰਨਾਲਾ
ਮੁੱਲ : 220 ਰੁਪਏ, ਸਫ਼ੇ : 222.

ਲੇਖਕ ਵਿਸ਼ਾਲ ਸੂਝ-ਬੂਝ ਦਾ ਮਾਲਕ ਹੈ ਅਤੇ ਦੇਸ਼ ਪਿਆਰ ਉਸ ਦੇ ਰਗ-ਰਗ ਵਿਚ ਵਸਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਹਥਲਾ ਨਾਵਲ ਅਜਿਹੀ ਇਕ ਮਿਸਾਲ ਹੈ, ਜੋ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਦੇ ਕੁਰਬਾਨੀ ਦੇ ਪੁੰਜ ਗ਼ਦਰੀ ਬਾਬਿਆਂ ਤੇ ਸ਼ਹੀਦਾਂ ਨੂੰ ਸਮਰਪਿਤ ਹੈ। ਲੇਖਕ ਅਨੁਸਾਰ ਸਾਡਾ ਫਰਜ਼ ਹੈ ਕਿ ਸੰਸਾਰ ਤੇ ਸਮਾਜ ਵਿਚ ਵਾਪਰ ਰਹੀਆਂ ਅਮਾਨਵੀ ਤੇ ਮਨੁੱਖ ਦੋਖੀ ਮਾਰੂ ਨੀਤੀਆਂ ਨੂੰ ਨੰਗਾ ਕਰੀਏ। ਲੁਕਾਈ ਨੂੰ ਭੱਤੀ ਦਾ ਬਾਲਣ ਬਣਾਉਣ ਤੇ ਸੱਚ ਨੂੰ ਸੂਲੀ ਟੰਗਣ, ਵਾਲਿਆਂ ਬਾਰੇ ਜਨਤਾ ਨੂੰ ਸੁਚੇਤ ਕਰੀਏ ਤਾਂ ਕਿ ਲੁਕਾਈ ਕਾਲੀਆਂ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਨੂੰ ਵੰਗਾਰਨ ਤੇ ਲਲਕਾਰਨ ਲਈ ਇਕਜੁਟ ਹੋ ਜਾਵੇ। ਅਜਿਹੇ ਵਿਸ਼ੇ ਨੂੰ ਨਾਵਲ ਵਿਚ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਪਾਤਰਾਂ ਤੇ ਘਟਨਾਵਾਂ ਰਾਹੀਂ ਪੇਸ਼ ਕਰਨ ਦਾ ਉਪਰਾਲਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਲੇਖਕ ਨੇ ਮਾਪਿਆਂ ਤੇ ਬੱਚਿਆਂ ਵਿਚਲੇ ਵਿਚਾਰਧਾਰਕ ਅੰਤਰ ਨੂੰ ਵੀ ਵੀਸ਼ਾ ਪਾਤਰ ਰਾਹੀਂ ਬਾਖੂਬੀ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਬੱਚੇ ਮਾਪਿਆਂ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਲਈ ਤਿਆਰ ਹੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ, ਸਗੋਂ ਮਨਮਾਨੀਆਂ ਕਰਦੇ, ਆਪੇ ਤੋਂ ਬਾਹਰੇ ਹੋ ਕੇ ਵਿਚਰਦੇ ਹਨ। ਅਜੋਕੇ ਪਦਾਰਥਵਾਦੀ ਯੁੱਗ ਦਾ ਕਿਹਾ ਵਰਤਾਰਾ ਹੈ ਕਿ ਜਾਨਵਰਾਂ ਨੂੰ ਤਾਂ ਪਿਆਰਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਪਰ ਮਨੁੱਖਾਂ ਨੂੰ ਮਾਰਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕਾਮਿਆਂ ਨਾਲ ਮਾੜਾ ਸਲੂਕ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਬੈਂਕਰ ਡਾਕੂ ਲੁਟੇਰੇ ਹਨ, ਸਰਕਾਰਾਂ ਦਾ ਨਿੱਜੀਕਰਨ ਮੰਡੀ ਨੂੰ ਵਪਾਰ ਬਣਾਉਂਦਾ, ਪੱਛਮੀ ਪ੍ਰਭਾਵ ਇਕੱਲਤਾ ਦਾ ਜੀਵਨ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦਾ, ਸਰਕਾਰ ਦੀ ਅੰਨ੍ਹੀ ਖਪਤਕਾਰੀ ਨੇ ਸਮਾਜੀ ਰਿਸ਼ਤਿਆਂ ਨੂੰ ਖ਼ਤਮ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ, ਪਿਆਰ ਦੇ ਰਿਸ਼ਤੇ ਮਹਿੰਗਾਈ ਦੀ ਮਾਰ ਹੇਠ ਆ ਕੇ ਟੁੱਟਣ ਦੀ ਕਗਾਰ 'ਤੇ ਹਨ, ਲੁੱਟਾਂ-ਖੋਹਾਂ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਵਿਰੁੱਧ ਜਨਤਾ ਸੰਘਰਸ਼ ਲਈ ਉੱਠ ਖੜ੍ਹੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਆਦਿ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਨੂੰ ਲੇਖਕ ਨੇ ਬੜੇ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਉਲੀਕਿਆ ਹੈ। ਏਨਾ ਹੀ ਨਹੀਂ, ਹੋਰ ਵੀ ਕਈ ਪਹਿਲੂ ਲਏ ਹਨ, ਜੋ ਜੀਵਨ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਮਨ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਕਦੋਂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਕੁਦਰਤ ਮਾਨਸਿਕ ਸਕੂਨ ਬਖਸ਼ਦੀ ਹੈ, ਮਾਪਿਆਂ ਨਾਲ ਬੱਚਿਆਂ ਦੀ ਨੇੜਤਾ ਹੋਣੀ ਬਹੁਤ ਜ਼ਰੂਰੀ, ਆਤਮ ਚੇਤੰਨਤਾ ਜ਼ਰੂਰੀ, ਪੜ੍ਹੇ-ਲਿਖੇ ਛੋਟੇ ਤੋਂ ਛੋਟਾ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਹਨ ਪੇਟ ਦੀ ਖਾਤਰ, ਪਿਆਰ, ਦੋਸਤੀ, ਸਤਿਕਾਰ, ਰਾਜਸੱਤਾ, ਭਾਈਚਾਰਕ ਸਾਂਝ, ਪ੍ਰਾਹੁਣਚਾਰੀ, ਚੇਤੰਨਤਾ, ਔਰਤ ਬਾਰੇ ਪਾਸ਼ ਦੀ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਤੰਗਦਿਲ, ਮਾਂ-ਬਾਪ ਬਣਨ ਦੀ ਖੁਸ਼ੀ ਅਨੋਖੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਪੱਛਮ ਵਿਚ ਵੀ ਵਿਆਹੁਤਾ ਜੋੜਿਆਂ ਦੀ ਉਮਰ ਭਰ ਨਿਭਦੀ ਹੈ ਆਦਿ। ਲੇਖਕ ਨੇ ਇਕ ਵਿਸ਼ਾਲ ਕੈਨਵਸ ਉਤੇ ਸਮੁੱਚੇ ਜੀਵਨ ਨੂੰ ਪੇਸ਼ ਕਰਨ ਦਾ ਸੁਚੱਜਾ ਉਪਰਾਲਾ ਕੀਤਾ ਹੈ।

-ਡਾ: ਜਗਦੀਸ਼ ਕੌਰ ਵਾਡੀਆ
ਮੋ: 98555-84298.

ਫ ਫ ਫ

ਤਰਕਸ਼
ਸ਼ਾਇਰ : ਨਵਰਾਹੀ ਘੁਗਿਆਣਵੀ
ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਕ : ਵਿਸ਼ਵ ਭਾਰਤੀ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ, ਬਰਨਾਲਾ
ਮੁੱਲ : 50 ਰੁਪਏ, ਸਫ਼ੇ : 64.

ਇਸ ਕਾਵਿ-ਪੁਸਤਕ ਵਿਚ ਸ਼ਾਮਿਲ 106 ਕਾਵਿ-ਵਿਅੰਗ ਤਕਨੀਕੀ ਪੱਖੋਂ ਸ਼ਾਇਰ ਦੀ ਪਰਪੱਕ ਸੋਚ ਅਤੇ ਕਲਾ ਪਰਪੱਕਤਾ ਦਾ ਪੁਖਤਾ ਸਬੂਤ ਹਨ। ਡਾ: ਤੇਜਵੰਤ ਸਿੰਘ ਮਾਨ ਅਨੁਸਾਰ, 'ਇਸ ਵਿਅੰਗ-ਕਾਵਿ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਵਿਚਲੇ ਬੰਦਾਂ ਨੂੰ ਪੜ੍ਹਦਿਆਂ ਇਸ ਗੱਲ ਦੀ ਤਸੱਲੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਨਵਰਾਹੀ ਦਾ ਕਾਵਿ ਬੁੱਧ-ਵਿਲਾਸੀ ਸਮਝਦਾਰ, ਘੁੰਤਰੀ ਵਿਅੰਗ-ਕਾਵਿ ਹੈ। ਉਸ ਦਾ ਕਾਵਿ ਮਕਰ, ਖੱਬਤੀ ਜਾਂ ਹੁਜਤੀ ਨਹੀਂ।'
ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਕੀਮਤੀ ਕਾਵਿ-ਵਿਅੰਗਾਂ ਵਿਚ ਹਲਕੀ ਪੱਧਰ ਦੀ ਨਿੰਦਾ ਜਾਂ ਮਖੌਲ ਨਹੀਂ ਉਡਾਇਆ। ਉਹਦੇ ਵਿਅੰਗ ਬੰਦ ਅਜਿਹੇ ਨਸ਼ਤਰ ਹਨ, ਜੋ ਅੱਜ ਦੇ ਯੁੱਗ ਵਿਚ ਡਿਗ ਰਹੇ ਸਮਾਜਿਕ, ਨੈਤਿਕ, ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ, ਸਾਹਿਤਕ ਕਦਰਾਂ-ਕੀਮਤਾਂ ਦੇ ਮਿਆਰ ਦੀ ਚੀਰ-ਫਾੜ ਕਰਦੇ ਅਨੁਭਵ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।
ਉਹ ਅੱਜ ਦੀ ਉਪਭੋਗਤਾ ਵਾਲੀ ਰੁਚੀ ਦਾ ਵਿਅੰਗ ਵਿਧੀ ਰਾਹੀਂ ਜੰਮ ਕੇ ਖੰਡਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਦੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਬੰਦਾਂ ਵਿਚ ਹਾਸਾ, ਟਿੱਚਰ ਜਾਂ ਕੇਵਲ ਮਖੌਲ ਦਾ ਰੰਗ ਹੀ ਨਹੀਂ ਉੱਭਰਦਾ, ਸਗੋਂ ਇਸ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਵਿਅੰਗ ਦੀ ਗੰਭੀਰਤਾ ਭਰੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਵੀ ਉੱਭਰਦੀ ਹੈ। 'ਸਸਤੇ ਬੋਲ' ਨਾਂਅ ਦਾ ਵਿਅੰਗ-ਕਾਵਿ ਅੱਜ ਦੀ ਹਲਕੀ ਤੇ ਸਸਤੀ ਸ਼ੁਹਰਤ ਖੱਟਣ ਵਾਲੀ ਗੀਤਕਾਰੀ ਬਾਰੇ ਗੰਭੀਰ ਟਿੱਪਣੀ ਹੈ। ਨੁਸਖਾ, ਨਿਸ਼ਾਨ, ਟੀਰ, ਤਰਾਜ਼ੂ, ਰਵਾਇਤ, ਦੁਰਦਸ਼ਾ, ਜੱਗ ਰਵੀਰਾ, ਘੁੰਗਰੂ, ਤੁਲਨਾ, ਕਲਿਆਣ, ਜ਼ਹਿਰਾਂ, ਹੇਠਾਂ, ਤਕੀਆ, ਇਸ਼ਾਰਾ, ਮਾਇਆਧਾਰੀ, ਤਰੱਕੀ, ਸਹੀ ਇਲਾਜ, ਹਾਜ਼ਮਾ, ਇਲਤਜ਼ਾ, ਆਪਾ-ਧਾਪੀ, ਵੱਕਾਰ, ਪਸਾਰ, ਸਿੱਖਿਆ, ਚੋਰਾਂ ਨੂੰ ਮੋਰ, ਸੌਗਾਤ ਵਰਗੇ ਕਾਵਿ-ਵਿਅੰਗ ਸਮੇਂ ਦੀ ਨਬਜ਼ 'ਤੇ ਉਂਗਲੀ ਰੱਖਦੇ ਹੋਏ ਸਾਨੂੰ ਬਹੁਤ ਕੁਝ ਬਦਲਣ ਅਤੇ ਢੁਕਵੇਂ ਫ਼ੈਸਲੇ ਲੈ ਕੇ ਕਰਨ ਦੀ ਪ੍ਰੇਰਨਾ ਦਿੰਦੇ ਹਨ।
ਨਵਰਾਹੀ ਘੁਗਿਆਣਵੀ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਅਖ਼ਬਾਰਾਂ ਵਿਚ ਛਪਣ ਵਾਲਾ ਅੱਜ ਦਾ ਜਾਣਿਆ-ਪਛਾਣਿਆ ਕਾਵਿ-ਵਿਅੰਗ ਰਚਣ ਵਾਲਾ ਸ਼ਾਇਰ ਹੈ। ਪੰਜਾਬੀ ਕਾਵਿ-ਵਿਅੰਗ ਸਾਹਿਤ ਨੂੰ ਅਜੇ ਉਸ ਤੋਂ ਹੋਰ ਵੀ ਲੰਮੇਰੀਆਂ ਅਤੇ ਭਰਪੂਰ ਆਸਾਂ ਹਨ।

-ਸੁਰਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਕਰਮ
ਮੋ: 98146-81444.

ਫ ਫ ਫ

ਬਦਲਦੀ ਰੁੱਤ
ਕਵੀ : ਤੇਜਾ ਸਿੰਘ
ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਕ : ਪ੍ਰਤੀਕ ਪਬਲੀਕੇਸ਼ਨ, ਪਟਿਆਲਾ
ਮੁੱਲ : 150, ਸਫ਼ੇ : 80.

'ਬਦਲਦੀ ਰੁੱਤ' ਕਵੀ ਤੇਜਾ ਸਿੰਘ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਕਾਵਿ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਹੈ। ਉਸ ਨੇ ਇਹ ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਆਪਣੇ ਲੰਮੇ ਜੀਵਨ ਸੰਘਰਸ਼ ਵਿਚੋਂ ਕੌੜੇ-ਮਿੱਠੇ ਤਜਰਬਿਆਂ ਵਿਚੋਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀਆਂ ਹਨ। ਤੇਜਾ ਸਿੰਘ ਦੀਆਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਵਿਚੋਂ ਉਸ ਦੀ ਸਮਾਜਿਕ ਸਰੋਕਾਰਾਂ ਦੀ ਸੁਹਿਰਦਤਾ ਝਰ-ਝਰ ਪੈਂਦੀ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਨਿੱਕੀਆਂ ਤੇ ਦਰਮਿਆਨੇ ਆਕਾਰ ਦੀਆਂ ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਵਿਚ ਭਾਵੇਂ ਛੰਦ-ਬਹਿਰ ਦੀ ਪ੍ਰਸਤੁਤੀ ਨਹੀਂ ਹੈ ਪਰ ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਪਾਠਕ ਦੇ ਦਿਲ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਦੀਆਂ ਹਨ ਤੇ ਤਰਕ ਸਿਰਜਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਵਿਚ ਆਧੁਨਿਕ ਮਨੁੱਖੀ ਸਾਮਾਨ ਵਿਚ ਅਤਿ ਨਵੇਂ ਮਸਲਿਆਂ ਨੂੰ ਕਾਵਿ ਜ਼ਬਾਨ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਪੰਜਾਬੀ ਸਮਾਜ ਵਿਚ ਹਿੰਸਾ ਅਤੇ ਅਸੱਭਿਅਕ ਕਾਰਜ ਤੇਜਾ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਦੁਖੀ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਪੰਜਾਬੀ ਕਲਚਰ ਪੱਛਮੀ ਕਲਚਰ ਵਿਚ ਸਮੋ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਇਸ ਪ੍ਰਤੀ ਵੀ ਉਹ ਕਾਵਿ-ਹੇਰਵਾ ਸਿਰਜਦਾ ਹੈ। ਸਮਾਜ ਵਿਚਲੇ ਨਿੱਕੇ-ਨਿੱਕੇ ਜ਼ਿਕਰਯੋਗ ਕਾਰਜਾਂ ਨੂੰ ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਵਿਚ ਪੇਸ਼ ਕਰਨ ਦਾ ਸਹਿਜ ਕਵੀ ਨੂੰ ਖੂਬ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਕਵੀ ਆਸ ਮੁਖੀ ਹੈ ਅਤੇ ਨਿਰਾਸ਼ਾ ਨੂੰ ਸਫ਼ਰ ਦਾ ਟੋਇਆ ਸਮਝਦਾ ਹੈ। ਤਿੜਕ ਰਹੇ ਮਾਨਵੀ ਰਿਸ਼ਤੇ ਅਤੇ ਰਾਤੋ-ਰਾਤ ਅਮੀਰ ਹੋਣ ਦੀ ਲਾਲਸਾ ਨੇ ਮਨੁੱਖੀ ਸੁਭਾਅ ਵਿਚ ਜੋ ਕੌੜ ਤੇ ਅਵੇਸਲਾਪਨ ਪੈਦਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ, ਕਵੀ ਨੂੰ ਕੰਡੇ ਵਾਂਗ ਚੁੱਭਦਾ ਹੈ। ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਦੀ ਭਾਸ਼ਾ ਸਰਲ ਤੇ ਸਾਧਾਰਨ ਤੋਂ ਸਾਧਾਰਨ ਪਾਠਕ ਦੇ ਸਮਝ ਆਉਣ ਵਾਲੀ ਹੈ। ਕਵੀ ਨਿੱਕੀਆਂ ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਦਾ ਵੱਡਾ ਸ਼ਾਇਰ ਪ੍ਰਤੀਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਦੀ ਆਸਮੁਖਤਾ ਸਲਾਹੁਣਯੋਗ ਹੈ :
ਸੂਲਾਂ 'ਤੇ ਸੌਣਾ ਸਿੱਖੀਏ/ਰੋਂਦੇ ਹਸਾਉਣਾ ਸਿੱਖੀਏ
ਬਣੋਂ ਨਾ ਕੱਚ ਦੇ ਯਾਰ/ਟੁੱਟੋ ਨਾ ਅੱਧ-ਵਿਚਕਾਰ
ਬਣੋਂ ਕਾਫ਼ਲਾ ਕਿ ਲੁੱਟ ਨਾ ਸਕੇ ਕੋਈ
ਚਮਕੋ ਬਨੇਰਿਆਂ 'ਤੇ ਚਿਰਾਗ ਬਣ...।

-ਸੁਲੱਖਣ ਸਰਹੱਦੀ
ਮੋ: 94174-84337.

ਫ ਫ ਫ

ਉਲਟੀ ਨਾਵ ਤਰਾਵੈ
ਲੇਖਕ : ਨਰਿੰਦਰਜੀਤ ਸਿੰਘ ਸੋਮਾ
ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਕ : ਲੋਕ ਗੀਤ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ, ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ
ਮੁੱਲ : 150 ਰੁਪਏ, ਸਫ਼ੇ : 104.

ਨਰਿੰਦਰਜੀਤ ਸਿੰਘ ਸੋਮਾ ਇਕ ਅਨੁਭਵਸ਼ੀਲ ਵਿਅਕਤੀ ਹੈ। ਉਹ ਆਪਣੀ ਵਾਰਤਕ ਪੁਸਤਕ 'ਉਲਟੀ ਨਾਵ ਤਰਾਵੈ' ਲੈ ਕੇ ਪਾਠਕਾਂ ਦੇ ਰੂ-ਬਰੂ ਹੋਇਆ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸ ਨੇ ਇਸ ਪੁਸਤਕ ਨੂੰ ਵਾਰਤਕ ਰੂਪ ਸਵੈ-ਜੀਵਨੀ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਦਰਸਾਇਆ ਹੈ। ਪਰ ਸਾਡੀ ਜਾਚੇ ਇਹ ਪੁਸਤਕ ਸਵੈ-ਜੀਵਨੀ ਦੀ ਵਿਧਾ ਦੀਆਂ ਲੋੜਾਂ ਪੂਰੀਆਂ ਨਾ ਕਰਦੀ ਹੋਈ ਉਸ ਦੀਆਂ ਯਾਦਾਂ ਦਾ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਪੁਸਤਕ ਦਾ ਸਿਰਲੇਖ 'ਉਲਟੀ ਨਾਵ ਤਰਾਵੈ' ਪੁਸਤਕ ਦੇ ਹਰੇਕ ਪਾਠ ਅਤੇ ਸ਼ਬਦ ਵਿਚ ਸਮਾਇਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਲੇਖਕ 'ਤੇ ਜਦੋਂ ਵੀ ਕੋਈ ਮੁਸੀਬਤ ਆਉਂਦੀ ਹੈ ਤਾਂ ਗੁਰਬਾਣੀ ਹੀ ਉਸ ਦਾ ਆਸਰਾ ਬਣਦੀ ਹੈ। ਬੇਸ਼ੱਕ ਉਸ ਦੇ ਫ਼ੌਜ ਦੇ ਦਿਨਾਂ ਦੀ ਕੋਈ ਘਟਨਾ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਫਿਰ ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਪਟਿਆਲਾ ਵਿਚ ਕਾਰਜ ਕਰਦਿਆਂ ਕੋਈ ਸਮੱਸਆ ਆਈ ਹੋਵੇ, ਗੁਰਬਾਣੀ ਦਾ ਸਿਮਰਨ ਹੀ ਉਸ ਦਾ ਬੇੜਾ ਬੰਨੇ ਲਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਇਥੋਂ ਤੱਕ ਕਿ ਫ਼ੌਜ ਵਿਚ ਭਰਤੀ ਹੋਣ ਦੀ ਘਟਨਾ ਹੋਵੇ, ਚਾਹੇ 'ਵੈਸਾਖੀ ਪ੍ਰਭੁ ਭਾਵੈ' ਵਾਲੇ ਸਿਰਲੇਖ ਵਿਚ ਬਦਲੀ ਕਰਵਾਉਣ ਵਾਲਾ ਵੇਰਵਾ ਹੋਵੇ, ਚਾਹੇ ਜੇਲ੍ਹ ਯਾਤਰਾ ਵਾਲਾ ਬਿਰਤਾਂਤ ਹੋਵੇ 'ਉਲਟੀ ਨਾਵ ਤਰਾਵੈ' ਵਾਲਾ ਗੁਰਬਾਣੀ ਸਿਮਰਨ ਲੇਖਕ ਨੂੰ ਹਮੇਸ਼ਾ ਹੀ ਸਫ਼ਲਤਾ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ।
'ਉਲਟੀ ਨਾਵ ਤਰਾਵੈ' ਪੁਸਤਕ ਵਿਚ ਨਰਿੰਦਰਜੀਤ ਸਿੰਘ ਸੋਮਾ ਨੇ 32 ਲੇਖ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸਿਰਲੇਖਾਂ ਹੇਠ ਲਿਖੇ ਹਨ, ਜੋ ਉਸ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੀਆਂ ਯਾਦਾਂ ਨੂੰ ਪੇਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚੋਂ ਕੁਝ ਇਕ ਲੇਖ ਉਸ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਵਿਚ ਆਏ ਕੁਝ ਵਿਅਕਤੀਆਂ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਹੋਏ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਡਾ: ਤਾਰਨ ਸਿੰਘ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਉਹ ਬੜੇ ਸਤਿਕਾਰ ਨਾਲ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਲੇਖਕ ਨੇ ਆਪਣੀਆਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਯਾਦਾਂ ਤਹਿਤ ਹਰੇਕ ਉਸ ਵਿਅਕਤੀ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਛੇੜਿਆ ਹੈ, ਜੋ ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਵਿਭਾਗੀ ਨੌਕਰੀ ਸਮੇਂ ਉਸ ਨਾਲ ਕਿਸੇ ਨਾ ਕਿਸੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਬਾ-ਵਸਤਾ ਰਿਹਾ। ਇਥੋਂ ਤੱਕ ਕਿ 'ਵਡਭਾਗਣ' ਵਾਲੇ ਸਿਰਲੇਖ ਵਿਚ ਲੇਖਕ ਨੇ ਨਿੰਮ ਦਾ ਵੀ ਮਾਨਵੀਕਰਨ ਕਰ ਵਿਖਾਇਆ ਹੈ। ਗੁਰਬਾਣੀ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੀਆਂ ਪੰਕਤੀਆਂ ਵੀ ਲੇਖਾਂ ਨੂੰ ਅਨੋਖਾ ਰੰਗ ਚਾੜ੍ਹਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਪੁਸਤਕ ਵਿਚਲੀ ਲੇਖਕ ਦੀ ਕੋਈ ਯਾਦ ਪੜ੍ਹ ਲਵੋ, ਹਰੇਕ ਵਿਚੋਂ ਗੁਰਬਾਣੀ ਮਾਰਗ ਦੀ ਰੌਸ਼ਨੀ ਦੀਆਂ ਧੁਨੀਆਂ ਹੀ ਸੁਣਾਈ ਦਿੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਪਾਠਕ ਇਸ ਪੁਸਤਕ ਵਿਚਲੀ ਸਰਲ ਤੇ ਸਾਦੀ ਸ਼ੈਲੀ ਦਾ ਆਨੰਦ ਮਾਣਦਿਆਂ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੀਆਂ ਸੁਚੱਜੀਆਂ ਕਦਰਾਂ-ਕੀਮਤਾਂ ਵੀ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਸੰਖੇਪ ਪਰ ਭਾਵਪੂਰਤ ਯਾਦਾਂ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਲਿਖੇ ਇਹ ਲੇਖ ਲੇਖਕ ਦੀ ਗੂੜੀ ਹੋਈ ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤ ਦਾ ਹੁੰਗਾਰਾ ਬਣਦੇ ਹਨ। ਪਾਠਕਾਂ ਨੂੰ ਇਹ ਪੁਸਤਕ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੀਆਂ ਉੱਚ ਕਦਰਾਂ-ਕੀਮਤਾਂ ਨਾਲ ਜੋੜਨ ਦਾ ਉਪਰਾਲਾ ਬਣੇਗੀ। ਇਸ ਪੁਸਤਕ ਲਈ ਲੇਖਕ ਨਰਿੰਦਰਜੀਤ ਸਿੰਘ ਸੋਮਾ ਵਧਾਈ ਦਾ ਹੱਕਦਾਰ ਹੈ।

-ਸਰਦੂਲ ਸਿੰਘ ਔਜਲਾ
ਮੋ: 98141-68611.
ਫ ਫ ਫ

05-01-2014

ਇਹ ਕਿਹੋ ਜਿਹੇ ਰਿਸ਼ਤੇ
ਲੇਖਕ : ਅਸ਼ਵਨੀ ਕੁਮਾਰ 'ਸਾਵਣ'
ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਕ : ਲੋਕ ਗੀਤ ਪ੍ਰਕਾਸਨ ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ
ਮੁੱਲ : 175 ਰੁਪਏ, ਸਫ਼ੇ : 136.

ਅਸ਼ਵਨੀ ਕੁਮਾਰ 'ਸਾਵਣ' ਨਾਟਕ ਤੋਂ ਕਹਾਣੀ ਵੱਲ ਪਰਤਿਆ, ਜਿਸ ਵਿਚ 17 ਕਹਾਣੀਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਉਸ ਦਾ ਪੂਰਾ ਨਾਟਕ 'ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ', ਪੰਜ ਅਣਛਪੇ ਪਰ ਖੇਡੇ ਜਾ ਚੁੱਕੇ ਨਾਟਕ ਤੇ ਹੋਰ ਦਰਜਨ ਕੁ ਦੇ ਕਰੀਬ ਛੋਟੇ ਨਾਟਕ ਆ ਚੁੱਕੇ ਹਨ। ਪੁਸਤਕ ਦੀਆਂ ਕਹਾਣੀਆਂ ਵਿਚ ਸਪੱਸ਼ਟਤਾ ਦਾ ਮੀਰੀ ਗੁਣ ਹੈ। ਕਹਾਣੀ ਆਪਣਾ 'ਦੇਸ਼ ਆਪਣੇ ਲੋਕ' ਵਿਚ ਪੂਰਬੀ ਭਈਆ ਰਾਧੇ ਸ਼ਾਮ ਚੰਨਣ ਸਿੰਘ ਦੇ ਘਰ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਚੰਨਣ ਸਿੰਘ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਜੀਤ ਤੇ ਰਾਧੇ ਸ਼ਾਮ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਰਾਮੂ ਬਚਪਨ ਦੇ ਹਾਣੀ ਹਨ। 'ਕੱਠੇ ਖੇਡਦੇ ਹਨ। ਬਾਅਦ ਵਿਚ ਜੀਤ ਕੈਨੇਡਾ ਚਲਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਵਾਪਸ ਆ ਕੇ ਉਸ ਦੇ ਅੰਦਰਲਾ ਜਾਤੀ ਹੰਕਾਰ ਬੋਲਦਾ ਹੈ।
'ਤੂੰ ਸਾਲਿਆ ਸਾਡੇ ਟੁਕੜਿਆਂ 'ਤੇ ਪਲ ਕੇ ਸਾਡੇ ਬਰਾਬਰ ਕਿਥੋਂ ਹੋ ਗਿਆਂ?'
ਅੱਗੋਂ ਰਾਮੂੰ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ 'ਅਸੀਂ ਪੰਜਾਬ ਆ ਕੇ ਹੱਡ ਭੰਨ ਕੇ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਹਾਂ। ਤੁਸੀਂ ਉਧਰ ਜਾ ਕੇ ਕਰਦੇ ਹੋ।
ਅਸੀਂ ਏਧਰ ਭਈਏ,ਤੁਸੀ ਉਧਰ ਭਈਏ' (ਪੰਨਾ-55) ਸੌ ਦਾ ਨੋਟ ਰੁੜ੍ਹ ਗਿਆ (ਪੰਨਾ-70) ਬੜੀ ਦਿਲਚਸਪ ਕਹਾਣੀ ਹੈ। ਸ੍ਰੀਮਤੀ ਸ਼ਰਮਾ ਦੇ ਘਰ ਮਿਸਤਰੀ ਕੰਮ ਕਰਕੇ ਚਲੇ ਗਏ ਥੋੜ੍ਹੀ ਜਿਹੀ ਰੇਤਾਂ ਬਚ ਗਈ। ਉਹ ਚਾਹੁੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਰੇਤਾਂ ਸੌ ਰੁਪਏ ਦੀ ਵਿਕ ਜਾਵੇ ਪਰ ਖਰੀਦਣ ਕੋਈ ਨਾ ਆਇਆ। ਫਿਰ ਮੰਦਿਰ ਵਿਚ ਰੇਤਾ ਦਾਨ ਦੇਣ ਬਾਰੇ ਸੋਚਿਆ ਮੰਦਿਰ ਵਾਲੇ ਥੋੜ੍ਹੀ ਜਿਹੀ ਰੇਤਾਂ ਲੈ ਗਏ ਬਾਕੀ ਛੱਡ ਗਏ। ਤੇਜ਼ ਮੀਂਹ ਪਿਆ। ਰੇਤ ਰੁੜ੍ਹ ਕੇ ਗਟਰ ਵਿਚ ਚਲੀ ਗਈ। ਮੁਹੱਲੇ ਦਾ ਪਾਣੀ ਰੁਕ ਗਿਆ। ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਫੋਨ 'ਤੇ ਫੋਨ ਆਉਣ ਲੱਗੇ। ਗਟਰ ਸਾਫ਼ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਆਏ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਪੰਜ ਸੌ ਰੁਪਏ ਮੰਗ ਲਏ। ਸ੍ਰੀਮਤੀ ਸ਼ਰਮਾ ਬਹੁਤ ਪਛਤਾਈ। ਇਥੇ ਗੱਲ ਸ਼ਹਿਰੀ ਮਾਨਸਿਕਤਾ ਦੀ ਹੈ। ਪੁਸਤਕ ਦੀਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਕਹਾਣੀਆਂ ਵਿਚ ਚੰਗੀ ਰੌਚਿਕਤਾ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਪਾਤਰ ਵੀ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਿਰਿਆਸ਼ੀਲ ਹਨ। ਭਰਪੂਰ ਕਥਾ ਰਸ ਹੈ। 'ਅੱਕ ਦਾ ਫਲ' ਵਿਚ ਭੈਣ ਭਰਾ ਵਿਚ ਜਾਇਦਾਦ ਦੇ ਝਗੜੇ ਤੋਂ ਚਿੱਟੇ ਹੁੰਦੇ ਲਹੂ ਦੀ ਦਾਸਤਾਨ ਹੈ। (ਪੰਨਾ-85) 'ਕੱਖੋਂ ਹੌਲੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ' ਕਹਾਣੀ ਦੀ ਔਰਤ ਪਾਤਰ ਆਪਣੀ ਵੇਦਨਾ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਤੁਹਾਡੀ ਤੇ ਇਕ ਧੀ ਦੀ ਜਾਨ ਗਈ ਸੀ। ਪਰ ਉਸ ਦੇ ਬਦਲੇ ਤੁਸੀਂ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਧੀਆਂ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਬਰਬਾਦ ਕਰਕੇ ਜਾ ਰਹੇ ਹੋ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਇਨਸਾਫ਼ ਕੌਣ ਕਰੇਗਾ?
(ਪੰਨਾ-97) ਪੁਸਤਕ ਦੀਆਂ ਕਹਾਣੀਆਂ ਡਾਲੀ ਨਾਲੋਂ ਟੁੱਟਾ ਫੁੱਲ, ਕੌਣ ਦਿਲਾਂ ਦੀਆਂ ਜਾਣੇ, ਜਨਮ ਪੱਤਰੀ, ਪੀੜ ਪਰਾਈ, ਤਰੱਕੀ, ਆਸ਼ਿਕ ਰੋਂਦੇ ਰੱਤ ਨੀ, ਗਵਾਚਾ ਪਿੰਡ ਪੁਸਤਕ ਦੀਆਂ ਸਮਾਜਿਕ ਵਿਸ਼ਿਆਂ 'ਤੇ ਚੰਗੀਆਂ ਕਹਾਣੀਆਂ ਹਨ। ਪੁਸਤਕ ਹਰ ਵਰਗ ਦੇ ਪਾਠਕ ਵਾਸਤੇ ਪੜ੍ਹਨ ਵਾਲੀ ਹੈ।

¸ਪਿੰ੍ਰ: ਗੁਰਮੀਤ ਸਿੰਘ ਫਾਜ਼ਿਲਕਾ
ਮੋ: 9814856160


 ਦਿਲ ਦਾ ਕੌਲ ਫੁੱਲ

ਲੇਖਕ : ਜਸਦੇਵ ਸਿੰਘ ਧਾਲੀਵਾਲ
ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਕ : ਸੰਗਮ ਪਬਲੀਕੇਸ਼ਨਜ਼, ਸਮਾਣਾ
ਮੁੱਲ : 150 ਰੁਪਏ, ਸਫ਼ੇ : 128.

ਲੇਖਕ ਨੂੰ ਜੀਵਨ ਦਾ ਡੂੰਘਾ ਅਨੁਭਵ ਹੈ, ਜਿਸ ਸਦਕਾ ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਨਾਵਲਾਂ ਵਿਚ ਜੀਵਨ ਦਾ, ਸਮਾਜਿਕ ਰਿਸ਼ਤੇ-ਨਾਤਿਆਂ ਦਾ ਰਾਜਸੀ ਭ੍ਰਿਸ਼ਟਾਚਾਰ ਤੇ ਆਰਥਿਕ ਨਾਬਰਾਬਰੀ ਦੀ ਗੱਲ ਖੁੱਲ੍ਹ ਕੇ ਪੇਸ਼ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਨਾਵਲ ਦਾ ਮੁੱਢ ਭਾਵੇਂ ਇਕ ਪ੍ਰੇਮ ਕਹਾਣੀ ਤੋਂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜੋ ਜੀਵਨ ਦਾ ਆਧਾਰ ਹੈ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਅੰਦਰੋਂ ਸਾਰੇ ਔਝੜ ਰਾਹ ਪਾਰ ਕਰਦਾ ਹੋਇਆ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਕ ਪਾਸੇ ਮਾਂ ਪਿਆਰ ਤੋਂ ਸੱਖਣੇ ਨੌਜਵਾਨ ਦੀ ਗਾਥਾ ਹੈ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਜੀਵਨ ਪੰਧ ਬਾਰੇ ਕੁਝ ਫ਼ੈਸਲਾ ਨਹੀਂ ਲੈ ਸਕਦਾ। ਉਸ ਦੀ ਸੋਚ ਸੀਮਤ ਹੈ ਆਪਣੇ ਬਾਪ ਦੇ ਫ਼ੈਸਲੇ ਤੱਕ। ਨਾ ਉਸ ਦੀ ਕੋਈ ਸਲਾਹ ਨਾ ਮਰਜ਼ੀ, ਪਰ ਜਦੋਂ ਦਸ ਸਾਲ ਦੀ ਹਾਨਣ ਕੁੜੀ ਸਿਲ੍ਹੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਆਪਣੀ ਚੁੰਨੀ ਨਾਲ ਪੂੰਝਦੀ ਹੈ ਤਾਂ ਪਿਆਰ ਆਪਮੁਹਾਰੇ ਉਮੜ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਬਚਪਨ ਦਾ ਪਿਆਰ ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਲਾਲਸਾ ਤੋਂ। ਦੂਜੇ ਅਜਿਹੇ ਜਾਗੀਰਦਾਰੀ ਸਮਾਜ ਦਾ ਚਿਤਰਨ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿਚ ਸਰਦਾਰ ਕਈ-ਕਈ ਵਿਆਹ ਕਰਵਾਉਂਦੇ, ਐਸ਼ਾਂ ਕਰਦੇ ਤੇ ਪਤਨੀਆਂ ਦੇ ਹੱਥ ਮੰਜੇ ਦੇ ਪਾਵਿਆਂ ਹੇਠ ਰੱਖ ਕੇ ਆਪ ਘੁਰਾੜੇ ਮਾਰਦੇ ਸੌਂ ਜਾਂਦੇ-ਕਿਹੋ ਜਿਹਾ ਗ਼ੈਰ-ਮਨੁੱਖੀ ਵਤੀਰਾ ਸੀ ਔਰਤ ਪ੍ਰਤੀ। ਔਰਤਾਂ ਪੂਰਨ ਤੌਰ 'ਤੇ ਗੁਲਾਮੀ ਦਾ ਜੀਵਨ ਬਸਰ ਕਰਦੀਆਂ, ਪਿਉ ਪੁੱਤਰਾਂ ਤੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਹੱਕ ਖੋਹ ਕੇ ਮੂਲ ਲੋੜਾਂ ਤੋਂ ਵਾਂਝੇ ਰੱਖਦੇ, ਸ਼ਰਾਬ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਅੰਨਿਆ ਕਰੀ ਰੱਖਦੀ ਤੇ ਗੁਲਾਮ ਔਰਤਾਂ ਮਰਦਾਂ ਦੇ ਸਿਰ 'ਤੇ ਐਸ਼ ਕਰਦੇ।
ਏਨਾ ਹੀ ਨਹੀਂ ਲੇਖਕ ਨੇ ਇਕ ਹੋਰ ਪਹਿਲੂ ਵੀ ਚਿਤਰਿਆ ਹੈ ਕਿਰਤੀਆਂ ਦਾ ਸੰਸਾਰ, ਇਮਾਨਦਾਰਾਂ ਤੇ ਲੋਕ ਹਿਤੂਆਂ ਦਾ ਸੰਸਾਰ, ਜੋ ਹੱਕਾਂ ਲਈ ਸੰਘਰਸ਼ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਅੱਗੇ ਵਧਦੇ ਹਨ ਹੱਕਾਂ ਲਈ। ਇਕ ਜਮਾਤ ਹੈ ਟੁਕੜਬੋਚਾਂ ਦੀ, ਨੌਕਰਸ਼ਾਹੀ ਦੀ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਕੋਈ ਜ਼ਮੀਰ ਨਹੀਂ, ਆਤਮਾ ਮਰੀ ਹੋਈ ਹੈ, ਜੋ ਕੇਵਲ ਮਾਲਕ ਦੀ ਜੀ ਹਜ਼ੂਰੀ ਦੇ ਸਿਰ 'ਤੇ ਗੁਜ਼ਾਰਾ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਚਾਹੁੰਦੇ ਹੋਏ ਵੀ ਇਸ ਜਾਲ ਵਿਚੋਂ ਨਹੀਂ ਨਿਕਲ ਸਕਦੇ। ਇਕ ਜਮਾਤ ਹੈ ਬੁਰਛਾਗਰਦੀ ਦੀ ਜੋ ਮਾਲਕ ਦੀ ਖਾਤਰ ਲੜ ਮਰਨ ਨੂੰ ਤਿਆਰ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਹੀ ਨਹੀਂ ਲੇਖਕ ਨੇ ਜਾਤ-ਪਾਤ ਵਿਚਲਾ ਪਾੜਾ, ਜਗੀਰੂ ਸੋਚ ਮਰਦ ਉਤੇ ਦੂਸਰੀ ਔਰਤ ਦਾ ਹਾਵੀ ਹੋਣਾ, ਧਾਰਮਿਕ ਪਾਖੰਡ ਜੋ ਸਮਾਜ ਨੂੰ ਖੋਖਲਾ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਦਾਜ ਦਹੇਜ ਦੀ ਸਮੱਸਿਆ, ਮੇਲੇ-ਤਿਉਹਾਰ ਤੇ ਪਿੰਡ ਤੇ ਸ਼ਹਿਰ ਦਾ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਦਾ ਵਰਨਣ ਵੀ ਕੀਤਾ ਹੈ।

-ਡਾ: ਜਗਦੀਸ਼ ਕੌਰ ਵਾਡੀਆ
ਮੋ: 98555-84298.

ਸੰਸਾਰ ਦਾ ਸੱਚ ਸ਼ਕਤੀ
ਲੇਖਕ : ਰਾਮ ਨਾਥ ਸ਼ੁਕਲਾ
ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਕ : ਲੋਕ ਹਿਤੂ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ, ਪਟਿਆਲਾ
ਮੁੱਲ : 130 ਰੁਪਏ, ਸਫ਼ੇ : 96.

ਬਹੁਵਿਧਾਵੀ ਲੇਖਕ ਰਾਮਨਾਥ ਸ਼ੁਕਲਾ ਦੀ 55ਵੀਂ ਪੁਸਤਕ 'ਸੰਸਾਰ ਦਾ ਸੱਚ ਸ਼ਕਤੀ' ਪੰਜਾਬੀ ਪਾਠਕਾਂ ਦੇ ਰੂਬਰੂ ਹੋਈ ਹੈ। ਲੇਖਕ ਨੇ ਮਹਾਕਾਵਿ, ਕਾਵਿ ਅਤੇ ਮਗਰੋਂ ਲੇਖ ਰਚਨਾ 'ਤੇ ਆਪਣੀ ਮੁਹਾਰਤ ਸਿੱਧ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਹਥਲੇ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਵਿਚ ਵੱਖੋ-ਵੱਖਰੀਆਂ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਦਾ ਵਰਨਣ ਕਰਦਿਆਂ ਲੇਖਕ ਨੇ ਸਿੱਟਾ ਕੱਢਿਆ ਹੈ ਕਿ ਸੰਸਾਰ ਵਿਚ ਸ਼ਕਤੀ ਹਾਸਲ ਕੀਤੇ ਬਿਨਾਂ ਯਸ਼ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ, ਚਾਹੇ ਉਹ ਬੁੱਧੀ, ਸਰੀਰਕ ਜਾਂ ਧਨ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਹੋਵੇ।
ਲੇਖਕ ਨੇ ਕਰਾਮਾਤੀ ਸ਼ਕਤੀ, ਭੌਤਿਕ ਸ਼ਕਤੀ, ਆਰਥਿਕ ਸ਼ਕਤੀ, ਰਾਜਨੀਤਕ ਸ਼ਕਤੀ, ਕੁਦਰਤੀ ਸ਼ਕਤੀ, ਬੁੱਧੀ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ, ਰੱਬੀ ਅਵਤਾਰ ਤੇ ਸ਼ਕਤੀ, ਸਾਧਾਰਨ ਲੋਕ ਤੇ ਕਰਾਮਾਤਾਂ, ਚਲਾਕੀ ਨੂੰ ਚਲਾਕੀ ਨਾਲ ਕੱਟਣਾ, ਸ਼ਕਤੀ ਤੇ ਅਹੰਕਾਰ, ਸ਼ਕਤੀ ਤੇ ਯਸ਼, ਚੜ੍ਹਦੇ ਸੂਰਜ ਨੂੰ ਸਲਾਮ, ਸਾਡੇ ਅਡੰਬਰ ਧਨ ਅਤੇ ਯਸ਼ ਲਈ, ਸ਼ਕਤੀ ਹੀ ਭਗਵਾਨ ਹੈ, ਪੂਜਾ ਹਮੇਸ਼ਾ ਸ਼ਕਤੀ ਦੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਸ਼ਕਤੀ ਸੰਸਾਰ ਦਾ ਮੂਲ ਹੈ, ਸ਼ਕਤੀ ਮੂਲ ਬਦਲਦੀ ਹੈ, ਸ਼ਕਤੀ ਲਚਕਦਾਰ ਹੈ, ਭੌਤਿਕ ਅਤੇ ਮਾਨਸਿਕ ਸ਼ਕਤੀ ਦਾ ਸੁਮੇਲ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਅਵਤਾਰ ਬਣਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਸ਼ਕਤੀ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਦੀ ਧੁਰੀ ਹੈ ਆਦਿ ਚੈਪਟਰਾਂ ਵਿਚ ਆਪਣੀ ਤਰਕਸ਼ੀਲ, ਵਿਗਿਆਨਕ, ਇਤਿਹਾਸਕ, ਮਿਥਹਾਸਕ, ਆਰਥਿਕ, ਰਾਜਨੀਤਕ ਤੇ ਪ੍ਰਕਿਰਤਕ ਸੋਚ ਨੂੰ ਆਧਾਰ ਬਣਾ ਕੇ ਆਕਰਸ਼ਕ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟਾਂਤਾਂ ਰਾਹੀਂ ਲੇਖਾਂ ਨੂੰ ਰੌਚਕਤਾ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਲੇਖਾਂ ਨੂੰ ਪੜ੍ਹ ਕੇ ਪਾਠਕ ਕਿਸੇ ਹੱਦ ਤੱਕ ਵਹਿਮਾਂ-ਭਰਮਾਂ ਤੇ ਅੰਧ-ਵਿਸ਼ਵਾਸਾਂ ਤੋਂ ਦੂਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਨੂੰ ਸਮੁੱਚੇ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਦੀਆਂ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਸਾਹਮਣੇ ਆਪਣੀ ਨਿਗੁਣੀ ਜਿਹੀ ਹੋਂਦ ਦਾ ਅਹਿਸਾਸ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਸਰਲਤਾ, ਸਹਿਜਤਾ, ਸੰਜਮਤਾ ਤੇ ਰੌਚਕਤਾ ਇਨ੍ਹਾਂ ਲੇਖਾਂ ਦਾ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਗੁਣ ਹੈ। ਚੰਗੀ ਗੱਲ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਲੇਖਕ ਪਾਠਕ ਦੇ ਪੂਰਵ ਗਿਆਨ, ਅਨੁਭਵ ਤੇ ਸੋਚ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਰਚਨਾ ਨਾਲ ਇਕਮਿਕ ਕਰਕੇ ਉਸ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਨਾਲ ਜੋੜ ਕੇ ਤੋਰੀ ਰੱਖਣ ਦੀ ਸਮਰੱਥਾ ਰੱਖਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਪੁਸਤਕ ਸਾਹਿਤ ਜਮਾਤ ਵਿਚ ਗੁਣਾਤਮਿਕ ਅਤੇ ਗਿਣਾਤਮਿਕ ਦੋਹਾਂ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਾ ਵਾਧਾ ਕਰਨ ਦਾ ਮਾਣ ਹਾਸਲ ਕਰੇਗੀ।

-ਪ੍ਰਿੰ: ਧਰਮਪਾਲ ਸਾਹਿਲ
ਮੋ: 98761-56964.

ਚੰਨ ਸੂਰਜ ਦੀ ਵਹਿੰਗੀ
ਕਵੀ : ਸੁਰਜੀਤ ਪਾਤਰ
ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਕ : ਯੂਨੀਸਟਾਰ, ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ
ਮੁੱਲ : 125 ਰੁਪਏ, ਸਫ਼ੇ : 80.

'ਚੰਨ ਸੂਰਜ ਦੀ ਵਹਿੰਗੀ' ਪੰਜਾਬੀ ਦੇ ਮੁਮਤਾਜ਼ ਕਵੀ ਸੁਰਜੀਤ ਪਾਤਰ ਦੀ ਅੱਠਵੀਂ ਕਾਵਿ-ਰਚਨਾ ਹੈ। ਸੁਰਜੀਤ ਪਾਤਰ ਨੇ ਪੰਜਾਬੀ ਗ਼ਜ਼ਲ ਨੂੰ ਇਕ ਅਜਿਹਾ ਦਿਲਕਸ਼ ਅੰਦਾਜ਼ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕੀਤਾ ਹੈ ਕਿ ਸਾਡੇ ਵੇਖਦਿਆਂ-ਵੇਖਦਿਆਂ ਹੀ ਪੰਜਾਬੀ ਦਾ ਹਰ ਕਵੀ ਗ਼ਜ਼ਲਗੋ ਬਣ ਗਿਆ। ਇਹੋ ਜਿਹੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਮੇ ਕੋਈ ਯੁਗ-ਕਵੀ ਹੀ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਬੇਸ਼ੱਕ ਸੁਰਜੀਤ ਪਾਤਰ ਇਕ ਯੁਗ-ਕਵੀ ਹੈ। ਪਰ 'ਚੰਨ ਸੂਰਜ ਦੀ ਵਹਿੰਗੀ' ਵਿਚ ਉਸ ਨੇ ਗ਼ਜ਼ਲ ਦੀ ਬਜਾਇ ਪ੍ਰਗੀਤ ਅਤੇ ਨਜ਼ਮ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਭਾਵ-ਅਭਿਵਿਅੰਜਨ ਦਾ ਵਾਹਨ ਬਣਾਇਆ ਹੈ। ਇਸ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਵਿਚ ਉਹ ਇਕ ਚੜ੍ਹਦੀ ਕਲਾ ਵਾਲੇ ਆਸ਼ਾਵਾਦੀ ਕਵੀ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਸਾਹਮਣੇ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਕੁਪੱਤੀਆਂ ਪੌਣਾਂ ਦੇ ਸਨਮੁੱਖ ਵੀ ਮੋਮਬੱਤੀਆਂ ਜਗਾਉਣ ਦੀ ਜੁਰਅਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਜੁਰਅੱਤ ਉਹ ਇਸ ਲਈ ਵੀ ਕਰਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਜੋ ਹਨ੍ਹੇਰਾ ਇਹ ਨਾ ਸਮਝੇ ਕਿ ਚਾਨਣ ਡਰ ਗਿਆ ਹੈ, ਰਾਤ ਇਹ ਨਾ ਸੋਚੇ ਕਿ ਸੂਰਜ ਮਰ ਗਿਆ ਹੈ।
ਇਸ ਪੁਸਤਕ ਦੀਆਂ ਕੁਝ ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਵਿਚ ਕਵੀ ਨੇ ਪੰਜਾਬ ਦੇ 'ਡੈਮੋਗ੍ਰਾਫ਼ਿਕ ਮੈਪ' ਵਿਚ ਆ ਰਹੀਆਂ ਤਬਦੀਲੀਆਂ ਉਪਰ ਵੀ ਬੜੀਆਂ ਸਹਿਜ ਪ੍ਰੰਤੂ ਭਾਵਪੂਰਤ ਟਿੱਪਣੀਆਂ ਕੀਤੀਆਂ ਹਨ। ਇਹੋ ਜਿਹੀਆਂ ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਸੁਰਜੀਤ ਪਾਤਰ ਵਰਗਾ ਕੋਈ ਪਰਿਪੱਕ ਅਤੇ ਸਮਰੱਥ ਕਵੀ ਹੀ ਕਰ ਸਕਦਾ ਸੀ। ਕਵੀ ਦੀ ਇਹ ਕਾਮਨਾ ਕਿੰਨੀ ਮਾਸੂਮ ਅਤੇ ਪਿਆਰੀ ਹੈ :
ਜੋ ਜਿਸ ਧਰਤੀ ਜੰਮੇ ਜਾਏ
ਉਸ ਨੂੰ ਓਥੇ ਈ ਰਿਜ਼ਕ ਥਿਆਏ
ਇਹ ਕਿਉਂ ਕਿਸੇ ਦੇ ਹਿੱਸੇ ਆਏ
ਬੈਸਣ ਬਾਰ ਪਰਾਏ...
ਸਾਰੀ ਧਰਤੀ ਇਕ ਹੋ ਜਾਏ
ਕੋਈ ਨਾ ਕਹੇ ਪਰਾਏ
ਇਹ ਮੇਰੀ ਅਰਦਾਸ! (ਅਰਦਾਸ)
ਆਪਣੀਆਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਦੀ ਮਾਰਫ਼ਤ ਕਵੀ ਨੇ ਇਹ ਸਿੱਧ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ ਕਿ ਕਾਵਿ ਅਤੇ ਰਾਗ ਨੂੰ ਜੁਦਾ-ਜੁਦਾ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਅਤੇ ਕੋਈ ਪ੍ਰਵੀਨ ਰਾਗੀ ਹੀ ਮਹਾਨ ਕਵੀ ਦਾ ਮਰਤਬਾ ਹਾਸਲ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਬੇਸ਼ੱਕ ਅੱਜ ਤੋਂ ਕਈ ਸਦੀਆਂ ਪਹਿਲਾਂ ਸਿੱਖ ਸਤਿਗੁਰਾਂ ਅਤੇ ਭਗਤ ਕਵੀਆਂ ਨੇ ਵੀ ਇਸ ਤੱਥ ਉੱਪਰ ਮੋਹਰ-ਛਾਪ ਲਾ ਦਿੱਤੀ ਸੀ ਪਰ ਹੁਣ ਫਿਰ ਇਸ ਤੱਥ ਨੂੰ ਪੁਨਰ-ਘੋਸ਼ਿਤ ਕਰਨਾ ਬਣਦਾ ਸੀ ਕਿਉਂਕਿ ਅਜੋਕੇ ਯੁਗ ਵਿਚ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਬੇਸੁਰੇ ਅਤੇ ਬੇਤਾਲੇ ਲੇਖਕ ਵੀ ਮਹਾਂਕਵੀ ਹੋਣ ਦਾ ਭਰਮ ਪਾਲੀ ਬੈਠੇ ਹਨ। ਪਾਤਰ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਇਸ ਭਰਮ ਨੂੰ ਤੋੜ ਦਿੱਤਾ ਹੈ।

ਚੋਣਵੀਆਂ ਕਹਾਣੀਆਂ
ਲੇਖਕ : ਬੀ.ਐਸ. ਬੀਰ
ਚੋਣਕਾਰ : ਡਾ: ਬਲਦੇਵ ਸਿੰਘ ਬੱਦਨ
ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਕ : ਆਰਸੀ ਪਬਲਿਸ਼ਰਜ਼, ਦਿੱਲੀ
ਮੁੱਲ : 650 ਰੁਪਏ, ਸਫ਼ੇ : 508.

ਬੀ.ਐਸ. ਬੀਰ ਪੰਜਾਬੀ ਪਾਠਕਾਂ ਲਈ ਕੋਈ ਓਪਰਾ ਜਾਂ ਅਜਨਬੀ ਨਾਂਅ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਪਿਛਲੇ ਦੋ ਕੁ ਦਹਾਕਿਆਂ ਤੋਂ ਉਹ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਚ ਨਿਰੰਤਰ ਲਿਖਦਾ ਅਤੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਹੁੰਦਾ ਆ ਰਿਹਾ ਹੈ।
ਬੀ.ਐਸ. ਬੀਰ ਮਨੁੱਖੀ ਜੀਵਨ ਨੂੰ ਬੜੀ ਡੂੰਘੀ ਨੀਝ ਨਾਲ ਦੇਖਣ ਵਾਲਾ ਸੰਵੇਦਨਸ਼ੀਲ ਕਹਾਣੀਕਾਰ ਹੈ। ਬਹੁਤੀ ਵਾਰ ਉਹ ਸਾਧਾਰਨ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਸਾਧਾਰਨਤਾ ਨੂੰ ਆਪਣੀਆਂ ਕਹਾਣੀਆਂ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਕਹਾਣੀ ਦੀ ਤਕਨੀਕ ਵਿਚ ਪਰਿਪੱਕ ਹੋਣ ਕਾਰਨ ਕਈ ਵਾਰ ਉਹ ਅਜਿਹੇ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਬਾਰੇ ਵੀ ਕਹਾਣੀ ਕਹਿਣ ਵਿਚ ਸਫ਼ਲ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਥੇ ਸਥੂਲ ਅਰਥਾਂ ਵਿਚ ਕੋਈ ਕਹਾਣੀ ਹੁੰਦੀ ਹੀ ਨਹੀਂ। 'ਮੌਸਮ' ਅਤੇ 'ਇਕ ਮੁੱਠੀ ਜਾਨ' ਇਸੇ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀਆਂ ਕਹਾਣੀਆਂ ਹਨ। 'ਮੌਸਮ' ਵਿਚ ਇਕ ਸੇਵਾ-ਮੁਕਤ ਅਧਿਕਾਰੀ ਦੀ ਮਨੋਸਥਿਤੀ ਨੂੰ ਬਿਆਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ ਅਤੇ 'ਇਕ ਮੁੱਠੀ ਜਾਨ' ਬਾਲ-ਮਨੋਵਿਗਿਆਨ ਦੀ ਪੇਸ਼ਕਾਰੀ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਰਚਨਾ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਕਹਾਣੀਆਂ ਵਿਚ ਘਟਨਾਵਾਂ ਦੇ ਵੇਰਵੇ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਆਏ ਹਨ ਪ੍ਰੰਤੂ ਲੇਖਕ ਨੇ ਚੇਤਨਾ ਪ੍ਰਵਾਹ ਧਾਰਾ ਤਕਨੀਕ ਦੀ ਸੁਘੜ ਵਰਤੋਂ ਕਰਕੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਕਹਾਣੀਆਂ ਨੂੰ ਜਾਨਦਾਰ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ ਹੈ।
ਕੁਝ ਹੋਰ ਕਹਾਣੀਆਂ ਵਿਚ ਵੇਰਵਿਆਂ ਦੀ ਭਰਮਾਰ ਹੈ। 'ਕੁਸ਼ਤੀ' ਇਸ ਵੰਨਗੀ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਹੈ। ਇਸ ਕਹਾਣੀ ਨੂੰ ਆਂਚਲਿਕ ਅੰਦਾਜ਼ ਵਿਚ ਬਿਆਨ ਕਰਕੇ ਲੇਖਕ ਨੇ ਕਹਾਣੀ-ਰਚਨਾ ਦੀਆਂ ਨਵੀਆਂ ਸਿਖਰਾਂ ਛੋਹੀਆਂ ਹਨ। ਕਰਤਾਰ ਸਿੰਘ ਦੁੱਗਲ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇਸ ਵੰਨਗੀ ਦੀਆਂ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਕਹਾਣੀਆਂ ਮੇਰੀ ਨਜ਼ਰ ਵਿਚ ਆਈਆਂ ਹਨ। 'ਇਹ ਜਨਮ ਤੁਮਾਰੇ ਲੇਖੇ' ਦੀ ਵਸਤੂ-ਸਮੱਗਰੀ ਬੜੀ ਬਚਿੱਤਰ ਹੈ। ਲੇਖਕ ਨੇ ਇਸ ਕਹਾਣੀ ਦੀਆਂ ਮੁਸ਼ਕਿਲ ਤੰਦਾਂ ਨੂੰ ਬੜੀ ਸਤਰਕਤਾ ਨਾਲ ਸੰਭਾਲਿਆ ਹੈ। ਕੋਈ ਸਾਧਾਰਨ ਕਹਾਣੀਕਾਰ ਹੁੰਦਾ ਤਾਂ ਉਸ ਤੋਂ ਇਸ ਕਹਾਣੀ ਦਾ ਅੰਤ ਸੰਭਾਲਿਆ ਨਹੀਂ ਸੀ ਜਾਣਾ। 'ਦੁਹਾਜੂ' ਵੀ ਇਸੇ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀ ਇਕ ਚੁਣੌਤੀ ਭਰਪੂਰ ਕਹਾਣੀ ਸਿੱਧ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਕਹਾਣੀਕਾਰ ਨੇ ਦਰਸਾਇਆ ਹੈ ਕਿ ਕਈ ਵਾਰ ਜੀਵਨ ਦੇ ਸਾਧਾਰਨ ਤੱਥ ਵੀ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਜੀਵਨ ਨੂੰ ਨਾਖੁਸ਼ਗਵਾਰ ਅਤੇ ਬੋਝਲ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਕਾਫੀ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਮੈਨੂੰ ਬੀ.ਐਸ. ਬੀਰ ਦੀਆਂ ਕਹਾਣੀਆਂ ਦਾ ਸਾਦਾ, ਸਹਿਜ ਅਤੇ ਸੰਤੁਲਿਤ ਅੰਦਾਜ਼ ਬੇਹੱਦ ਪਸੰਦ ਆਇਆ ਹੈ। ਇਹ ਕਹਾਣੀਆਂ ਅਜੋਕੀ ਪੰਜਾਬੀ ਕਹਾਣੀ ਦੀ ਪਰੰਪਰਾ ਨੂੰ ਅਮੀਰ ਬਣਾਉਣ ਵਾਲੀਆਂ ਪ੍ਰਮਾਣਿਕ ਰਚਨਾਵਾਂ ਹਨ।

-ਪ੍ਰੋ: ਬ੍ਰਹਮਜਗਦੀਸ਼ ਸਿੰਘ
ਮੋ: 98760-52136

ਰੰਗਤ ਵੇਖ ਸਿਆਹੀ ਦੀ
ਗ਼ਜ਼ਲਗੋ : ਕੁਲਤਾਰ ਬਜਰਾਵਰ
ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਕ : ਲੋਕ ਗੀਤ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ, ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ
ਮੁੱਲ : 175 ਰੁਪਏ, ਸਫ਼ੇ : 103.

ਇਨ੍ਹਾਂ ਗ਼ਜ਼ਲਾਂ ਦਾ ਮੁੱਖ ਵਿਸ਼ਾ ਪਿਆਰ ਹੈ। ਪਿਆਰ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਜਜ਼ਬੇ, ਹਉਕੇ, ਹਾਵੇ, ਵਿਛੋੜੇ, ਵਸਲ ਆਦਿ ਦਾ ਪ੍ਰਗਟਾਵਾ ਸੁਹਜਾਤਮਕ ਢੰਗ ਨਾਲ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਅੱਜ ਦੀ ਭ੍ਰਿਸ਼ਟ ਰਾਜਨੀਤੀ, ਤਬਾਹ ਹੋ ਰਹੀਆਂ ਨੈਤਿਕ ਕਦਰਾਂ-ਕੀਮਤਾਂ, ਸਮਾਜਿਕ ਮਸਲੇ ਅਤੇ ਪਾਖੰਡ ਆਦਿ ਦੀ ਵੀ ਗੱਲ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਢੰਗ ਨਾਲ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਇਹ ਗ਼ਜ਼ਲਾਂ ਸਹਿਜ ਅਤੇ ਸੁਹਜ ਨੂੰ ਸਮੋ ਕੇ ਭਾਵੇਂ ਮਦਮਸਤ ਫ਼ਕੀਰਾਂ ਵਾਂਗ ਝੂਮਦੀਆਂ ਹਨ ਪਰ ਦੁਨਿਆਵੀ ਕੂੜ-ਕੁਸੱਤ ਤੋਂ ਖ਼ਬਰਦਾਰ ਵੀ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ। ਆਓ, ਕੁਝ ਰੰਗ ਆਪਾਂ ਵੀ ਮਾਣੀਏ-
-ਨਾ ਬਹੁਤੇ ਦਾ ਫ਼ਰਕ ਹੈ ਪੈਂਦਾ, ਨਾ ਘਾਟਾਂ ਦਾ ਅਸਰ ਕੋਈ
ਚਲਣ ਬਦਲਦੇ ਨਾਲ ਹਾਲਾਤਾਂ ਨਹੀਉਂ ਕਦੇ ਫ਼ਕੀਰਾਂ ਦੇ।
-ਲੰਮੀ ਤਾਂ ਉਡਾਨ ਬੜੀ ਹੁੰਦੀ ਸੋਚ ਦੀ
ਡਾਚੀ ਨਹੀਉਂ ਪਰ ਮੁੜਦੀ ਬਲੋਚ ਦੀ।
-ਪਿਆਰ ਤੇਰਾ ਹੈ ਅੰਦਰ ਵਸਿਆ ਫਿਰ ਵੀ ਤਲਬ ਅਥਾਹ ਸਾਨੂੰ
ਮਨ ਮੇਰਾ ਸਾਗਰ ਵਰਗਾ ਮਗਰ ਪਿਆਸਾ ਪਾਣੀ ਦਾ।
-ਜੇਕਰ ਰਹਿਮਤ ਵਰ੍ਹ ਜਾਵੇ
ਸ਼ਾਇਦ ਫੁੱਟ ਲਗਰ ਜਾਵੇ।
-ਜਦ ਵੀ ਮੈਂ ਗੁਰਬਾਣੀ ਗਾਵਾਂ, ਝੂਮਾਂ ਵਿਚ ਖ਼ੁਮਾਰੀ
ਦੇ ਗਿਆ ਆਪਣੀ ਬਾਂਸਰੀ, ਮੈਨੂੰ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਮੁਰਾਰੀ।
-ਕੌਣ ਸਾਨੂੰ ਮਹਿਕਦਾ ਐਸਾ ਖ਼ੁਆਬ ਦੇ ਗਿਆ
ਜਾਂ ਕਿ ਸਾਡੇ ਖਾਬ ਨੂੰ ਕੋਈ ਗੁਲਾਬ ਦੇ ਗਿਆ।
ਆਮ ਇਨਸਾਨ ਦੁਨਿਆਵੀ ਮੋਹ ਨੂੰ ਹੀ ਪਿਆਰ ਸਮਝਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਸਦਾ ਅਸੰਤੁਸ਼ਟ ਅਤੇ ਦੁਖੀ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਜੇ ਇਸ਼ਕ ਮਿਜਾਜ਼ੀ ਦਾ ਰੁਖ਼ ਇਸ਼ਕ-ਹਕੀਕੀ ਵੱਲ ਹੋ ਜਾਏ ਤਾਂ ਉਹ ਫੱਕਰਾਂ ਦੀ ਅਲਮਸਤੀ ਅਤੇ ਸਦੀਵੀ ਪਿਆਰ ਦੀ ਛਾਂ ਮਾਣ ਸਕਦਾ ਹੈ।

ਸ਼ਬਦ ਮੋਤੀ
ਗ਼ਜ਼ਲਗੋ : ਦਰਸ਼ਨ ਸਿੰਘ ਬਨੂੜ
ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਕ : ਲੋਕ ਗੀਤ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ, ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ
ਮੁੱਲ : 150 ਰੁਪਏ, ਸਫ਼ੇ : 95.

ਇਹ ਗ਼ਜ਼ਲਾਂ ਮੁਹੱਬਤ ਦੀ ਮਿੱਠੀ ਬਾਤ ਪਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚੋਂ ਮੁਹੱਬਤ ਦੀ ਖੁਸ਼ਬੋ ਵੀ ਉੱਠਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਬਿਰਹਾ ਦਾ ਸੇਕ ਵੀ। ਸ਼ਾਇਰ ਸਮਾਜ ਵਿਚ ਫੈਲੇ ਭ੍ਰਿਸ਼ਟਾਚਾਰ, ਅਨੈਤਿਕਤਾ ਅਤੇ ਗਿਰਾਵਟ ਤੋਂ ਸੁਚੇਤ ਹੈ ਅਤੇ ਇਹ ਰੰਗ ਇਨ੍ਹਾਂ ਗ਼ਜ਼ਲਾਂ ਵਿਚ ਝਲਕਦੇ ਹਨ। ਆਓ, ਉਸ ਦੇ ਸ਼ੇਅਰਾਂ ਵਿਚਲੀ ਵੰਨ-ਸੁਵੰਨਤਾ ਦੀ ਮਹਿਕ ਮਾਣੀਏ-
-ਲਿਖਦਾ ਹਾਂ ਗ਼ਜ਼ਲ ਸੌਖੀ, ਪੰਜਾਬੀ ਜ਼ਬਾਨ ਅੰਦਰ
ਬੋਲੀ ਮੇਰੀ ਦਾ ਝੂਲੇ, ਝੰਡਾ ਜਹਾਨ ਅੰਦਰ।
-ਨੀਵੀਂ ਥਾਂ 'ਤੇ ਬਹਿਣਾ ਸਿੱਖ
ਵਿਚ ਰਜ਼ਾ ਦੇ ਰਹਿਣਾ ਸਿੱਖ।
-ਕਿਹੋ ਜਿਹਾ ਮਾਹੌਲ ਹੋ ਗਿਆ
ਸਭ ਕੁਝ ਏਥੇ ਗੋਲ ਹੋ ਗਿਆ।
-ਪੱਥਰਾਂ ਸੰਗ ਰਹਿ ਚੰਗਾ ਵਕਤ ਲੰਘਾਇਆ ਮੈਂ
ਐਪਰ ਫੁੱਲਾਂ ਕੋਲੋਂ ਨਾ ਬਚ ਪਾਇਆ ਮੈਂ।
-ਰਾਹਾਂ ਦੇ ਵਿਚ ਰੋੜ ਬੜੇ ਨੇ
ਉਸ ਮੰਜ਼ਿਲ ਤੱਕ ਮੋੜ ਬੜੇ ਨੇ।
-ਝੱਟ ਸਾਗਰ ਵਿਚ ਲਹਿ ਜਾਂਦੇ ਉਹ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਸਾਗਰ ਤਰਨਾ ਹੁੰਦਾ
ਬੈਠ ਕਿਨਾਰੇ ਲਹਿਰਾਂ ਗਿਣਦੇ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਕਰਨਾ ਹੁੰਦਾ।
ਇਨ੍ਹਾਂ ਗ਼ਜ਼ਲਾਂ ਵਿਚ ਸਰਲਤਾ ਸਹਿਜਤਾ, ਰੌਚਿਕਤਾ, ਬੇਬਾਕੀ ਅਤੇ ਬਾਂਝਪਨ ਹੈ। ਭਾਵੇਂ ਇਹ ਪਿੰਗਲ, ਆਰੂਜ਼ ਦੀ ਕਸਵੱਟੀ 'ਤੇ ਪੂਰੀਆਂ ਨਹੀਂ ਉਤਰਦੀਆਂ ਪਰ ਆਮ ਬੰਦੇ ਦੀ ਸਮਝ ਵਿਚ ਆਉਣ ਵਾਲੀਆਂ ਅਤੇ ਦਿਲਾਂ ਨੂੰ ਛੂਹਣ ਵਾਲੀਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਗ਼ਜ਼ਲ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਦਾ ਸਵਾਗਤ ਹੈ।

-ਡਾ: ਸਰਬਜੀਤ ਕੌਰ ਸੰਧਾਵਾਲੀਆ
ਮੋ: 98147-16367.

ਸਭ ਨੂੰ ਚਾਹੀਦੈ ਸਹਾਰਾ
ਲੇਖਕ : ਡਾ: ਰੂਪ ਦੇਵਗੁਣ
ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਕ : ਤਸਵੀਰ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ, ਸਿਰਸਾ (ਹਰਿਆਣਾ)
ਮੁੱਲ : 150 ਰੁਪਏ, ਸਫ਼ੇ : 112.

ਡਾ: ਰੂਪ ਦੇਵ ਮੂਲ ਰੂਪ ਵਿਚ ਪੰਜਾਬੀ ਹਨ ਪਰ ਲਿਖਦੇ ਹਿੰਦੀ ਵਿਚ ਹਨ। 'ਸਭ ਨੂੰ ਚਾਹੀਦੈ ਸਹਾਰਾ' ਕਥਾ-ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਰਾਹੀਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਪੰਜਾਬੀ ਵੱਲ ਮੋੜਾ ਕੱਟ ਕੇ ਆਪਣੇ ਸੱਚੇ-ਸੁੱਚੇ ਪੰਜਾਬੀ ਹੋਣ ਦਾ ਸਬੂਤ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਇਸ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਵਿਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕੁੱਲ 12 ਕਹਾਣੀਆਂ ਸ਼ਾਮਿਲ ਕੀਤੀਆਂ ਹਨ। ਉਹ ਆਪਣੀਆਂ ਕਹਾਣੀਆਂ ਰਾਹੀਂ ਸਮਾਜ ਵਿਚ ਫੈਲੀਆਂ ਵਿਸੰਗਤੀਆਂ, ਦੋਗਲੇ ਕਿਰਦਾਰਾਂ ਤੇ ਗਲ-ਸੜ ਰਹੀਆਂ ਮਾਨਤਾਵਾਂ ਦਾ ਨੰਗ ਜ਼ਾਹਰ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਸਹਿਜ ਵਿਅੰਗ ਰਾਹੀਂ ਉਹ ਸਮਾਜ ਦੇ ਕੋਹੜ ਤੇ ਕੋਝੇ ਯਥਾਰਥ ਨੂੰ ਪੇਸ਼ ਕਰਨ ਦੇ ਆਹਰ 'ਚ ਹਨ।
'ਅਨਜਾਨ ਹੱਥ ਦੀ ਇਬਾਰਤ' ਇਕ ਅਜਿਹੇ ਲੇਖਕ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਹੈ, ਜੋ ਚੰਗੀਆਂ ਲਿਖਤਾਂ ਲਿਖਣ ਲਈ ਬੇਚੈਨ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ ਪਰ ਉਸ ਨੂੰ ਕਿਤੋਂ ਸ਼ਾਬਾਸ਼ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦੀ। ਘਰ ਫੂਕ ਤਮਾਸ਼ਾ ਦੇਖਦਾ ਹੈ ਪਰ ਕਿਤੇ-ਕਿਤੇ ਕਦੇ-ਕਦੇ ਕਿਸੇ ਪਾਠਕ ਦੀ ਹੌਸਲਾਅਫ਼ਜ਼ਾਈ ਉਸ ਨੂੰ ਚੜ੍ਹਦੀ ਕਲਾ ਵਿਚ ਲਿਆ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। 'ਚੌਥੀ ਘੰਟੀ' ਵਿੱਦਿਆ ਵਿਭਾਗ 'ਤੇ ਕਰੜਾ ਵਿਅੰਗ ਕਰਦੀ ਕਹਾਣੀ ਹੈ। 'ਸੇਫ਼ਟੀ ਪਿੰਨ' ਰਸਮਾਂ ਰੀਤਾਂ ਵਿਚ ਦਿਖਾਵੇਬਾਜ਼ੀ 'ਤੇ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਵਿਅੰਗ ਹੈ, ਜਿਥੇ ਸਭ ਰਿਸ਼ਤੇ ਕੇਵਲ ਤੇ ਕੇਵਲ ਪੈਸੇ ਰਾਹੀਂ ਹੀ ਨਿਭਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। 'ਹਿੰਦਸਾ' ਕਹਾਣੀ ਜੇਲ੍ਹ 'ਚ ਤਾੜੇ ਕੈਦੀਆਂ ਦੀ ਮਨੋਦਿਸ਼ਾ ਤੇ ਮਨੋਬਿਰਤਾਂਤ ਦਾ ਕੱਚਾ ਚਿੱਠਾ ਪੇਸ਼ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਕਹਾਣੀ ਹੈ। 'ਕੁਲਫ਼ੀਵਾਲਾ' ਇਕ ਖ਼ੁੱਦਾਰ ਮੁੰਡੇ ਦਾ ਚਰਿੱਤਰ ਪੇਸ਼ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਕਹਾਣੀ ਹੈ ਜੋ ਸਮਾਜ ਵਿਚ ਉੱਚਾ ਉੱਠਣ ਲਈ ਇਮਾਨਦਾਰੀ ਤੇ ਹਿੰਮਤ ਨਾਲ ਮਿਹਨਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। 'ਵਕਤ ਦੀਆਂ ਕਿੱਲਾਂ' ਬਦਲ ਰਹੇ ਸਮਾਜ ਦੀ ਤਸਵੀਰ ਪੇਸ਼ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿਚ ਪੁਰਾਣੇ ਤਿਉਹਾਰਾਂ ਤੇ ਹਾਸੇ ਠੱਠੇ ਨੂੰ ਨਜ਼ਰਅੰਦਾਜ਼ ਕਰਕੇ ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੇ ਹੀ ਬਣਾਏ ਖੋਲ ਵਿਚ ਵੜ ਜਾਣ ਲਈ ਮਜਬੂਰ ਹੈ। 'ਅਣਚਾਹੇ' ਮਹਾਂਨਗਰ 'ਚ ਨੌਕਰੀ ਕਰ ਰਹੇ ਅਜਿਹੇ ਪਰਿਵਾਰ ਦਾ ਬਿਰਤਾਂਤ ਹੈ ਜੋ ਨਿੱਕੀਆਂ-ਨਿੱਕੀਆਂ ਖੁਸ਼ੀਆਂ ਤੋਂ ਵੀ ਵਾਂਝੇ ਰਹਿ ਜਾਣ ਲਈ ਮਜਬੂਰ ਹੈ। 'ਵੇਦਨਾ ਦਾ ਚੱਕਰਵਿਊ' ਕਹਾਣੀ ਯਾਮਲੀ ਜਿਹੀ ਔਰਤ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਹੈ ਜੋ ਪਰਾਏ ਸਬੰਧਾਂ 'ਚੋਂ ਸਕੂਨ ਲੱਭਦੀ ਹੈ। 'ਸਭ ਨੂੰ ਚਾਹੀਦੈ ਸਹਾਰਾ' ਇਸ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਲੰਮੀ ਕਹਾਣੀ ਹੈ ਜੋ ਮਰਦ-ਔਰਤ ਦੇ ਰਿਸ਼ਤਿਆਂ ਨੂੰ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਕੋਣਾਂ ਤੋਂ ਦੇਖਣ ਪਰਖਣ ਦਾ ਯਤਨ ਕਰਦੀ ਹੈ। 'ਚਾਬੀ ਵਾਲਾ ਖਿਡੌਣਾ' ਇਕ ਅਜਿਹੇ ਅਧਿਆਪਕ ਦਾ ਕਿਰਦਾਰ ਪੇਸ਼ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਵੱਲੋਂ ਦਿਖਾਏ ਸਨਮਾਨ ਤੋਂ ਰੋਮਾਂਚਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਪਰ ਦੂਸਰਿਆਂ ਵੱਲੋਂ ਦਿਖਾਈ ਬੇਰੁਖ਼ੀ ਤੋਂ ਜ਼ਲੀਲ ਤੇ ਪ੍ਰੇਸ਼ਾਨ ਹੋਇਆ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦਾ ਹੈ।

-ਕੇ. ਐਲ. ਗਰਗ
ਮੋ: 94635-37050

17 ਰਾਨਡੇ ਰੋਡ
ਲੇਖਕ : ਰਵਿੰਦਰ ਕਾਲੀਆ
ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਕ : ਨਵਯੁਗ ਪਬਲਿਸ਼ਰਜ਼, ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ
ਮੁੱਲ : 350 ਰੁਪਏ, ਸਫ਼ੇ : 304.

'17 ਰਾਨਡੇ ਰੋਡ' ਚਰਚਿਤ ਹਿੰਦੀ ਲੇਖਕ ਰਵਿੰਦਰ ਕਾਲੀਆ ਦਾ ਹਿੰਦੀ ਨਾਵਲ ਹੈ, ਜਿਸ ਦਾ ਤਰਸੇਮ ਨੇ ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਚ ਅਨੁਵਾਦ ਕੀਤਾ ਹੈ।
ਇਸ ਨਾਵਲ ਦੀ ਪਟਕਥਾ ਦਾ ਧਰਾਤਲ ਬੰਬਈ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਅੱਜਕਲ੍ਹ 'ਮੁੰਬਈ' ਆਖਦੇ ਹਨ। ਲੇਖਕ ਨੇ ਬੰਬਈ ਵਿਚ ਵਸਦੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ, ਆਰਥਿਕ ਅਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਜੀਵਨਸ਼ੈਲੀ ਨੂੰ ਬੜੀ ਬਾਰੀਕੀ ਨਾਲ ਵੇਖਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਦਾ ਚਿਤਰਨ ਆਪਣੀ ਵਿਲੱਖਣ ਸ਼ੈਲੀ ਵਿਚ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਬੰਬਈ ਦਾ ਸੰਸਾਰ ਇਕ ਵਚਿੱਤਰ ਸੰਸਾਰ ਹੈ, ਜਿਥੇ ਫ਼ਿਲਮੀ ਸਿਤਾਰਿਆਂ ਦਾ ਗਲੈਮਰ ਵੀ ਹੈ ਤੇ ਨਾਲ ਹੀ ਮਹਾਰਾਸ਼ਟਰ ਦੇ ਮੰਦਹਾਲੀ ਕਾਰਨ ਨਰਕ ਭਰਿਆ ਜੀਵਨ ਜੀਅ ਰਹੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਜੀਵਨ ਝਲਕਾਰੇ ਵੀ ਹਨ।
ਨਾਵਲ ਦਾ ਆਗਾਜ਼ ਅਕਾਸ਼ਬਾਣੀ ਜਲੰਧਰ ਤੋਂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ-ਅਕਾਸ਼ਬਾਣੀ ਦਾ ਸਕਰਿਪਟ ਰਾਈਟਰ ਸੁਦਰਸ਼ਨ ਪੁਰਸ਼ਾਰਥੀ ਜੋ ਵਧੀਆ ਗ਼ਜ਼ਲਗੋ ਹੈ, ਆਪਣੀ ਕਲਾ ਨੂੰ ਬੜਾਵਾ ਦੇਣ ਲਈ ਬੰਬਈ ਜਾ ਪੁੱਜਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਰਹਿਣ ਲਈ ਭੂਤਬਾੜੇ ਦੇ ਵਾਸੀ ਸੰਪੂਰਨ ਓਬਰਾਏ ਨਾਲ ਜਾ ਸਾਂਝ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਸੰਪੂਰਨ ਵੀ ਇਕ ਪੰਜਾਬੀ ਗੱਭਰੂ ਹੈ ਜਿਹੜਾ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਤੋਂ ਭੱਜ ਕੇ ਆਪਣੀ ਕਿਸਮਤ ਅਜ਼ਮਾਉਣ ਲਈ ਬੰਬਈ ਆਇਆ ਸੀ। ਸੰਪੂਰਨ ਨਾਵਲ ਦਾ ਮੁੱਖ ਪਾਤਰ ਹੈ-ਸਾਰਾ ਨਾਵਲ ਉਸ ਦੇ ਜੀਵਨ ਵਰਤਾਰੇ ਨੂੰ ਚਿਤਰਦਾ ਹੈ-ਸੰਪੂਰਨ ਇਕ ਵਧੀਆ ਸੁਪਨਸਾਜ਼, ਥੁੱਕ ਨਾਲ ਬੜੇ ਪਕਾਉਣ ਵਾਲਾ, ਚੁਸਤ-ਚਲਾਕ ਵਿਅਕਤੀ ਹੈ, ਜੋ ਇਕ ਮਹਾਰਾਸ਼ਟਰੀ ਮੁਟਿਆਰ ਸੁਪੁਰੀਆ ਨਾਲ ਬਿਨਾਂ ਵਿਆਹ ਕਰਵਾਏ ਭੂਤਬਾੜੇ ਨਾਂਅ ਦੇ ਫਲੈਟ 'ਤੇ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਫਲੈਟ ਵੀ ਉਸ ਨੇ ਬੜੀ ਚੁਸਤੀ ਨਾਲ ਹਥਿਆਇਆ ਹੈ, ਜਿਥੇ ਉਹ ਆਏ ਦਿਨ ਸ਼ਰਾਬ, ਕਬਾਬ ਅਤੇ ਸ਼ਬਾਬ ਭਰਪੂਰ ਪਾਰਟੀਆਂ ਦਾ ਆਯੋਜਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿਚ ਬੰਬੇ ਦੇ ਨਾਮਵਰ ਅਦਾਕਾਰ, ਕਲਾਕਾਰ ਅਤੇ ਸਨਅਤਕਾਰ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹੋ ਕੇ ਰੰਗਰਲੀਆਂ ਮਨਾਉਂਦੇ ਹਨ।
ਸੰਪੂਰਨ ਵਿਚ ਖੂਬੀ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਮਲੰਗਾਂ ਵਾਲਾ ਜੀਵਨ ਜਿਊਂਦਾ ਹੋਇਆ ਵੀ ਆਪਣੇ ਆਤਮ-ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਦੇ ਬਲਬੂਤੇ ਕਈ ਜੁਗਾੜ ਵਿੱਢਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸੁਪਨੇ ਸਿਰਜਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਕਿ ਉਹ ਬੰਬੇ ਦੇ ਉੱਚ ਕੋਟੀ ਦੇ ਫ਼ਿਲਮਕਾਰਾਂ ਅਤੇ ਸਨਅਤਕਾਰਾਂ ਵਿਚ ਸ਼ੁਮਾਰ ਹੋ ਸਕੇ। ਨਾਵਲ ਦਾ ਹਰ ਕਾਂਡ ਨਿਵੇਕਲਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿਚ ਅਜਿਹੇ ਨਵੇਂ ਪਾਤਰ ਵੀ ਨਜ਼ਰੀਂ ਪੈਂਦੇ ਹਨ, ਜਿਹੜੇ ਇਸ ਗਲੈਮਰ ਭਰੀ ਦੁਨੀਆ ਵਿਚ ਆਪਣੀ ਕਿਸਮਤ ਅਜਮਾਉਣ ਆਏ ਸਨ ਪ੍ਰੰਤੂ ਧੱਕੇ-ਧੌਲੇ ਖਾ ਰਹੇ ਹਨ। ਲੇਖਕ ਨੇ ਮਿਸਟਰ ਸਲੂਜਾ ਦੇ ਪਾਤਰ ਚਿੱਤਰਣ ਰਾਹੀਂ ਦੂਰਦਰਸ਼ਨ ਦੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਉੱਚ ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਦਾ ਵੀ ਪਰਦਾਫਾਸ਼ ਕੀਤਾ ਹੈ, ਜਿਹੜੇ ਸੀਰੀਅਲਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਵਾਨਗੀ ਲਈ ਰਿਸ਼ਵਤ ਲੈਣ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਇਸ਼ਤਿਹਾਰਾਂ ਅਤੇ ਮੁਨਾਫ਼ੇ ਵਿਚ ਵੀ ਹਿੱਸਾ ਪੱਤੀ ਭਾਲਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਇਕ ਦਿਲਚਸਪ ਨਾਵਲ ਹੈ।

-ਸੁਖਦੇਵ ਮਾਦਪੁਰੀ
ਮੋ: 94630-34472.

ਉਹ ਦਿਨ ਇਹ ਦਿਨ
ਲੇਖਕ : ਪ੍ਰੋ: ਸੁਲੱਖਣ ਮੀਤ
ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਕ : ਵਿਸ਼ਵ ਭਾਰਤੀ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ ,ਬਰਨਾਲਾ
ਮੁੱਲ : 60 ਰੁਪਏ, ਸਫ਼ੇ 64.

ਸਮੇਂ ਦੀਆਂ ਸੂਈਆਂ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਰੁਕਦੀਆਂ। ਚੰਗੇ ਮਾੜੇ ਦਿਨ ਲੰਘੀ ਜਾਂਦੇ ਨੇ। ਸਮੇਂ ਦੇ ਇਸ ਗੇੜ ਵਿਚ ਚੰਗੇ-ਮਾੜੇ ਦਾ ਸੁਮੇਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਜਿਨਾਂ ਨੂੰ ਜੀਵਨ ਮਾਣਨ ਦੀ ਜਾਚ ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਉਹ ਕੰਡਿਆਂ ਨੂੰ ਵੀ ਫੁੱਲਾਂ ਦੇ ਸਮਾਨ ਸਮਝ ਕੇ ਜੀਵਨ ਨੂੰ ਹੋਰ ਵੀ ਰੰਗੀਲਾ ਬਣਾ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਜੀਵਨ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰੰਗਾਂ ਨੂੰ ਬਿਖੇਰਦੀ ਹੋਈ ਕਾਵਿ ਪੁਸਤਕ 'ਉਹ ਦਿਨ ਇਹ ਦਿਨ' ਦੀ ਸਾਹਿਤ ਜਗਤ ਵਿਚ ਆਮਦ ਹੋਈ ਹੈ।
ਪ੍ਰੋ: ਸੁਲੱਖਣ ਮੀਤ ਨੇ ਜਿਥੇ ਸਾਹਿਤ ਦੀਆਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਵੰਨਗੀਆਂ ਵਿਚ ਆਪਣੀ ਪੂਰੀ ਧਾਂਕ ਜਮਾਈ ਹੋਈ ਹੈ, ਉਥੇ ਉਹ ਕਾਵਿ ਰੰਗ ਬਿਖੇਰਨ ਤੋਂ ਵੀ ਪਿੱਛੇ ਨਹੀਂ। ਇਸ ਹਥਲੀ ਪੁਸਤਕ ਵਿਚ ਕਰੀਬ 110 ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਪੜ੍ਹਨ ਨੂੰ ਮਿਲਦੀਆਂ ਹਨ। ਛੋਟੀਆਂ ਪਰ ਭਾਵਪੂਰਤ ਇਹ ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਦੋਹਰੇ/ਤੀਹਰੇ ਅਰਥ ਸਮੋਈ ਬੈਠੀਆਂ ਹਨ। ਪਾਠਕ ਨੂੰ ਅਕਾਉਂਦੀਆਂ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਪਾਠਕ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਉਂਗਲੇ ਲਾ ਟੁਰਦੀਆਂ ਹਨ।
ਢਿੱਡੋਂ ਭੁੱਖੇ ਲਈ ਅਖੌਤੀ ਵਿਕਾਸ ਦੀ ਹਨੇਰੀ, ਮਾਡਰਨਾਈਜ਼ੇਸ਼ਨ ਦੀ ਹੱਦੋਂ ਵੱਧ ਸ਼ੋਸ਼ੇਬਾਜ਼ੀ ਅਤੇ ਔਕਾਤ/ਪਹੁੰਚ ਤੋਂ ਪਰੇ ਦੇ ਰੰਗ ਤਮਾਸ਼ੇ ਕਿਸ ਕੰਮ ਹਨ? ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਮਰੇ ਦੇ ਮੂੰਹ ਨੂੰ ਘਿਓ ਲਾਉਣ ਦੇ ਤੁਲ ਹੈ। ਸਰਮਾਏਦਾਰੀ ਵੱਲੋਂ ਮਨੁੱਖਤਾ ਨੂੰ ਗੁਲਾਮੀ ਦੇ ਜੂਲੇ ਹੇਠ ਲਿਆਉਣ ਦੇ ਕੋਝੇ ਯਤਨ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਯਤਨਾਂ ਨੂੰ ਖੁੰਢੇ ਕਰਨ ਲਈ ਕਲਮਾਂ ਹੀ ਤੀਰ/ਤਲਵਾਰ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਸਾਰਥਿਕ ਰਚਨਾਵਾਂ ਜ਼ਫਰਨਾਮਿਆਂ ਦਾ ਰੂਪ ਧਾਰਦੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਸਮੇਂ ਦੇ ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ/ਜਾਬਰਾਂ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਜਦ ਪੁਸ਼ਤ ਨੂੰ ਐਸਾ ਹਲੂਣਾ ਦੇਣ ਦੇ ਸਮਰੱਥ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਜਬਰ/ਜ਼ੁਲਮ ਨਮੋਸ਼ੀ ਨਾਲ ਹੀ ਮਰ-ਮੁੱਕਣ ਦੇ ਆਸਾਰ ਬਣ ਜਾਂਦੇ ਹਨ:
'ਸੱਚ ਦੀਆਂ ਐਸੀਆਂ ਚੋਭਾਂ ਲਾਵਾਂਗਾ,
ਜਿਹਨਾਂ ਨਾਲ ਜਾਬਰ ਦੀ ਔਲਾਦ, ਨਮੋਸ਼ੀ ਨਾਲ ਹੀ ਮਰ ਜਾਏਗੀ।'
ਪ੍ਰੋ: ਸੁਲੱਖਣ ਮੀਤ ਨੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਰਾਹੀਂ ਆਪਣੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰ, ਪਹਿਰਾਵੇ ਤੇ ਬੋਲੀ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਹੋਰਾਂ ਦੇ ਟੰਮਣੇ/ਕੰਧੇਰੇ ਚੜ੍ਹ ਕੇ ਕੱਚਘਰੜੇ ਵਰਤਾਓ ਨਾਲ ਆਪਣੀ ਹਾਲਤ ਪਾਣੀਓਂ ਪਤਲੀ ਤੇ ਹਾਸੋਹੀਣੀ ਸਥਿਤੀ ਪੈਦਾ ਕਰ ਲੈਣ ਦੇ ਆਮ ਚਰਚਿਆਂ ਨੂੰ ਵੀ ਸਨਮੁਖ ਕਰਨ ਦਾ ਸ਼ਲਾਘਾਯੋਗ ਯਤਨ ਕੀਤਾ ਹੈ।

-ਲਖਵਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਰਈਆ ਹਵੇਲੀਆਣਾ
ਮੋ: 9876474858

ਜਦੋਂ ਅਸ਼ਕ ਬਣਦੇ ਨੇ ਬੋਲ
ਗ਼ਜ਼ਲਕਾਰ : ਗੁਰਚਰਨ ਸਿੰਘ ਢੁੱਡੀਕੇ
ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਕ : ਤਰਕ ਭਾਰਤੀ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ, ਬਰਨਾਲਾ
ਮੁੱਲ : 140 ਰੁਪਏ, ਸਫ਼ੇ : 88.

ਗੁਰਚਰਨ ਸਿੰਘ ਢੁੱਡੀਕੇ ਬੜਾ ਪਿਆਰਾ ਗ਼ਜ਼ਲਗ਼ੋ ਸੀ, ਜੋ ਪਿੱਛੇ ਜਿਹੇ ਪੰਜਾਬੀ ਗ਼ਜ਼ਲ ਦੇ ਕਾਫ਼ਿਲੇ ਤੋਂ ਸਦਾ ਲਈ ਵਿਛੜ ਗਿਆ। ਜਨਾਬ ਦੀਪਕ ਜੈਤੋਈ ਦਾ ਗ਼ਜ਼ਲ ਤਕਨੀਕ ਦਾ ਇਹ ਪ੍ਰਪੱਕ ਸ਼ਾਗਿਰਦ ਜਿਊਂਦੇ-ਜੀਅ ਆਪਣੀ ਪੁਸਤਕ ਵੀ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਨਾ ਕਰਵਾ ਸਕਿਆ। ਹੁਣ ਉਸ ਦੀ ਸੁਪਤਨੀ ਦੇ ਯਤਨਾਂ ਨਾਲ ਗੁਰਚਰਨ ਸਿੰਘ ਢੁੱਡੀਕੇ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਗ਼ਜ਼ਲ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਦਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਇਹ ਸਵ: ਢੁੱਡੀਕੇ ਨੂੰ ਇਕ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਸ਼ਰਧਾਂਜਲੀ ਹੈ।
ਇਸ ਕਿਤਾਬ ਵਿਚ ਕੁੱਲ 76 ਗ਼ਜ਼ਲਾਂ ਛਾਇਆ ਹੋਈਆਂ ਹਨ। ਆਪਣੀ ਪਹਿਲੀ ਹੀ ਗ਼ਜ਼ਲ ਵਿਚ ਸ਼ਾਇਰ ਆਖਦਾ ਹੈ ਕਿ ਗੱਲ ਚਾਹੇ ਜ਼ੁਲਫ਼ਾਂ ਦੀ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਇਨਕਲਾਬ ਦੀ ਬਸ ਗ਼ਜ਼ਲ ਲਿਖੀ ਜਾਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ ਤੇ ਇਸ ਤੋਂ ਸ਼ਾਇਰ ਦੀ ਗ਼ਜ਼ਲ ਸਬੰਧੀ ਪ੍ਰਤੀਬੱਧਤਾ ਦਾ ਪਤਾ ਚਲਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਗ਼ਜ਼ਲ ਵਿਚ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਦਰਦ ਦੀ ਗੱਲ ਹੋਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਗ਼ਜ਼ਲਕਾਰ ਸਾਂਝਾ ਸੁਰ ਛੇੜਨ ਤੇ ਪਿਆਰ ਦੀ ਤਾਨ ਛੇੜਨ ਦਾ ਹੋਕਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਕਾਲੇ ਮੌਸਮ ਵਿਚ ਆਪਣੇ ਪਿਆਰੇ ਦੇ ਨਕਸ਼ ਚਿਤਰਨ ਵਿਚ ਅਸਮਰਥਾ ਪ੍ਰਗਟਾਉਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਆਖਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਹਾਲੇ ਅੱਗ ਦੇ ਦੌਰ ਵਿਚ ਦੀ ਗੁਜ਼ਰ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਉੱਚੇ ਮੀਨਾਰਾਂ ਕੋਲ ਉਸ ਨੂੰ ਆਮ ਆਦਮੀ ਦੇ ਘਟ ਰਹੇ ਆਕਾਰ ਦਾ ਫ਼ਿਕਰ ਹੈ ਤੇ ਉਹ ਇਸ ਖ਼ਿਲਾਫ਼ ਸੰਘਰਸ਼ ਕਰਨ ਦੇ ਰੌਂਅ ਵਿਚ ਹੈ। ਸ਼ਾਇਰ ਫਿਰਕੂ ਜਨੂੰਨ, ਧਰਮ ਦੇ ਨਾਂਅ 'ਤੇ ਪਾਖੰਡ ਤੇ ਰਾਜਨੀਤਕ ਚਾਲਬਾਜ਼ੀਆਂ ਦਾ ਕੱਟੜ ਵਿਰੋਧੀ ਹੈ ਤੇ ਉਹ ਆਪਣੀ ਕਲਮ ਰਾਹੀਂ ਸਮਾਨਤਮ ਸਮਾਜ ਸਿਰਜਣ ਦਾ ਹਾਮੀ ਹੈ।
ਪੁਸਤਕ ਵਿਚ ਸ਼ਾਮਿਲ ਗ਼ਜ਼ਲਾਂ ਦੇ ਸ਼ਿਅਰ ਸਾਦੀ ਜ਼ਬਾਨ ਵਿਚ ਹਨ ਤੇ ਇਹ ਪਾਠਕ ਲਈ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਨਹੀਂ ਬਣਦੇ। ਤਕਨੀਕੀ ਤੌਰ 'ਤੇ ਇਹ ਗ਼ਜ਼ਲਾਂ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਮੁਕੰਮਲ ਹਨ ਕਿਉਂਕਿ ਗੁਰਚਰਨ ਉੱਤੇ ਜਨਾਬ ਦੀਪਕ ਜੈਤੋਈ ਜਿਹੇ ਮਾਹਿਰ ਦਾ ਥਾਪੜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਪੁਸਤਕ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਪੰਨਿਆਂ ਉੱਤੇ ਗੁਰਚਰਨ ਸਿੰਘ ਢੁੱਡੀਕੇ ਦੀ ਸੁਪਤਨੀ ਸ੍ਰੀਮਤੀ ਨਛੱਤਰ ਕੌਰ ਦਾ ਲਘੂ ਲੇਖ 'ਬਸ ਯਾਦਾਂ ਰਹਿ ਗਈਆਂ' ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਸ਼ਾਇਰ ਦੇ ਬੇਟੇ ਅਨੁਦੀਪ ਸਰੋਏ ਤੇ ਬੇਟੀ ਅਨੁਜੋਤ ਕੌਰ ਨੇ ਵੀ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਨੂੰ ਢੁਕਵੇਂ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿਚ ਸ਼ਰਧਾਂਜਲੀ ਭੇਟ ਕੀਤੀ ਹੈ।

ਮੇਰੇ ਜਜ਼ਬਾਤ
ਸ਼ਾਇਰਾ : ਸੁਮਨ ਬਘਰੇਟਾ
ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਕ : ਆਬ ਪਬਲੀਕੇਸ਼ਨ, ਸਮਾਣਾ
ਮੁੱਲ : 125 ਰੁਪਏ, ਸਫ਼ੇ : 96.

ਇਸ ਵਿਚ ਕੋਈ ਦੋ ਰਾਵਾਂ ਨਹੀਂ ਹਨ ਕਿ ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਵਿਚ ਇਸ ਸਮੇਂ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧ ਸਿਰਜਣਾ ਕਵਿਤਾ ਦੀ ਹੋ ਰਹੀ ਹੈ ਤੇ ਕਾਵਿ-ਪੁਸਤਕਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ ਧੜਾ-ਧੜ ਹੋ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਇਸ ਨਾਲ ਪੰਜਾਬੀ ਕਾਵਿ ਸਾਹਿਤ ਦਾ ਨੁਕਸਾਨ ਵੀ ਹੋ ਰਿਹਾ ਹੈ ਤੇ ਕੁਝ ਹਾਂ ਪੱਖੀ ਪਹਿਲੂ ਵੀ ਸਾਹਮਣੇ ਆ ਰਹੇ ਹਨ। ਨੁਕਸਾਨ ਇਹ ਕਿ ਕੱਚ ਘਰੜ ਕਵਿਤਾ ਪੰਜਾਬੀ ਸ਼ਾਇਰੀ ਦੇ ਪਾਠਕਾਂ ਨੂੰ ਕਵਿਤਾ ਤੋਂ ਦੂਰ ਲਿਜਾ ਰਹੀ ਹੈ ਤੇ ਹਾਂ ਪੱਖੀ ਪਹਿਲੂ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਕਾਵਿ ਸਾਹਿਤ ਸਿਰਜਣਾ ਖੇਤਰ ਜਿਸ 'ਤੇ ਵਧੇਰੇ ਕਰਕੇ ਮਰਦਾਂ ਦਾ ਹੀ ਕਬਜ਼ਾ ਸੀ, ਵਿਚ ਔਰਤਾਂ ਵੀ ਵੱਡੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿਚ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹੋ ਰਹੀਆਂ ਹਨ। 'ਮੇਰੇ ਜਜ਼ਬਾਤ' ਇਸ ਦੀ ਉਦਾਹਰਨ ਹੈ ਜਿਸ ਦੀ ਰਚੇਤਾ ਸੁਮਨ ਬਘਰੇਟਾ ਹੈ। ਇਹ ਸ਼ਾਇਰਾ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਕਾਵਿ-ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿਚ ਉਸ ਦੀਆਂ 88 ਛੰਦ ਬੰਦ ਤੇ ਖੁੱਲ੍ਹੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹਨ। ਸੁਮਨ ਬਘਰੇਟਾ ਦੀ ਇਹ ਪਹਿਲੀ ਪੁਸਤਕ ਹੋਣ ਕਾਰਨ ਇਸ ਵਿਚ ਭਾਵਨਾਵਾਂ ਦਾ ਵੇਗ ਤੀਬਰ ਹੈ। ਉਹ ਧਰਮ, ਈਮਾਨ ਤੇ ਖ਼ੂਬਸੂਰਤ ਸੁਪਨਿਆਂ ਦੇ ਗੁੰਮ ਹੋ ਜਾਣ 'ਤੇ ਦੁੱਖ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦੀ ਹੈ ਤੇ ਇਸ ਦਾ ਦਰਦ ਉਸ ਦੀ ਕਲਮ 'ਚੋਂ ਸੇਕ ਬਣ ਕੇ ਨਿਕਲਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਫੁੱਲਾਂ ਦੀ ਖ਼ਾਹਿਸ਼ ਰੱਖਦੀ ਹੈ ਪਰ ਉਸ ਦੀ ਇੰਤਜ਼ਾਰ ਦੇ ਵਿਹੜੇ ਪੋਲ਼ੀ ਤੇ ਭੱਖੜੇ ਉੱਗਦੇ ਹਨ। ਆਪਣੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਵਿਚ ਸ਼ਾਇਰਾ ਧੁਖਦੀ ਹੈ, ਰੋਂਦੀ ਹੈ ਤੇ ਦੀਵਾਰ ਬਣੇ ਸਮਾਜ ਨੂੰ ਕੋਸਦੀ ਹੈ। ਉਹ ਆਪਣਿਆਂ ਦੀ ਬੇਵਫ਼ਾਈ 'ਤੇ ਵੀ ਦੁਆਵਾਂ ਦਿੰਦੀ ਹੈ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਰਤ ਆਉਣ ਦੀਆਂ ਆਸਾਂ ਲਾਈ ਬੈਠੀ ਹੈ। ਬਘਰੇਟਾ ਦੀਆਂ ਤਮਾਮ ਰਚਨਾਵਾਂ ਉਸ ਦੀ ਨਿੱਜਤਾ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਹਨ। ਚੰਗਾ ਹੁੰਦਾ ਜੇ ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੀ ਸ਼ਾਇਰੀ ਵਿਚ ਹੋਰਨਾਂ ਸਮਾਜਿਕ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਸ਼ਾਮਿਲ ਕੀਤਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਸ਼ਾਇਰੀ ਬੜੀ ਨਾਜ਼ੁਕ ਸਿਨਫ਼ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿਚ ਬਿਨਾਂ ਅਧਿਐਨ ਦੇ ਸ਼ਬਦ ਭੰਡਾਰ ਵਿਸ਼ਾਲ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦਾ। ਕਿਸੇ ਪਰਪੱਕ ਸ਼ਾਇਰ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਵੀ ਰਚਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਨਿਖਾਰਦੀ ਹੈ। ਉਦਾਹਰਨ ਦੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਅਲਫ਼ਾਜ਼ ਤੇ ਜਜ਼ਬਾਤ ਸ਼ਬਦ ਬਹੁ ਵਚਨ ਹਨ ਪਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਇਕ ਵਚਨ ਵਜੋਂ ਇਸਤੇਮਾਲ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਕਿਸੇ ਸਿਆਣੇ ਸ਼ਾਇਰ ਦਾ ਥਾਪੜਾ ਪੁਸਤਕ ਦੀਆਂ ਕੁਝ ਘਾਟਾਂ ਨੂੰ ਘਟਾ ਸਕਦਾ ਸੀ। ਇਸ ਪੁਸਤਕ ਦਾ ਸਵਾਗਤ ਹੈ ਪਰ ਸ਼ਾਇਰਾ ਨੇ ਪੱਕੇ ਪੈਰੀਂ ਖਲ੍ਹੋਣਾ ਹੈ ਤਾਂ ਉਸ ਨੂੰ ਸ਼ਾਇਰੀ ਦੀਆਂ ਬਾਰੀਕੀਆਂ ਬਾਰੇ ਹੋਰ ਜਾਨਣਾ ਹੋਵੇਗਾ।

-ਗੁਰਦਿਆਲ ਰੌਸ਼ਨ
ਮੋ: 9988444002 

22-9-2013

 ਦਲਿਤ ਚਿੰਤਨ : ਮਾਰਕਸੀ ਪਰਿਪੇਖ
ਸੰਪਾਦਕ : ਡਾ: ਭੀਮ ਇੰਦਰ ਸਿੰਘ
ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਕ : ਯੂਨੀ ਸਟਾਰ ਬੁਕਸ, ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ
ਮੁੱਲ : 240 ਰੁਪਏ, ਸਫ਼ੇ : 182.

ਅਜੋਕੇ ਪੰਜਾਬੀ ਮਾਰਕਸਵਾਦੀ ਚਿੰਤਕਾਂ ਵਿਚ ਡਾ: ਭੀਮ ਇੰਦਰ ਆਪਣੀ ਪ੍ਰਤਿਬੱਧਤਾ, ਸਪੱਸ਼ਟ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਤੇ ਬੇਬਾਕ ਅਭਿਵਿਅਕਤੀ ਹੀ ਨਹੀਂ, ਸੋਚ ਤੇ ਵਿਹਾਰ ਵਿਚ ਸੁਮੇਲ ਕਾਰਨ ਵੱਖਰੀ ਪਛਾਣ ਦਾ ਅਧਿਕਾਰੀ ਹੈ। ਮਨ ਹੋਰ ਮੁੱਖ ਹੋਰ ਨਹੀਂ। ਕਥਨੀ ਕਰਨੀ ਵਿਚ ਪਾੜਾ ਨਹੀਂ। ਕਿਸੇ ਵੀ ਵਿਸ਼ੇ ਉਤੇ ਉਹ ਕਦੇ ਵੀ ਲਿਖੇ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਸਿਧਾਂਤਕ ਮਾਰਕਸਵਾਦੀ ਆਧਾਰ ਤੋਂ ਥਿੜਕਦਾ ਨਹੀਂ। ਦਲਿਤ ਚਿੰਤਨ ਵਿਚ ਦਲਿਤ ਸਰੋਕਾਰਾਂ ਬਾਰੇ ਉਸ ਦੁਆਰਾ ਸੰਪਾਦਿਤ ਕੀਤੇ ਤੇਰਾਂ ਨਿਬੰਧ ਹਨ ਅਤੇ ਇਹ ਸਾਰੇ ਇਸੇ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾਈ ਆਧਾਰ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਹੋਏ ਹਨ।
ਪੁਸਤਕ ਵਿਚ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਦੇ ਨਿਬੰਧ ਹਨ, ਉਹ ਹਨ : ਡਾ: ਕੇਸਰ ਸਿੰਘ ਕੇਸਰ, ਡਾ: ਸਰਬਜੀਤ ਸਿੰਘ, ਡਾ: ਰੌਣਕੀ ਰਾਮ, ਡਾ: ਜਗਬੀਰ ਸਿੰਘ, ਡਾ: ਟੀ.ਆਰ. ਵਿਨੋਦ, ਡਾ: ਸੁਰਜੀਤ ਸਿੰਘ ਭੱਟੀ, ਹਰਵਿੰਦਰ ਭੰਡਾਲ, ਤਸਕੀਨ, ਸ਼ਬਦੀਸ਼, ਦਰਸ਼ਨ ਖਟਕੜ, ਤਰਲੋਚਨ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਇਸ ਪੁਸਤਕ ਦਾ ਸੰਪਾਦਕ ਆਪ। ਡਾ: ਕੇਸਰ ਨੇ ਦਲਿਤ ਸੰਕਲਪ ਤੇ ਸਾਹਿਤ ਨੂੰ ਪਰਿਭਾਸ਼ਤ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਇਸ ਦੀ ਇਤਿਹਾਸ ਰੇਖਾ ਉਲੀਕੀ ਹੈ। ਖਟਕੜ ਨੇ ਜਾਤ ਤੇ ਜਮਾਤ ਦਾ ਦਲਿਤ ਸੰਦਰਭ ਸਿਰਜਿਆ ਹੈ। ਇਹੀ ਸਿਧਾਂਤਕ ਸੰਦਰਭ ਰਤਾ ਸਪੱਸ਼ਟ ਤਕਨੀਕੀ ਸ਼ਬਦਾਵਲੀ ਨਾਲ ਭੀਮ ਇੰਦਰ ਨੇ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਡਾ: ਸਰਬਜੀਤ ਦਲਿਤ ਦੇ ਜਾਤ/ਜਮਾਤ ਬਾਰੇ ਉਕਤ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੇ ਨਾਲ ਹੋਰ ਸਾਹਿਤਕ ਮਸਲੇ ਵੀ ਆਪਣੇ ਨਿਬੰਧ ਵਿਚ ਛੇੜਦਾ ਹੈ। ਡਾ: ਰੌਣਕੀ ਰਾਮ ਇਸ ਪ੍ਰਸੰਗ ਵਿਚ ਰਤਾ ਕੁ ਆਦਿ ਧਰਮੀ ਲਹਿਰ ਤੇ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦੇ ਇਸ ਮਸਲੇ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਸਰੋਕਾਰਾਂ ਦੀ ਚਰਚਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਡਾ: ਜਗਬੀਰ ਸਿੰਘ ਦਲਿਤ ਚੇਤਨਾ ਨੂੰ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੇ ਪ੍ਰਸੰਗ ਵਿਚ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਪੰਜਾਬੀ ਕਹਾਣੀ ਤੇ ਨਾਵਲ ਵਿਚ ਦਲਿਤ ਚੇਤਨਾ ਬਾਰੇ ਡਾ: ਭੀਮ ਇੰਦਰ ਤੇ ਡਾ: ਵਿਨੋਦ ਨੇ ਵਿਹਾਰਕ ਅਧਿਐਨ ਪੇਸ਼ ਕੀਤੇ ਹਨ। ਸ਼ਬਦੀਸ਼ ਇਸਤਰੀ ਤੇ ਦਲਿਤ ਚਿੰਤਨ ਦੋਵਾਂ ਦੀ ਹਾਸ਼ੀਆਗਤ ਹੋਂਦ ਦੀ ਗੱਲ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਤਸਕੀਨ ਇਸ ਮਸਲੇ ਨੂੰ ਬਸਤੀਵਾਦ ਨਾਲ ਜੋੜ ਕੇ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।
ਪੁਸਤਕ ਦੀ ਸਮੁੱਚੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਇਹ ਬਣਦੀ ਹੈ ਕਿ ਦਲਿਤ ਲੇਖਕ ਕੇਵਲ ਦਲਿਤ ਲੇਖਕਾਂ ਦਾ ਰੁਦਨ ਨਹੀਂ। ਇਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੱਕ ਸੀਮਤ ਵੀ ਨਹੀਂ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ। ਭਾਰਤ ਵਿਚ ਜਾਤ-ਪਾਤ ਪ੍ਰਬੰਧ ਦੀ ਦਲਿਤ ਪ੍ਰਤੀ ਗ਼ਲਤ ਸੋਚ/ਪ੍ਰਭਾਵ ਤੋਂ ਮੁਕਤੀ ਲਈ ਜਾਤ ਦੀ ਥਾਂ ਵਰਗ ਸੰਘਰਸ਼ ਵੱਲ ਅਤੇ ਆਰਥਿਕ ਮਸਲੇ ਵੱਲ ਮੁੜਨ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ।

ਪੰਜਾਬੀ ਲੋਕ ਕਥਾਵਾਂ ਦਾ ਬਿਰਤਾਂਤ ਸ਼ਾਸਤਰ
ਲੇਖਕ : ਡਾ: ਜਸਵੰਤ ਰਾਏ
ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਕ : ਮਨਪ੍ਰੀਤ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ, ਦਿੱਲੀ
ਮੁੱਲ : 540 ਰੁਪਏ, ਸਫ਼ੇ : 312.

ਡਾ: ਜਸਵੰਤ ਰਾਏ ਰਚਿਤ ਇਹ ਪੁਸਤਕ ਲੇਖਕ ਦਾ ਡਾਕਟਰੇਟ ਦੀ ਡਿਗਰੀ ਲਈ ਲਿਖਿਆ ਖੋਜ ਪ੍ਰਬੰਧ ਹੈ। ਇਸ ਵਿਚ ਦੁਆਬੇ ਦੀਆਂ ਲੋਕ ਕਥਾਵਾਂ ਦਾ ਬਿਰਤਾਂਤ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਪੇਸ਼ ਹੈ। ਲੋਕ ਕਥਾਵਾਂ ਆਂਚਲਿਕ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਮੌਲਿਕ ਉਚਾਰ ਖੇਤਰੀ ਸਰੋਕਾਰਾਂ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਬਿਰਤਾਂਤ ਸ਼ਾਸਤਰ ਦੇ ਆਧਾਰ 'ਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਲੋਕ ਕਥਾਵਾਂ ਦੇ ਅਧਿਐਨ ਨਾਲ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਸਿਰਜਨ ਜੁਗਤਾਂ, ਸਾਮੱਗਰੀ ਅਤੇ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾਈ ਵੱਥ ਨੂੰ ਗਹਿਰਾਈ ਨਾਲ ਸਮਝਣਾ ਸੰਭਵ ਹੋਇਆ ਹੈ।
ਲੇਖਕ ਨੇ ਆਪਣਾ ਅਧਿਐਨ ਦੁਆਬੇ ਦੇ ਭੂਗੋਲ, ਇਤਿਹਾਸ ਤੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਦੀ ਸੰਖੇਪ ਜਾਣ-ਪਛਾਣ ਨਾਲ ਅਰੰਭ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਇਸ ਉਪਰੰਤ ਉਸ ਨੇ ਲੋਕ ਧਾਰਾ ਦੀ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ ਦਿੰਦੇ ਹੋਏ ਲੋਕ ਕਥਾ ਦਾ ਕਾਵਿ-ਸ਼ਾਸਤਰ ਸਿਰਜਿਆ ਹੈ। ਪੁਸਤਕ ਦਾ ਚੌਥਾ ਅਧਿਆਇ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਜੀਵਨ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਅਤੇ ਬਿਰਤਾਂਤ ਦੇ ਪਰਸਪਰ ਸਬੰਧਾਂ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਦਾ ਯਤਨ ਹੈ। ਲੋਕ ਕਥਾ ਵਿਚ ਪਾਤਰਾਂ ਦੀ ਸਿਰਜਣਾ ਖੋਜ ਪ੍ਰਾਜੈਕਟ ਦਾ ਅਗਲਾ ਪੜਾਅ ਹੈ। ਛੇਵੇਂ ਅਧਿਆਇ ਵਿਚ ਲੋਕ ਕਥਾ ਵਿਚ ਘਟਨਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਦਾ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਹੈ। ਸਤਵੇਂ ਅਧਿਆਇ ਵਿਚ ਖੋਜਾਰਥੀ ਨੇ ਸਮੇਂ ਸਥਾਨ ਅਤੇ ਫੋਕਸੀਕਰਨ ਦੇ ਬਿਰਤਾਂਤ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਸੰਕਲਪਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਨਾਲ ਲੋਕ ਕਥਾਵਾਂ ਦਾ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਇਸ ਕਾਰਜ ਦੇ ਅੰਤਿਮ ਚਰਨ ਵਿਚ ਦੁਆਬੇ ਦੀਆਂ ਦਸ ਲੋਕ ਕਥਾਵਾਂ ਦਾ ਨਿਕਟ ਅਧਿਐਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।
ਖੋਜਾਰਥੀ ਨੇ ਇਸ ਅਧਿਐਨ ਦਾ ਆਧਾਰ ਫੀਲਡ ਵਰਕ ਨੂੰ ਬਣਾਇਆ ਹੈ। ਲੋਕ ਕਥਾਵਾਂ ਮਿਹਨਤ ਨਾਲ ਰਿਕਾਰਡ ਕੀਤੀਆਂ ਹਨ। ਲੋਕਧਾਰਾ ਦੀ ਮੁੱਖ ਵੰਨਗੀ ਹੈ ਲੋਕ ਕਥਾ। ਇਸ ਨੂੰ ਲੇਖਕ ਨੇ ਮਿਥ ਦੰਦ ਕਥਾ ਤੇ ਲੋਕ ਕਹਾਣੀ ਦੇ ਤਿੰਨ ਵਰਗਾਂ ਵਿਚ ਵੰਡਿਆ ਹੈ। ਸਿਧਾਂਤਕ ਪੱਧਰ 'ਤੇ ਲੇਖਕ ਨੇ ਪ੍ਰਾਪ, ਰੋਲਾਂ ਬਾਰਤ, ਤੋਦੋਰੋਵ, ਪ੍ਰਿੰਸ ਤੇ ਮੀਕਬਲ ਦੇ ਬਿਰਤਾਂਤ ਸ਼ਾਸਤਰ ਦੇ ਕਾਰਜ ਨੂੰ ਬਾਰੀਕੀ ਨਾਲ ਸਮਝਣ ਤੇ ਵਰਤਣ ਦਾ ਉਪਰਾਲਾ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਪਾਤਰਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਕਾਰਜ ਦੇ ਆਧਾਰ 'ਤੇ ਪ੍ਰਾਪ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤੀ ਵਰਗ ਵੰਡ ਅਤੇ ਮੀਕਬਲ ਦਾ ਪਾਤਰ-ਚਰਿਤਰਾਂ ਦੀ ਬਿੰਬ ਸਿਰਜਣਾ ਦਾ ਖੋਜਾਰਥੀ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਸਰਲ ਤੇ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਹੈ। ਘਟਨਾਵਾਂ ਦੀ ਸਮਾਂ ਸੀਮਾ, ਰਫ਼ਤਾਰ, ਵਿਸਤਾਰ, ਸੰਖੇਪਤਾ, ਅਟਕਾਓ ਆਦਿ ਜੁਗਤਾਂ ਦਾ ਕਥਾ ਉਤੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਵੇਖਣਾ ਬਿਰਤਾਂਤ ਸ਼ਾਸਤਰ ਦੀ ਵੱਡੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਹੈ। ਲੋਕ ਕਥਾਵਾਂ ਦਾ ਬਿਰਤਾਂਤ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਅਧਿਐਨ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵਧੇਰੇ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਮਝਣ ਯੋਗ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ।

-ਡਾ: ਕੁਲਦੀਪ ਸਿੰਘ ਧੀਰ
ਮੋ: 98722-60550

ਆਸ ਨਿਰਾਸੀ
ਲੇਖਕ : ਡਾ: ਅਮਰਜੀਤ ਸਿੰਘ
ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਕ : ਨੈਸ਼ਨਲ ਬੁੱਕ ਸ਼ਾਪ, ਦਿੱਲੀ
ਮੁੱਲ : 300 ਰੁਪਏ, ਸਫ਼ੇ : 192.

ਡਾ: ਅਮਰਜੀਤ ਸਿੰਘ ਕਿਸੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਜਾਣਕਾਰੀ ਦੇ ਮੁਥਾਜ ਨਹੀਂ ਕਿਉਂਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ 1964 ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਹੁਣ ਤੱਕ ਕਈ ਕਾਵਿ ਸੰਗ੍ਰਹਿ, ਕਹਾਣੀ ਸੰਗ੍ਰਹਿ, ਨਾਵਲ (23) ਤੇ ਵਾਰਤਕ ਪੁਸਤਕਾਂ ਨਾਲ ਸਾਹਿਤ ਦੇ ਖਜ਼ਾਨੇ ਨੂੰ ਮਾਲਾਮਾਲ ਕੀਤਾ ਹੈ।
ਇਹ ਤਿੰਨ ਲੜੀਆ ਨਾਵਲ ਹੈ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚਲੇ ਵੇਰਵੇ ਤਾਂ ਭਾਵੇਂ ਬਦਲ ਗਏ ਹਨ ਪਰ ਘਟਨਾਵਾਂ ਤੇ ਪਾਤਰਾਂ ਦਾ ਸਿਧਾਂਤਕ ਪੈਂਤੜਾ ਕਾਇਮ ਹੈ। ਨਾਵਲ ਮੱਧ ਵਰਗ ਦੇ ਪਰਿਵਾਰ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਹੋਣ ਕਾਰਨ ਘਟਨਾਵਾਂ ਤੇ ਪਾਤਰ ਉਸੇ ਵਰਗ ਦੀ ਪ੍ਰਤੀਨਿਧਤਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਮੁੱਖ ਪਾਤਰ ਪੰਡਿਤ ਤੇ ਰਤਨ ਸਿੰਘ ਨਕਸਲੀ ਲਹਿਰ ਤੇ ਮਾਰਕਸਵਾਦੀ ਵਿਚਾਰ ਦੇ ਧਾਰਨੀ ਹਨ ਤੇ ਖੁੱਲ੍ਹ ਕੇ ਲਹਿਰ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਬਣਦੇ ਹਨ। ਇਕ ਹੋਰ ਪਾਤਰ ਪ੍ਰੋ: ਸੰਧੂ ਖੁੱਲ੍ਹ ਕੇ ਸਾਹਮਣੇ ਆਉਣ ਦੀ ਬਜਾਏ ਪਿੱਛੇ ਰਹਿ ਕੇ ਇਸ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਦਾ ਪ੍ਰਚਾਰ ਸਾਹਿਤ ਦੇ ਮਾਧਿਅਮ ਰਾਹੀਂ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਕਾਰਨ ਸੀ ਸਰਕਾਰੀ ਨੌਕਰੀ ਦੇ ਖੁਸ ਜਾਣ ਦਾ ਖਦਸ਼ਾ। ਇਸ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਲੇਖਕ ਨੇ ਯੂਰਪ ਵਿਚ ਜ਼ੋਰ ਫੜ ਰਹੀ ਲਹਿਰ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਲਹਿਰ ਦਾ ਵੀ ਖੁਲਾਸਾ ਕੀਤਾ ਹੈ।
ਪਾਤਰ ਰਤਨ ਸਿੰਘ ਦਾ ਭੇਸ ਬਦਲਣਾ ਉਸ ਦੀ ਮਾਨਸਿਕਤਾ, ਡਰ ਭੈ ਤੇ ਭਾਂਜਵਾਦ ਮਨ ਵਿਚ ਉਠਦੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਨੂੰ ਉਭਾਰਿਆ ਹੈ। ਕਿਸੇ ਵੀ ਵੱਡੇ ਇਨਕਲਾਬ ਲਈ ਨੌਜਵਾਨ ਇਨਕਲਾਬੀਆਂ ਦੀ ਲੋੜ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਜੋਸ਼, ਨਿਡਰਤਾ ਤੇ ਹੌਸਲਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਵੱਡਾ ਹਥਿਆਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਦੇਸ਼ ਭਗਤਾਂ ਤੇ ਇਨਕਲਾਬੀਆਂ ਉਤੇ ਪੁਲਿਸ ਦੇ ਜਬਰ, ਜ਼ੁਲਮ ਦੀ ਇੰਤਹਾ, ਧੜੇਬੰਦੀ, ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰਾਂ ਉਤੇ ਵੀ ਜ਼ੁਲਮ ਤੇ ਤਸ਼ੱਦਦ ਨੂੰ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਨਾਵਲਕਾਰ ਨੇ ਇਨਕਲਾਬੀ ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਜੋਸ਼ ਦਾ ਹਥਿਆਰ ਬਣਾਇਆ ਹੈ, ਜੋ ਹਕੀਕਤ ਹੈ, ਉਸ ਨੇ ਮਾਓ ਦੀਆਂ ਨੀਤੀਆਂ ਦੀ ਗੱਲ ਕੀਤੀ ਹੈ, ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੀ ਕਸ਼ਮਕਸ਼ ਨੂੰ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਹੈ, ਪਤੀ-ਪਤਨੀ ਵਿਚਾਲੇ ਸ਼ਕ ਸ਼ੁਬਹ, ਦੁਪਾਸੀ ਸ਼ੰਕਾ ਵਿਸ਼ੇ ਨੂੰ ਵੀ ਛੂਹਿਆ ਹੈ, ਕਿਵੇਂ ਕਵਿਤਰੀਆਂ ਵੀ ਸ਼ਰਾਬ ਪੀਂਦੀਆਂ ਤੇ ਖੁੱਲ੍ਹ ਕੇ ਵਿਚਰਦੀਆਂ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਹਾਲਾਤ ਤੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਦੀਆਂ ਪ੍ਰਸਥਿਤੀਆਂ ਨਾਵਲ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਬਣੀਆਂ ਹਨ। ਇਹ ਨਾਵਲ ਕੇਵਲ ਗ਼ਦਰ ਲਹਿਰ ਜਾਂ ਨਕਸਲੀ ਤੇ ਮਾਰਕਸਵਾਦੀ ਲਹਿਰ ਕਾਲ ਹੀ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ 1984 ਵਿਚ ਹੋਏ ਦੰਗਿਆਂ ਨੂੰ ਵੀ ਬਾਖੂਬੀ ਪੇਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਦੇ ਕਾਰਨਾਂ ਤੇ ਸਿੱਟਿਆਂ ਉਤੇ ਚਾਨਣਾ ਪਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਸਾਹਿਤ ਦੀ ਗੱਲ ਕੀਤੀ ਹੈ ਨਾਨਕ ਸਿੰਘ, ਗੁਰਦਿਆਲ ਸਿੰਘ ਤੇ ਪ੍ਰੇਮ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਸਿੰਘ ਦੇ ਨਾਵਲਾਂ ਦੀ ਆਪਸ ਵਿਚ ਸੋਚ ਤੇ ਭਿੰਨਤਾ ਨੂੰ ਚਿਤਰਿਆ ਹੈ ਪਾਤਰਾਂ ਦੇ ਆਪਸੀ ਵਾਰਤਾਲਾਪ ਰਾਹੀਂ ਕਵਿਤਾ, ਕਹਾਣੀ ਨਾਵਲ ਤੇ ਸਫ਼ਰਨਾਮਿਆਂ ਬਾਰੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸੋਚਣੀ ਤੇ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਵੀ ਉੱਭਰ ਕੇ ਸਾਹਮਣੇ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਨਾਵਲ ਵਿਚ ਰੁਮਾਂਸ ਤੇ ਕਹਾਣੀ ਵੀ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਚਲਦੀ ਹੈ ਪਰ ਮੁੱਖ ਤੌਰ 'ਤੇ ਲਹਿਰਾਂ ਨੂੰ ਹੀ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਹੈ ਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਏ ਪ੍ਰਭਾਵ ਵੀ ਸਪੱਸ਼ਟ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਨਾਵਲ ਦੇ ਪਾਤਰ, ਵਾਰਤਾਲਾਪ, ਕਹਾਣੀ ਰਸ ਤੇ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਬੜੇ ਹੀ ਸੁਚੱਜੇ ਢੰਗ ਨਾਲ ਉਸਾਰੇ, ਗੁੰਦੇ ਤੇ ਪੇਸ਼ ਕੀਤੇ ਗਏ ਹਨ। ਮੁੱਖ ਤੌਰ 'ਤੇ ਪਾਤਰਾਂ ਦੀ ਅਗਾਂਹਵਧੂ ਸੋਚ ਨੂੰ ਉਬਾਰਨ ਦਾ ਯਤਨ ਹੈ।

ਕੂੜ ਅਮਾਵਸ
ਲੇਖਕ : ਹਰਨੇਕ ਸਿੰਘ ਹੇਅਰ
ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਕ : ਲੋਕ ਗੀਤ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ, ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ
ਮੁੱਲ : 200 ਰੁਪਏ, ਸਫ਼ੇ : 176.

ਵਿਲੱਖਣ ਢੰਗ ਨਾਲ ਲਿਖਿਆ ਨਾਵਲ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਅਨੇਕਾਂ ਵਿਸ਼ੇ ਸਮੋਈ ਬੈਠਾ ਹੈ ਜੋ ਸਮਾਜਿਕ ਸਰੋਕਾਰਾਂ, ਨਿੱਜੀ ਜੀਵਨ ਤੇ ਕੌੜਾ ਯਥਾਰਥ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਹਨ। ਮੁਢਲੇ ਪੰਨਿਆਂ ਵਿਚ ਹੀ ਕੈਂਸਰ ਵਰਗੀ ਲਾਇਲਾਜ ਬਿਮਾਰੀ ਬਾਰੇ ਦੱਸ ਕੇ ਇਸ ਦੇ ਸ਼ਿਕਾਰ ਹੋਏ ਪਾਤਰ ਤੇ ਪਰਿਵਾਰ ਦੀ ਮਾਨਸਿਕ ਅਵਸਥਾ ਨੂੰ ਚਿਤਰਿਆ ਹੈ। ਪਿੰਡ ਵਾਲਿਆਂ ਦਾ ਆਪਸੀ ਮੋਹ ਪਿਆਰ, ਕਿਸਾਨ ਦਾ ਧਰਤੀ ਤੇ ਬਲਦ ਨਾਲ ਪਿਆਰ, ਸਾਡਾ ਵਿਗੜਿਆ ਹੋਇਆ ਸਮਾਜਿਕ ਸਿਸਟਮ, ਵਿਦਿਅਕ ਢਾਂਚੇ ਵਿਚ ਕਮੀਆਂ ਪੇਸ਼ੀਆਂ ਜਿਹੇ ਵਿਸ਼ੇ ਲੇਖਕ ਦੇ ਮਨ ਵਿਚ ਮਚਾਉਂਦੀ ਉਥਲ-ਪੁਥਲ ਨੂੰ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਅੱਤਵਾਦ ਦੇ ਸਮੇਂ ਦੌਰਾਨ ਜੋ ਕੁਝ ਵਾਪਰਿਆ, ਉਹ ਕਿਸੇ ਤੋਂ ਭੁੱਲਿਆ ਨਹੀਂ, ਪਰ ਜੋ ਅੱਤ ਪੁਲਿਸ ਨੇ ਚੁੱਕੀ ਝੂਠੇ ਮੁਕਾਬਲਿਆਂ ਵਿਚ ਨੌਜਵਾਨ ਮਰਵਾ ਕੇ ਤਗਮੇ ਲੈਣੇ ਇਹ ਵੀ ਚਿੱਟਾ ਸੱਚ ਹੈ। ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ ਕਿ ਸਰਹੱਦਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਲਗਦੇ ਪਿੰਡਾਂ ਵਿਚੋਂ ਸਾਲਾਂਬੱਧੀ ਕੋਈ ਬਾਰਾਤ ਨਹੀਂ ਜਾਏਗੀ ਤੇ ਹੋਇਆ ਵੀ ਇਹੀ ਕੁਝ ਜਿਸ ਦਾ ਵਰਨਣ ਹੇਅਰ ਨੇ ਬਾਖੂਬੀ (ਪੰਨਾ 25-26) ਕੀਤਾ ਹੈ। ਉਸ ਨੇ 1984 ਦੇ ਦੰਗਿਆਂ ਬਾਰੇ ਵੀ ਪਾਤਰਾਂ ਦੇ ਮੂੰਹੋਂ ਢੁਕਵਾਂ ਵਾਰਤਾਲਾਪ ਕਰਵਾਇਆ ਹੈ।
ਏਨਾ ਹੀ ਨਹੀਂ, ਲੇਖਕ ਨੇ ਔਰਤ ਲਈ ਮਰਦ ਦੀ ਭੁੱਖ ਤੇ ਔਰਤ ਦੀ ਮਾਨਸਿਕਤਾ ਨੂੰ ਵੀ ਉਲੀਕਿਆ ਹੈ। ਧਾਰਮਿਕ ਸਥਾਨਾਂ ਵਿਚ ਮਾੜੇ ਅਨਸਰਾਂ ਦੀ ਹੋਂਦ, ਗੋਲਕ ਵਿਚੋਂ ਪੈਸੇ ਕਢਣੇ ਤੇ ਸਾਰਿਆਂ ਦਾ ਰਲ-ਮਿਲ ਕੇ ਖਾਣਾ (38-40), ਧਾਰਮਿਕ ਸਥਾਨਾਂ ਲਈ ਲੋਕ ਲੱਖਾਂ ਰੁਪਏ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਪਰ ਲੋੜਵੰਦਾਂ ਤੱਕ ਨਹੀਂ ਪੁੱਜਦਾ, ਗੁਰਦੁਆਰਿਆਂ ਵਿਚ ਚੋਣਾਂ ਦੌਰਾਨ ਹੱਥੋ-ਪਾਈ ਤੱਕ ਨੌਬਤ ਆਉਣੀ, ਬੱਚਿਆਂ ਦੀ ਧਰਮ ਤੋਂ ਗਿਰਾਵਟ, ਸਿੱਖ ਪੰਥ ਵਿਚ ਆ ਰਹੀ ਗਿਰਾਵਟ, ਚੋਣਾਂ ਵਿਚ ਧਾਂਦਲੀਆਂ, ਅੱਜ ਦੀ ਜੰਗ ਪਿਸਤੌਲਾਂ ਦੀ ਜੰਗ ਇਕ ਵਿਅੰਗ (143-151), ਰਿਫਿਊਜੀਆਂ ਦਾ ਮੰਦਾ ਹਾਲ, ਗੰਦੀ ਰਾਜਨੀਤੀ ਜੋ ਧਾਰਮਿਕ ਸਥਾਨਾਂ ਵਿਚ ਵੀ ਆ ਵੜੀ ਹੈ ਪੈਸੇ ਤੇ ਸ਼ਰਾਬ ਦੀ ਖੇਡ ਅਰਥਾਤ ਹਰ ਵਿਸ਼ੇ ਨੂੰ ਲੇਖਕ ਨੇ ਬਾਖੂਬੀ ਵਿਅੰਗ ਰੂਪ ਵਿਚ ਚਿਤਰਿਆ ਹੈ।
ਹਰਨੇਕ ਸਿੰਘ ਨੇ ਭਾਸ਼ਾ, ਪਾਤਰਾਂ ਦੀ ਢੁਕਵੀਂ ਵਾਰਤਾਲਾਪ, ਕਹਾਣੀ ਦੀ ਉਸਾਰੀ ਤੇ ਰਸ ਨੂੰ ਸੁਚੱਜੇ ਢੰਗ ਨਾਲ ਕਾਇਮ ਰੱਖਿਆ ਹੈ ਤੇ ਨਾਵਲ ਵਿਚਲੀਆਂ ਘਟਨਾਵਾਂ ਜੋ ਕੂੜ ਅਮਾਵਸ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਉਲੀਕੀਆਂ ਹਨ, ਅਜੋਕੇ ਸਮਾਜ ਦਾ ਕੌੜਾ ਯਥਾਰਥ ਹੈ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਪਰਦਾ ਚੁੱਕਣ ਲੱਗਿਆਂ ਗੁਰੇਜ਼ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ।

-ਡਾ: ਜਗਦੀਸ਼ ਕੌਰ ਵਾਡੀਆ
ਮੋ: 98555-84298

ਕਵਿਤਾ ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਨਾਲ
ਲੇਖਕ : ਡਾ: ਰਵਿੰਦਰ
ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਕ : ਲੋਕ ਗੀਤ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ, ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ
ਮੁੱਲ : 500 ਰੁਪਏ, ਸਫ਼ੇ : 508.

ਡਾ: ਰਵਿੰਦਰ ਆਪਣੀ ਸਮੁੱਚੀ ਸ਼ਾਇਰੀ ਦੀ ਪੁਸਤਕ ਲੈ ਕੇ ਪਾਠਕਾਂ ਸਨਮੁੱਖ ਹੈ। ਉਸ ਦੀਆਂ ਅੱਧੀ ਦਰਜਨ ਕਾਵਿ-ਪੁਸਤਕਾਂ ਇਕ ਜਿਲਦ ਵਿਚ ਪੇਸ਼ ਹੋਈਆਂ ਹਨ। ਉਸ ਵਿਚ ਕੁਝ ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਮਾਹੌਲ ਨੂੰ ਸੰਕੇਤਿਕ ਢੰਗ ਨਾਲ ਛੂਹੰਦੀਆਂ ਹਨ-
ਬਸਤੀ ਡਰਦੀ ਹੈ, ਉਡੀਕ 'ਚ ਪੱਥਰ ਹੋ ਰਹੀਆਂ, ਮਾਂ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਤੋਂ,
ਤੜਕ ਸਾਰ ਬੂਹੇ 'ਤੇ ਹੁੰਦੀ ਦਸਤਕ ਤੋਂ, ਗਲੀਆਂ 'ਚ ਫਿਰਦੇ,
ਬੇਵਰਦੀ ਤੇ ਬਾਵਰਦੀ ਪਰਛਾਵਿਆਂ ਤੋਂ, ਬਸਤੀ ਡਰਦੀ ਹੈ,
ਸੰਖਾਂ ਘੰਟੀਆਂ ਆਜ਼ਾਨਾਂ ਤੋਂ ਕਤਲਗਾਹਾਂ ਸ਼ਮਸ਼ਾਨਾਂ ਤੋਂ।
(ਪੰਨਾ 128)
ਡਾ: ਰਵਿੰਦਰ ਦੀ ਸ਼ਾਇਰੀ ਸਮਾਜਿਕ ਸਰੋਕਾਰਾਂ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੇ ਸੁਹਿਰਦ ਪਲਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਕਲਾਤਮਕ ਸੂਝ ਨਾਲ ਬਿਆਨ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਲੜਕੀਆਂ ਬਾਰੇ ਉਸ ਦੀਆਂ ਕੁਝ ਖੂਬਸੂਰਤ ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਧਿਆਨ ਦਾ ਕੇਂਦਰ ਬਣਦੀਆਂ ਹਨ-
ਇੰਝ ਦੀਆਂ ਵੀ ਹੁੰਦੀਆਂ ਨੇ ਧੀਆਂ, ਸੜਕਾਂ 'ਤੇ ਰੋੜੀ ਕੁੱਟਦੀਆਂ,
ਖੇਤਾਂ 'ਚ ਸਿੱਟੇ ਚੁਗਦੀਆਂ, ਲੀਹਾਂ 'ਚ ਪਿੰਡਾ ਸਾਂਭ ਕੇ,
ਹਵਸਾਂ ਦੀ ਲੂਅ ਵਿਚ ਝੁਲਸ ਕੇ ਵੀ, ਪਾਕ-ਦਾਮਨ ਰਹਿੰਦੀਆਂ,
ਸੜਕਾਂ ਤੇ ਦਫ਼ਤਰਾਂ ਵਿਚ, ਆਪਸੀ ਜਵਾਨੀ ਢਾਲ ਕੇ,
ਨਿੱਕੇ ਜਿਹੇ ਆਲ੍ਹਣੇ ਦਾ, ਖ਼ੁਆਬ ਬੁਣਦੀਆਂ
(ਪੰਨਾ 253)
- - - - -
ਇਹ ਚਿੜੀਆਂ ਅਸਮਾਨੀ ਉਡਣ, ਇਹ ਚਿੜੀਆਂ ਸਾਗਰ ਤਹਿ ਫੋਲਣ,
ਹੁਣ ਨਾ ਇਹ ਵਿਚਾਰੀਆਂ ਚਿੜੀਆਂ, ਇਹ ਚਿੜੀਆਂ ਹੁਣ, ਬਾਜ਼ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਵਿਚ ਝਾਕਣ (ਪੰਨਾ 441)
ਕਵੀ ਬੱਚਿਆਂ ਦਾ ਮਾਹਰ ਡਾਕਟਰ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਬੜੀ ਧੀਮੀ ਸੁਰ ਵਿਚ ਨਿੱਕੇ-ਨਿੱਕੇ ਮਾਸੂਮ ਬੱਚਿਆਂ ਬਾਰੇ ਕਵਿਤਾ ਲਿਖਦਾ ਹੈ-
ਰੋਜ਼ ਮੇਰੇ ਕੋਲ, ਨਿੱਕੇ ਨਿੱਕੇ ਰੱਬ ਆਉਂਦੇ ਨੇ, ਗੋਦੀਆਂ 'ਚ ਬਹਿ ਅੰਗੂਠੇ ਚੂਸਦੇ,
ਟਿਕਟਿਕੀ ਲਾ ਵੇਖਦੇ ਆਲੇ ਦੁਆਲੇ, ਬੜਾ ਕੁਝ ਦਿੰਦੇ ਨੇ ਸਾਨੂੰ,
ਰੱਬ ਇਹ ਨਿੱਕੇ-ਨਿੱਕੇ, ਲੋੜ ਨਾ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਹੁੰਦਿਆਂ, ਹੋਰ ਵੱਡੇ ਰੱਬ ਦੀ...।
(ਪੰਨਾ 290)
ਡਾ: ਰਵਿੰਦਰ ਦੀ ਸ਼ਾਇਰੀ ਵਿਚੋਂ ਰਾਜਸੀ ਸੁਰ ਗਾਇਬ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਉਸ ਦੀ ਕਵਿਤਾ ਵਿਚਲੇ ਕਿਰਦਾਰ ਮਨੁੱਖੀ ਰਿਸ਼ਤਿਆਂ ਦੀ ਟੁੱਟ-ਭੱਜ, ਮਾਨਸਿਕ ਉਲਝਣਾਂ ਅਤੇ ਬੇਬਸੀ ਨੂੰ ਬਿਆਨ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਛੇ ਕਾਵਿ-ਸੰਗ੍ਰਹਿਆਂ ਨੂੰ ਇਕੱਠਾ ਛਾਪਣਾ ਪ੍ਰਸੰਸਾਯੋਗ ਉਪਰਾਲਾ ਹੈ।

-ਡਾ: ਹਰਪ੍ਰੀਤ ਸਿੰਘ ਹੁੰਦਲ
ਮੋ: 94636-84511

ਅਸਮਾਨ ਵੱਲ ਖੁੱਲ੍ਹਦੀ ਖਿੜ੍ਹਕੀ
ਕਵੀ : ਰਾਜਬੀਰ
ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਕ : ਨਾਨਕ ਸਿੰਘ ਪੁਸਤਕਮਾਲਾ, ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ
ਮੁੱਲ : 125 ਰੁਪਏ, ਸਫ਼ੇ : 80.

ਅਸਮਾਨ ਵੱਲ ਖੁੱਲ੍ਹਦੀ ਖਿੜਕੀ, ਕਵੀ ਰਾਜਬੀਰ ਦਾ ਸੱਤਵਾਂ ਕਾਵਿ-ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਹੈ। ਹੁਣ ਤੱਕ ਉਸ ਦੇ ਛੇ ਕਾਵਿ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਹੋ ਚੁੱਕੇ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਰਾਜਬੀਰ ਨੂੰ ਪੰਜਾਬੀ ਕਾਵਿ ਖੇਤਰ ਵਿਚ ਸਥਾਪਤ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਇਸ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਵਿਚ ਰਾਜਬੀਰ ਇਕ ਵਾਰ ਫਿਰ ਆਪਣਾ ਨਿਵੇਕਲਾ ਕਾਵਿ ਮੁਹਾਂਦਰਾਂ ਲੈ ਕੇ ਹਾਜ਼ਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਇਸ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਵਿਚ ਰਾਜਬੀਰ ਦੀਆਂ ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਜੀਵਨ ਦੇ ਨਿੱਕੇ-ਨਿੱਕੇ ਵਸਤੂ ਵਰਤਾਰਿਆਂ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਸਹਿਜ ਸੂਖਮ ਭਾਵ ਨਾਲ ਪੇਸ਼ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ। ਕਵੀ ਜੀਵਨ ਨੂੰ ਸਹਿਜ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਨਾਲ ਵੇਖਦਾ ਤੇ ਕਵਿਤਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਦੁਨੀਆ ਵਿਚ ਹਰ ਸ਼ਖ਼ਸ ਦੇ ਹਿਰਦੇ ਵਿਚ ਪ੍ਰੇਮ ਹੋਣਾ ਅਤਿ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ। ਉਹ ਲੋਕ ਉਸ ਨੂੰ ਚੰਗੇ ਲਗਦੇ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਵਿਚ ਇਹ ਲਫ਼ਜ਼, ਇਹ ਭਾਵ ਲਿਸ਼ਕਦਾ ਹੈ। ਰਾਜਬੀਰ ਦੇ ਕਾਵਿ ਸੰਸਾਰ ਵਿਚ ਦਾਖਲ ਹੋਣ ਲਈ ਇਸ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਦੀ ਕਵਿਤਾ 'ਪ੍ਰੇਮ' ਵੇਖੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਦੀਆਂ ਹੋਰ ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਵਿਚ ਵੀ 'ਪ੍ਰੇਮ' ਦਾ ਇਹ ਸੂਤਰ ਪਰੋਖ/ਅਪਰੋਖ ਰੂਪ ਵਿਚ ਹਾਜ਼ਰ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਵਿਚ ਕਵੀ ਅਤੀਤ ਦੀਆਂ ਸਿਮਰਤੀਆਂ ਨੂੰ ਪੁਨਰ ਸਿਰਜਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਅਨਾਰ ਦਾ ਬੂਟਾ, ਮੇਲਾ, ਬਚਪਨ ਚੇਤ ਕਰਦਿਆਂ, ਕਸ਼ਮੀਰਨ, ਘਰ ਦਾ ਵਿਹੜਾ ਇਸ ਪ੍ਰਸੰਗ ਵਿਚ ਵੇਖੀਆਂ ਜਾ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਵਿਚ ਅਜਬ ਕਿਸਮ ਦਾ ਸਹਿਜ ਹੈ-ਬੈਚੇਨੀ ਜਾਂ ਤੜਪ ਨਹੀਂ। ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਸਿਧਾਰਥ ਰਾਤ ਨੂੰ ਘਰ ਛੱਡਣ ਵੇਲੇ ਆਪਣੇ ਬੀਬੀ ਬੱਚੇ ਵੱਲ ਮੁੜ ਕੇ ਦੇਖਦਾ ਹੈ ਤੇ ਤੁਰ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੋਰ ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਵਿਚ ਵੀ ਨਿੱਕੇ-ਨਿੱਕੇ ਅਹਿਸਾਸਾਂ ਨੂੰ ਰੂਪਮਾਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਰਾਜਬੀਰ ਆਮ ਸਾਧਾਰਨ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਚ ਕਾਵਿ ਸਿਰਜਣਾ ਕਰਨ ਵਿਚ ਯਕੀਨ ਰੱਖਦਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਲਈ ਉਸ ਦੀ ਹਰ ਕਵਿਤਾ ਦੀ ਗਹਿਰਾਈ ਵਿਚ ਉਤਰਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ :
ਉੱਡਣ ਲਈ
ਆਕਾਸ਼ ਨਾ ਮਿਲਿਆ
ਧਰਤੀ 'ਤੇ ਰੀਂਗਣ ਲੱਗੇ
ਤੇ ਕੱਟੇ ਹੋਏ ਖੰਭ ਸਦਾ
ਅਸਮਾਨ ਵੱਲ ਵੇਖਦੇ ਰਹਿੰਦੇ...
ਸਮੁੱਚੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਰਾਜਬੀਰ ਦਾ ਨਵਾਂ ਕਾਵਿ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਪੰਜਾਬੀ ਕਾਵਿ ਖੇਤਰ ਵਿਚ ਕਵੀ ਦੀ ਪਛਾਣ ਨੂੰ ਹੋਰ ਪਕੇਰਾ ਤੇ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਰਾਜਬੀਰ ਇਸ ਕਾਵਿ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਲਈ ਮੁਬਾਰਕ ਦਾ ਹੱਕਦਾਰ ਹੈ।

-ਡਾ: ਅਮਰਜੀਤ ਕੌਂਕੇ
ਮੋ: 98142-31698.

28-7-2013

 ਟਿਕੀ ਹੋਈ ਰਾਤ
ਲੇਖਕ : ਸੁਖਦੇਵ ਸਿੰਘ ਮਾਨ
ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਕ : ਲੋਕ ਗੀਤ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ, ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ
ਮੁੱਲ : 300 ਰੁਪਏ, ਸਫ਼ੇ : 320.

ਸੁਖਦੇਵ ਸਿੰਘ ਮਾਨ ਦਾ ਨਾਵਲ 'ਟਿਕੀ ਹੋਈ ਰਾਤ' ਨਿਮਨ ਕਿਸਾਨੀ ਵਰਗ ਦੇ ਮੌਜੂਦਾ ਆਰਥਿਕ ਸੰਕਟ ਨੂੰ ਪੇਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਇਕ ਵੱਡਆਕਾਰੀ ਰਚਨਾ ਹੈ ਜੋ ਆਪਣੇ ਵਿਚ ਰਾਜਸੀ, ਧਾਰਮਿਕ ਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਮਸਲੇ ਸਮੋਈ ਬੈਠੀ ਹੈ। ਆਰੰਭ ਵਿਚ ਖਾੜਕੂਵਾਦ ਦਾ ਬੋਲਬਾਲਾ ਤੇ ਉਸ ਦਾ ਜਨਜੀਵਨ ਤੇ ਨੌਜਵਾਨ ਵਰਗ ਉਤੇ ਪਿਆ ਮਾੜਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਦਰਸਾਉਂਦੇ ਹੋਏ ਅੱਤਵਾਦ ਸਮੇਂ ਦੇ ਫ਼ੌਜੀਆਂ ਦੇ ਰੋਅਬਦਾਬ, ਨਸ਼ਿਆਂ ਤੇ ਕਮਜ਼ੋਰੀ, ਝੂਠੇ ਮੁਕਾਬਲੇ ਵਿਚ ਦੋਸ਼ੀ ਠਹਿਰਾਏ ਨੌਜਵਾਨ ਤੇ ਜੀਵਨ ਲੀਲਾ ਦਾ ਖ਼ਾਤਮਾ ਕਰਦਾ ਪਾਤਰ ਬਰਾੜ ਦੀਆਂ ਵਧੀਕੀਆਂ ਤੇ ਨੀਚ ਹਰਕਤਾਂ, ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਦਾ ਨਸ਼ੇ ਪੱਤੇ ਲਈ ਚੋਰੀਆਂ ਕਰਨੀਆਂ ਤੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਗੁਲਾਮ ਮਾਨਸਿਕਤਾ ਨੂੰ ਖੁੱਲ੍ਹ ਕੇ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਏਨਾ ਹੀ ਨਹੀਂ, ਲੇਖਕ ਨੇ ਇਹ ਵੀ ਦੱਸਣ ਦਾ ਯਤਨ ਕੀਤਾ ਹੈ ਕਿ ਹਰ ਪਾਸੇ ਲੁੱਟਮਾਰ ਮਚੀ ਹੋਈ ਸੀ ਕਿ ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਤੇ ਕੀ ਪੰਚਾਇਤਾਂ, ਕਮੇਟੀਆਂ ਸਕੂਲ ਜ਼ਮੀਨੀ ਝਗੜਿਆਂ ਵਿਚ ਉਲਝੇ ਹੋਏ ਸਨ। ਪੁਜਾਰੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਦਾ ਵਿਰੋਧ ਕਰਦੇ ਪਰ ਸਾਰਾ ਪੈਸਾ ਧਾਰਮਿਕ ਇਮਾਰਤਾਂ ਉਸਾਰਨ ਵੱਲ ਲਾ ਦਿੰਦੇ, ਲੋਕਾਂ ਵਿਚ ਏਕੇ ਦੀ ਕਮੀ ਸੀ ਤੇ ਸਭ ਨੇ ਆਪਣੇ ਅੱਡ-ਅੱਡ ਧਰਮ ਬਣਾ ਲਏ ਸਨ, ਭਰੂਣ ਹੱਤਿਆ ਜਿਹੇ ਵਿਸ਼ੇ ਉਤੇ ਵੀ ਚਾਨਣਾ ਪਾਇਆ ਹੈ। ਇਹ ਆਮ ਜੱਟ ਦੀ ਮਾਨਸਿਕਤਾ ਨੂੰ ਪੇਸ਼ ਕਰਦੀ ਗਾਥਾ ਹੈ। ਜੱਟ ਮਾਰ ਖਾਂਦਾ ਹੈ ਜ਼ਮੀਨ ਜਾਇਦਾਦ ਦੇ ਝਗੜੇ ਵਿਚ ਤੇ ਫਿਰ ਪੁਲਿਸ ਖਰੀਦ ਲਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਸਰਕਾਰ ਦਾ ਵਿਰੋਧ, ਦੇਸ਼ ਵਿਕ ਰਿਹਾ ਹੈ ਪਰ ਲੋਕ ਪੱਖੀ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਨੂੰ ਲੇਖਕ ਨੇ ਅੱਖੋਂ-ਪਰੋਖੇ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ। ਆਰਥਿਕਤਾ ਦਾ ਮੰਦਾ ਹਾਲ ਏਨਾ ਹੈ ਕਿ ਧੀ ਦਾ ਜਣੇਪਾ ਕਟਵਾਉਣ ਲਈ ਟੂੰਮਾਂ ਤੱਕ ਗਹਿਣੇ ਰੱਖਣੀਆਂ ਪਰ ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਪੈਸੇ ਦੀ ਕਾਣੀ ਵੰਡ ਨੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਅੰਦਰੋਂ ਅੰਦਰ ਖ਼ਤਮ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਇਕ ਪੁਲਿਸ ਅਫ਼ਸਰ ਬਰਾੜ ਦੀ ਵਿਗੜੀ ਧੀ ਗਰੀਬ ਮੁੰਡੇ ਨਾਲ ਪਿਆਰ ਕਰ ਬੈਠਦੀ ਪਰ ਨੇਪਰੇ ਨਹੀਂ ਚੜ੍ਹਦਾ, ਗਰੀਬੀ ਦੀ ਮਾਰ ਹੇਠ ਆਇਆ ਨੌਜਵਾਨ ਵਰਗ ਨਸ਼ਿਆਂ ਤੇ ਐਬਾਂ ਵਿਚ ਫਸ ਕੇ ਜੁਆਨੀ ਗਾਲ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਗੱਲ ਕੀ ਕਿਹੜਾ ਵਿਸ਼ਾ ਹੈ ਜੋ ਲੇਖਕ ਨੇ ਨਹੀਂ ਛੋਹਿਆ, ਜੋ ਉਸ ਦੀ ਵਿਸ਼ਾਲ ਸੋਚ ਤੇ ਅਨੁਭਵ ਦਾ ਸਿੱਟਾ ਹੀ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਘਟਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਉਲੀਕ ਦੇਣਾ ਹੀ ਰਚਨਾ ਦੀ ਸਫ਼ਲਤਾ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ ਸਗੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਘਟਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਸਿਲਸਿਲੇਵਾਰ, ਰੌਚਕ ਢੰਗ ਨਾਲ ਕਹਾਣੀ ਰਸ ਭਰ ਕੇ, ਖੂਬਸੂਰਤੀ ਨਾਲ ਪਾਤਰਾਂ ਦੇ ਵਾਰਤਾਲਾਪ ਤੇ ਸੰਜਮ ਭਰਪੂਰ ਸ਼ਬਾਦਵਲੀ ਰਾਹੀਂ ਪੇਸ਼ ਕਰਨਾ ਰਚਨਾ ਨੂੰ ਚਾਰ ਚੰਦ ਲਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਇਸ ਨਾਵਲ ਵਿਚ ਮੌਜੂਦ ਹੈ।

-ਡਾ: ਜਗਦੀਸ਼ ਕੌਰ ਵਾਡੀਆ
ਮੋ: 98555-84298

ਸਾਧੂ ਸਦਾ ਰਾਮ ਦੀ ਕਵਿਤਾ
ਸੰਪਾਦਕ : ਡਾ: ਬਲਜੀਤ ਰੰਧਾਵਾ
ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਕ : ਸੰਗਮ ਪਬਲੀਕੇਸ਼ਨਜ਼, ਸਮਾਣਾ
ਮੁੱਲ : 250 ਰੁਪਏ, ਸਫ਼ੇ : 240.

ਸਾਧੂ ਸਦਾ ਰਾਮ (1861-1933) ਪੰਜਾਬੀ ਦਾ ਇਕ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਕਵੀਸ਼ਰ ਸੀ। ਉਸ ਨੇ 'ਸੋਹਣੀ ਮਹੀਵਾਲ', 'ਸਸੀ ਪੁਨੂੰ', 'ਪ੍ਰਹਿਲਾਦ ਭਗਤ', 'ਦਮਦਮਾ ਸਾਹਿਬ ਫ਼ਲ', 'ਜੀਵ ਹੇਤੂ', 'ਗੋ ਰਕਸ਼ਾ' ਅਤੇ 'ਸ੍ਵਮਨਾਮਾ' ਆਦਿਕ ਕਿੱਸੇ ਅਥਵਾ ਪ੍ਰਸੰਗ ਲਿਖੇ ਜੋ ਕਾਫੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋਏ। ਉਸ ਦੀਆਂ ਕਈ ਰਚਨਾਵਾਂ ਗੁੰਮ-ਗਵਾਚ ਵੀ ਗਈਆਂ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਬਾਰੇ ਡਾ: ਬਲਜੀਤ ਰੰਧਾਵਾ ਨੇ ਆਪਣੀ ਇਸ ਪੁਸਤਕ ਦੀ ਆਦਿਕਾ ਵਿਚ ਸੰਕੇਤ ਕੀਤੇ ਹਨ। ਉਨੀਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਪਿਛਲੇ ਅੱਧ ਵਿਚ ਪੰਜਾਬ ਉਪਰ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਰਾਜ ਦੀ ਪੂਰਨ ਸਥਾਪਨਾ ਹੋ ਚੁੱਕੀ ਸੀ। ਇਸ ਅਰਸੇ ਵਿਚ ਪੰਜਾਬ ਅੰਦਰ ਕਈ ਅਕਾਲ ਵੀ ਪਏ ਅਤੇ ਵੀਹਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਆਰੰਭ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਦਿਆਂ-ਪਹੁੰਚਦਿਆਂ ਪੰਜਾਬੀ ਕਿਸਾਨਾਂ ਅਤੇ ਹੋਰ ਕਿਤਰੀਆਂ ਦੀ ਹਾਲਤ ਅਤਿਅੰਤ ਦਯਨੀਯ ਹੋ ਚੁੱਕੀ ਸੀ। ਬੇਸ਼ੱਕ ਸਿੰਘ ਸਭਾ ਅਤੇ ਆਰੀਆ ਸਮਾਜ ਵਰਗੀਆਂ ਸੁਧਾਰਵਾਦੀ ਲਹਿਰਾਂ ਨੇ ਪੰਜਾਬੀ ਸਮਾਜ ਅਤੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸੰਗਿਕ ਅਤੇ ਯੁਗਾਨੁਕੂਲ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਕਾਫੀ ਕੰਮ ਕੀਤਾ ਸੀ ਪਰ ਇਸ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਆਮ ਪੰਜਾਬੀ ਲੋਕ ਨਿਰਾਸ਼ਾ, ਮਾਯੂਸੀ ਅਤੇ ਮਜਬੂਰੀ ਨੂੰ ਹੰਢਾਉਣ ਲਈ ਸਰਾਪੇ ਹੋਏ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ। ਸਾਧੂ ਸਦਾ ਰਾਮ ਦੇ ਕਿੱਸਿਆਂ ਵਿਚ ਪੰਜਾਬੀ ਜਨ-ਜੀਵਨ ਵਿਚਲੀ ਇਹ ਉਦਾਸੀ ਅਤੇ ਮਾਯੂਸੀ ਬੜੀ ਸ਼ਿੱਦਤ ਨਾਲ ਬਿਆਨ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ।
ਬੇਸ਼ੱਕ ਸਾਧੂ ਸਦਾ ਰਾਮ ਕੋਈ ਵੱਡਾ ਕਵੀ ਤਾਂ ਨਹੀਂ ਸੀ ਪਰ ਉਸ ਦੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਵਿਚ ਵੀਹਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਮੁਢਲੇ ਦਹਾਕਿਆਂ ਦੇ ਪੰਜਾਬੀ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਬਾਰੇ ਬੜੀਆਂ ਨਿੱਗਰ ਅਤੇ ਮੁੱਲਵਾਨ ਸੂਚਨਾਵਾਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਕਾਰਨ ਉਸ ਦੀਆਂ ਇਹ ਰਚਨਾਵਾਂ ਕਾਫੀ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹਨ। ਮੂਲ ਰੂਪ ਵਿਚ ਉਹ ਇਕ ਮਲਵਈ ਕਿੱਸਾਕਾਰ ਸੀ ਪ੍ਰੰਤੂ ਇਕ ਵਿਰਕਤ ਸਾਧੂ ਹੋਣ ਦੇ ਕਾਰਨ ਉਹ ਕਈ ਵਾਰ ਸਾਧ ਭਾਖਾ ਦਾ ਪ੍ਰਯੋਗ ਵੀ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਇਸ ਨੂੰ ਉਰਦੂ ਜ਼ਬਾਨ ਦਾ ਨਾਂਅ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਨੇ ਚੌਪਈ, ਕੋਰੜਾ, ਕਬਿੱਤ, ਭੁਯੰਗ ਪ੍ਰਯਾਤ, ਜਰਾਪਤ, ਸਵੈਯਾ, ਦੋਹਰਾ, ਬੈਂਤ, ਮੁਕੰਦ ਛੰਦ ਆਦਿ ਦਾ ਬੜਾ ਸੁਚੱਜਾ ਪ੍ਰਯੋਗ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਡਾ: ਬਲਜੀਤ ਰੰਧਾਵਾ ਨੇ ਕਵੀਸ਼ਰ ਸਦਾ ਰਾਮ ਦੀਆਂ ਕਿਰਤਾਂ ਨੂੰ ਸੰਕਲਿਤ ਕਰਕੇ ਮਧਕਾਲੀਨ ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਦੇ ਸੰਕਲਨ ਦਾ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਕਾਰਜ ਕੀਤਾ ਹੈ ਪਰ ਚੰਗਾ ਹੁੰਦਾ ਜੇ ਉਹ ਇਸ ਕਵੀਸ਼ਰ ਦੇ ਕਾਵਿ-ਕਰਮ ਬਾਰੇ ਵੀ ਵਿਸਤਾਰ ਨਾਲ ਕੁਝ ਲਿਖ ਦਿੰਦੀ। ਉਸ ਪਾਸ ਇਹ ਕਾਰਜ ਕਰਨ ਦੀ ਪ੍ਰਤਿਭਾ ਅਤੇ ਯੋਗਤਾ ਮੌਜੂਦ ਹੈ।

-ਪ੍ਰੋ: ਬ੍ਰਹਮਜਗਦੀਸ਼ ਸਿੰਘ
ਮੋ: 98760-52136

ਮਣੀਆਂ!
ਕਵੀ : ਬਲਦੇਵ ਸਿੰਘ ਮਨੇਸ
ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਕ : ਲੋਕ ਗੀਤ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ, ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ
ਮੁੱਲ : 150 ਰੁਪਏ, ਸਫ਼ੇ : 128.

'ਮੈਦਾਨ ਤੋਂ ਘਾਟੀ ਤੱਕ' ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਮਣੀਆਂ, ਬਲਦੇਵ ਸਿੰਘ ਮਨੇਸ ਦਾ ਦੂਸਰਾ ਕਾਵਿ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿਚ ਕਵੀ ਨੇ ਵਿਭਿੰਨ ਵਸਤੂ ਵਰਤਾਰਿਆਂ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਨੂੰ ਸੰਕਿਲਤ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਬਲਦੇਵ ਮਨੇਸ ਦੀਆਂ ਇਸ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਵਿਚ ਸ਼ਾਮਿਲ ਕਵਿਤਾਵਾਂ/ਗੀਤ, ਇਕ ਪ੍ਰੌੜ ਸੋਚ ਦੇ ਧਾਰਨੀ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਅਹਿਸਾਸ ਹਨ। ਬਹੁਤ ਥਾਂ 'ਤੇ ਇਹ ਸ਼ਾਇਰੀ ਸੂਫ਼ੀ ਸ਼ਾਇਰੀ ਦੇ ਪਦਚਿੰਨ੍ਹਾਂ 'ਤੇ ਤੁਰਦੀ ਪ੍ਰਤੀਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਕਵੀ ਮਾਨਸਿਕ ਉਚੇਰੀ ਅਵਸਥਾ ਦੇ ਅਦਭੁਤ ਮੰਡਲਾਂ ਵਿਚ ਵਿਚਰਦਾ ਪ੍ਰਤੀਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਹੇਠਲੀਆਂ ਸਤਰਾਂ ਵੇਖੀਆਂ ਜਾ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ
ਕੱਤ ਲੈਣ ਦੇ ਕੱਤ ਲੈਣ ਦੇ
ਕੱਤ ਲੈਣ ਦੇ ਪੂਣੀ ਵੇ
ਮੈਂ ਤਾਂ ਦੂਰ ਸੱਜਣ ਜੀ ਜਾਣਾ
ਕੀਤੀ ਵਾਟ ਨਾ ਪੂਰੀ ਵੇ......
ਕੁਦਰਤ ਦੇ ਨਾਲ ਇਕ ਮਿੱਕ ਹੋਇਆ ਮਨ ਕੁਦਰਤ ਦੇ ਗੁਣ ਗਾਉਂਦਾ ਨਹੀਂ ਥੱਕਦਾ। ਇਸ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਦੀਆਂ ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਵਿਚ ਕਵੀ ਕਿਤੇ ਬਸੰਦੀ ਸਵੇਰ ਦੀ ਉਡੀਕ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਕਿਤੇ ਸਰ੍ਹੋਂ ਦੇ ਫੁੱਲਾਂ ਵਿਚੋਂ ਸਵਰਗ ਜਿਹਾ ਆਨੰਦ ਭਾਲਦਾ ਹੈ ਕਿਤੇ ਉਹ ਕਣਕ ਦੀਆਂ ਬੱਲੀਆਂ 'ਚੋਂ ਸੋਨੇ ਜਿਹੇ ਰੰਗ ਵੇਖਦਾ ਹੈ ਤੇ ਕਿਤੇ ਕਪਾਹ ਚੋਂ ਚਾਂਦੀ ਦੀਆਂ ਲਿਸ਼ਕੋਰਾਂ ਤੱਕਦਾ ਹੈ। ਇੰਜ ਕੁਦਰਤ ਦੇ ਹਰ ਰੰਗ ਨੂੰ ਮਾਣਦਾ ਆਨੰਦਿਤ ਹੁੰਦਾ ਉਹ ਕਾਵਿ ਸਿਰਜਣਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਬਲਦੇਵ ਮਨੇਸ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਆਧੁਨਿਕ ਜੀਵਨ ਵਿਚ ਬੰਦਾ ਸੰਵੇਦਨਾ ਤੋਂ ਖਾਲੀ ਹੁੰਦਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ ਤੇ ਪੱਥਰ ਦਿਲ ਇਨਸਾਨ ਕੁਦਰਤ ਤੇ ਮਨੁੱਖ ਪ੍ਰਤੀ ਆਪਣੀ ਸੰਵੇਦਨਾ ਗੁਆ ਚੁੱਕਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਉਹ ਆਪਣੀਆਂ ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਵਿਚ ਸ਼ਮਾ ਜਲਾਉ ਪਿਆਰ ਦੀ, ਦਾ ਸੰਦੇਸ਼ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਾਦਰ ਦੀ ਕੁਦਰਤ ਤੇ ਮਨੁੱਖੀ ਮੁਹੱਬਤ ਦੇ ਅਹਿਸਾਸ ਨੂੰ ਚਿਤਵਦੀਆਂ ਇਹ ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਪਾਠਕਾਂ ਦੇ ਮਨ ਵਿਚ ਆਪਣਾ ਸਥਾਨ ਬਣਾਉਣਗੀਆਂ, ਅਜਿਹਾ ਮੈਨੂੰ ਯਕੀਨ ਹੈ।

-ਡਾ: ਅਮਰਜੀਤ ਕੌਂਕੇ
ਮੋ: 98142-31698.

ਇੰਦਰਜੀਤ ਹਸਨਪੁਰੀ ਦੀ ਗੀਤ-ਕਲਾ
ਲੇਖਕ : ਪ੍ਰੋ: ਜਸਪਾਲ ਸਿੰਘ ਜੱਸੀ
ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਕ : ਤਰਲੋਚਨ ਪਬਲਿਸ਼ਰਜ਼, ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ
ਮੁੱਲ : 150 ਰੁਪਏ, ਸਫ਼ੇ : 88.

ਪ੍ਰੋ: ਜਸਪਾਲ ਸਿੰਘ ਜੱਸੀ ਨੇ ਵਿਚਾਰਾਧੀਨ ਪੁਸਤਕ ਨੂੰ ਮੁੱਖ ਤੌਰ 'ਤੇ ਦੋ ਭਾਗਾਂ ਵਿਚ ਵਿਭਾਜਿਤ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਪਹਿਲੇ ਭਾਗ 'ਸੰਖੇਪ ਜਾਇਜ਼ਾ' ਨੂੰ ਅੱਗੋਂ ਤਿੰਨ ਭਾਗਾਂ ਵਿਚ ਵੰਡਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। (ੳ) ਜਨਮ, ਵਿੱਦਿਆ, ਜੀਵਨ ਪਿਛੋਕੜ। (ਅ) ਗੀਤ-ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਸੰਖੇਪ ਪਰਿਚੈ। (ੲ) ਹਸਨਪੁਰੀ ਤੇ ਸਮਕਾਲੀ ਗੀਤਕਾਰਾਂ ਦੀਆਂ ਸਾਂਝਾਂ ਤੇ ਵਖਰੇਵੇਂ। ਖੋਜ-ਕਰਤਾ ਨੇ ਹੁਣ ਤੱਕ ਦੀ ਪੰਜਾਬੀ ਗੀਤਕਾਰੀ ਨੂੰ ਤਿੰਨ ਦੌਰਾਂ ਵਿਚ ਵੰਡਿਆ ਹੈ। ਉਸ ਨੇ ਪਹਿਲੇ ਦੌਰ ਵਿਚ ਨੂਰੀ, ਰਾਜਾ ਰਾਮਸਾਕੀ, ਬੇਕਲ, ਸ਼ੁਗਲ, ਰਾਏ, ਬਲੱਗਣ ਉਪਾਸ਼ਕ, ਸ਼ਰਫ਼ ਆਦਿ ਸਮੇਤ ਲਗਭਗ ਦੋ ਦਰਜਨ ਗੀਤਕਾਰਾਂ ਨੂੰ ਰੱਖਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਦੌਰ ਦੇ ਗੀਤਕਾਰ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਲੋਕ-ਟੱਪਿਆਂ ਦੇ ਮੁਖੜਿਆਂ ਉਤੇ ਭਾਵ-ਉਤੇਜਕ ਗੀਤ ਲਿਖਦੇ ਸਨ। ਦੂਜੇ ਦੌਰ ਦੇ ਗੀਤਕਾਰਾਂ ਵਿਚ ਗੁਰਦੇਵ ਸਿੰਘ ਮਾਨ, ਬਾਬੂ ਸਿੰਘ ਮਾਨ, ਹਰਦੇਵ ਦਿਲਗੀਰ, ਯਮਲਾ, ਸ਼ਿਵ ਕੁਮਾਰ, ਸੁਰਜੀਤ ਰਾਮਪੁਰੀ ਆਦਿ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹਨ। ਇਸੇ ਹੀ ਦੌਰ ਵਿਚ ਇੰਦਰਜੀਤ ਹਸਨਪੁਰੀ ਨੂੰ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਹ ਸਮਾਂ ਸਾਹਿਤਕ ਅਤੇ ਲੌਕਿਕ ਗੀਤਕਾਰੀ ਦੇ ਸੰਗਮ ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਤੀਜੇ ਦੌਰ ਵਿਚ ਗੁਰਦਾਸ ਮਾਨ, ਹਾਕਮ ਸੂਫ਼ੀ, ਸਿਵੀਆ, ਮਖਸੂਸਪੁਰੀ, ਸੰਗੋਵਾਲੀਆ, ਸੰਦੀਲਾ, ਚਮਕੀਲਾ ਆਦਿ ਉੱਭਰਵੇਂ ਗੀਤਕਾਰ ਹਨ। ਖੋਜ-ਕਰਤਾ ਅਨੁਸਾਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚੋਂ ਬਹੁਤਿਆਂ ਨੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਨੂੰ ਬਹੁਤੀ ਸੰਜੀਦਗੀ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਲਿਆ ਸਗੋਂ ਗੜਕ, ਭੜਕ ਅਤੇ ਵਪਾਰਕ-ਪੁਣੇ ਨੂੰ ਵਧੇਰੇ ਕਰਕੇ ਪਹਿਲੀ ਥਾਂ ਦਿੱਤੀ ਹੈ। ਪਰ ਇੰਦਰਜੀਤ ਹਸਨਪੁਰੀ ਦੇ ਗੀਤਾਂ ਵਿਚ ਪੰਜਾਬੀ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਦੇ ਲਗਭਗ ਸਾਰੇ ਰਿਸ਼ਤੇ-ਨਾਤੇ ਪ੍ਰਤੀਬਿੰਬਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਉਸ ਦੇ ਗੀਤਾਂ ਵਿਚ ਸਮਕਾਲੀ ਜੀਵਨ-ਵਰਤਾਰਾ ਭਰਵੇਂ ਰੂਪ ਵਿਚ ਸਥਾਨ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਪੰਜਾਬੀ ਜੀਵਨ ਦੀਆਂ ਕਦਰਾਂ-ਕੀਮਤਾਂ ਉਸ ਦੇ ਗੀਤਾਂ ਦਾ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਭਾਗ ਬਣਦੀਆਂ ਹਨ। ਖੋਜ-ਕਰਤਾ ਹਸਨਪੁਰੀ ਦੀ ਬਿੰਬਾਵਲੀ ਅਤੇ ਅਲੰਕਾਰਾਂ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਵੀ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਨਿਰਸੰਦੇਹ, ਹਸਨਪੁਰੀ ਨੇ ਫ਼ਿਲਮਾਂ ਅਤੇ ਗ਼ੈਰ-ਫ਼ਿਲਮਾਂ ਦੋਵਾਂ ਖੇਤਰਾਂ ਲਈ ਗੀਤ-ਸਿਰਜਣਾ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਹਸਨਪੁਰੀ ਦੇ ਗੀਤ-ਮੁਖੜਿਆਂ ਦੀ ਸੂਚੀ ਇਸ ਅਧਿਐਨ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਨਵੇਂ ਪਾਠਕਾਂ ਦੇ ਗਿਆਨ ਵਿਚ ਵਾਧਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਇਕ ਮੁਖੜੇ (ਰਾਤੀਂ ਸੀ ਉਡੀਕਾਂ ਤੇਰੀਆਂ-ਪੰਨਾ 40) ਦੀ ਮੁੜ ਨਜ਼ਰਸਾਨੀ ਕਰਨੀ ਬਣਦੀ ਹੈ-ਕਿਤੇ ਇਹ ਗੁਰਦੇਵ ਮਾਨ ਦਾ ਤਾਂ ਨਹੀਂ?
ਖੋਜ-ਕਰਤਾ ਨੇ ਹਸਨਪੁਰੀ ਦੇ ਗੀਤ-ਸੰਗ੍ਰਹਿਆਂ-ਔਸੀਆਂ, ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੇ ਗੀਤ, ਸਮੇਂ ਦੀ ਆਵਾਜ਼, ਰੂਪ ਤੇਰਾ ਰੱਬ ਵਰਗਾ, ਮੇਰੇ ਜਿਹੀ ਕੋਈ ਜੱਟੀ ਨਾ, ਕਿੱਥੇ ਗਏ ਉਹ ਦਿਨ (ਲੰਮੀ ਕਵਿਤਾ) ਆਦਿ ਦਾ ਕਈ ਪੱਖਾਂ ਤੋਂ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਹਸਨਪੁਰੀ ਨੂੰ ਪਹਿਲਾ ਡਿਊਟ ਲੇਖਕ ਸਿੱਧ ਕੀਤਾ ਹੈ ਜਿਸ ਨੇ ਸੁਹਜਾਤਮਕ ਗੀਤਾਂ ਦੇ ਸਮਵਿੱਥ ਦੇਸ਼-ਪਿਆਰ, ਧਾਰਮਿਕ ਅਤੇ ਅਮਨ ਦੇ ਸੰਦੇਸ਼ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਗੀਤਾਂ ਦੀ ਸਿਰਜਣਾ ਕੀਤੀ। ਪੁਸਤਕ ਪੰਜਾਬੀ ਗੀਤ-ਖੋਜ ਦੇ ਖੇਤਰ ਦੀ ਅਹਿਮ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਹੈ।

-ਡਾ: ਧਰਮ ਚੰਦ ਵਾਤਿਸ਼
ਮੋ: 98144-46007

14-7-2013

 ਭੋਰੇ ਵਾਲਾ ਪੂਰਨ
ਲੇਖਕ : ਡਾ: ਸ਼ਹਰਯਾਰ
ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਕ : ਪੰਜ ਆਬ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ, ਜਲੰਧਰ
ਮੁੱਲ : 80 ਰੁਪਏ, ਸਫ਼ੇ : 64.

ਸਾਡੇ ਸਮੇਂ ਦੇ ਚਰਚਿਤ ਤੇ ਪ੍ਰਬੁੱਧ, ਜਾਗਰੂਕ ਤੇ ਤੀਖਣ ਕਾਵਿ-ਪ੍ਰਤਿਭਾ ਦੇ ਮਾਲਕ ਡਾ: ਸ਼ਹਰਯਾਰ ਦੀ ਇਕ ਕਾਵਿਕ ਸ਼ੈਲੀ ਵਿਚ ਨਾਟ-ਰਚਨਾ ਹੈ। ਸਮਾਜ ਦੇ ਕੋਹਝਾਂ ਦੇ ਪਾਜ ਉਘੇੜਦੇ ਮੀਰਜ਼ਾਦਾ ਅਤੇ ਮੀਰਜ਼ਾਦੀ, ਇਸ ਕਾਵਿ ਨਾਟਕ ਦੇ ਸੂਤਰਧਾਰ ਵਜੋਂ ਕਾਵਿ-ਨਾਟ ਦਾ ਆਰੰਭ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਨਿਵੇਕਲੀ ਵਿਧਾ ਰਾਹੀਂ ਸ਼ਹਰਯਾਰ ਨੇ ਪਾਤਰ ਉਸਾਰੀ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਪੂਰਨ ਭਗਤ, ਪੰਜਾਬੀ ਜਨਜੀਵਨ ਦਾ ਮਾਣਮੱਤਾ ਨਾਇਕ ਅਤੇ ਕਦੇ ਨਾ ਵਿਸਾਰਨਯੋਗ ਪਾਤਰ ਹੈ। ਡਾਕਟਰ ਸ਼ਹਰਯਾਰ ਨੇ ਲੋਕ ਚੇਤਿਆਂ ਵਿਚ ਵਸੀ ਪੂਰਨ ਭਗਤ ਦੀ ਅਮਰ ਗਾਥਾ ਦੇ ਅਣਗੌਲੇ ਪੱਖਾਂ ਨੂੰ ਮਨੋਵਿਗਿਆਨਕ ਢੰਗ ਰਾਹੀਂ ਉਜਾਗਰ ਕਰਕੇ, ਇਕ ਨਵਾਂ ਅਤੇ ਸਫ਼ਲ ਤਜਰਬਾ ਕੀਤਾ ਹੈ।
'ਭੋਰੇ ਵਾਲਾ ਪੂਰਨ' ਪੂਰਨ ਦੀ ਮਾਂ ਇੱਛਰਾਂ, ਪੂਰਨ ਅਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਪਾਲਣ ਵਾਲੀ ਦਾਸੀ ਮਾਂ ਦੇ ਅੰਤਰੀਵ ਦਰਦ ਦੀ ਪੱਕਾਸੀ ਕਰਦੀ ਰਚਨਾ ਹੋ ਨਿਬੜੀ ਹੈ। ਭੋਰੇ ਵਿਚ ਪਏ ਪੂਰਨ ਨੂੰ ਇੱਛਰਾਂ ਪਲ-ਪਲ ਚੇਤੇ ਕਰਦੀ ਤੇ ਉਸ ਦੀ ਪੀੜਾ ਨੂੰ ਹੰਢਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਉਹਦੇ ਰਾਜੇ ਸਲਵਾਨ ਨੂੰ ਪੁੱਛੇ ਇਸ ਸਵਾਲ ਦਾ ਰਾਜੇ ਕੋਲ ਕੋਈ ਉੱਤਰ ਨਹੀਂ :
'ਲੇਕਿਨ ਮੈਂ ਵੀ ਮਾਂ ਹਾਂ
ਮੇਰਾ ਬਾਲਕ, ਕਿੰਝ ਦੁਨੀਆ ਤੋਂ ਵੱਖਰਾ ਹੋਵੇ।'
ਭੋਰੇ ਵਿਚ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਔਰਤ ਦੀ ਨਿਗਰਾਨੀ ਹੇਠ ਪਲਦਾ ਪੂਰਨ, ਮਾਂ ਇੱਛਰਾਂ ਦੀ ਸੁਰਤ ਨੂੰ ਕਦੇ ਚੈਨ ਨਹੀਂ ਲੈਣ ਦਿੰਦਾ। ਆਪਣੀ ਅਸਲ (ਜਨਮ ਦੇਣ ਵਾਲੀ ਮਾਂ) ਬਾਰੇ ਪਤਾ ਲੱਗਣ 'ਤੇ ਪੂਰਨ ਦੀ ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਸਦਮੇ ਵਰਗਾ ਝਟਕਾ ਲਗਦੈ। ਜਨਮ ਦੇਣ ਵਾਲੀ ਮਾਂ ਦੀ ਮਮਤਾ ਬਾਰੇ ਉਹਦੇ ਮਨ ਵਿਚ ਅਨੇਕ ਸੰਸੇ ਉਤਪੰਨ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਨੇ।
ਕਾਵਿ-ਨਾਟ ਦਾ ਅੰਤਲਾ ਹਿੱਸਾ, ਪਾਠਕ ਦੀਆਂ ਤਰਬਾਂ ਛੇੜਣ ਦੇ ਸਮਰਥ ਹੈ। ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਦੇ ਵਿਛੋੜੇ ਮਗਰੋਂ, ਮਿਲਾਪ ਦਾ ਸੁਖਦ ਅਹਿਸਾਸ, ਕੁਝ ਪਲ, ਪਰ ਵੇਖਦਿਆਂ ਹੀ ਵੇਖਦਿਆਂ, ਹੱਥਾਂ ਵਿਚੋਂ, ਕਿਰ ਗਏ, ਅਲੋਪ ਹੋ ਗਏ, ਤੇ ਪਿੱਛੇ ਛੱਡ ਗਏ ਅਨੇਕਾਂ ਸਵਾਲ ਅਤੇ ਡੂੰਘੀ ਸੋਚ, ਤੇ ਪੀੜਤ ਅਹਿਸਾਸਾਂ ਦੀ ਪੰਡ।
ਮਾਤਾ ਤੇਰੀ
ਹੋਣੀ ਦੇ ਪਰਛਾਵੇਂ ਵਿੰਹਦੀ, ਸਹਿੰਦੀ ਸਹਿੰਦੀ
ਕਹਿੰਦੀ ਵੀ ਤਾਂ ਕਿਸ ਨੂੰ ਕਹਿੰਦੀ
ਤੂੰ ਜਿਸ ਭੋਰੇ ਨੂੰ, ਭੁੱਲ ਆਇਐਂ
ਰੱਬ ਕਰੇ ਇ ਭੁੱਲਦਾ ਰਹਿਸੇਂ
ਤੇਰੇ ਪਾਤਰ ਅਗਲੇ ਭੋਰੇ। ਤੇਰੀ ਉਮਰ ਉਡੀਕ ਰਹੇ ਨੇ
ਕਦੇ ਕਦੇ ਇਹ ਮਾਂ ਵੀ ਤੈਨੂੰ, ਸੁਪਨੇ ਵਿਚ ਨਜ਼ਰੀ ਆਵੇਗੀ।
ਅੱਖ ਖੁੱਲ੍ਹਿਆਂ ਸਭ ਭੁੱਲ ਜਾਵੇਗੀ।
ਪੂਰਨ-'ਮਾਤਾ। ਮਾਤਾ' ਆਵਾਜ਼-'ਭੁੱਲ ਜਾ ਪੁੱਤਰਾ।' ਪੂਰਨ-'ਮਾਂ ਮਾਂ', ਆਵਾਜ਼-'ਪੁੱਤਰਾ ਪੁੱਤਰਾ'।
(ਦੋਵੇਂ, ਉਲਟ ਦਿਸ਼ਾ ਵੱਲ ਉਹਲੇ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ)
ਸਟੇਜ 'ਤੇ ਤਿੱਖੀ ਰੌਸ਼ਨੀ, ਫੇਰ ਹਨੇਰਾ, ਫੇਰ ਹਲਕੀ ਹਲਕੀ ਰੌਸ਼ਨੀ। ਇੰਜ, ਡਾ: ਸ਼ਹਰਯਾਰ ਨੇ ਪੂਰਨ ਭਗਤ ਦੇ, ਲੋਕ ਮਨਾਂ ਵਿਚ ਵਸਦੇ ਕਿੱਸੇ ਨੂੰ, ਇਕ ਨਵੇਂ ਜ਼ਾਵੀਏ ਤੋਂ, ਕਾਵਿ-ਨਾਟਕ ਰਾਹੀਂ ਪੇਸ਼ ਕਰਕੇ, ਇਸ ਨੂੰ ਤਵੱਜੋ ਨਾਲ ਪੜ੍ਹਨ ਅਤੇ ਸਾਂਭਣਯੋਗ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ ਬਣਾ ਦਿੱਤੈ।

-ਤੀਰਥ ਸਿੰਘ ਢਿੱਲੋਂ
ਮੋ: 98154-61710

ਮੈਂ ਤਾਰੇ ਕੀ ਕਰਨੇ
ਕਵਿੱਤਰੀ : ਗੁਰੂਤੇਜ ਪਾਰਸਾ
ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਕ : ਤਰਲੋਚਨ ਪਬਲਿਸ਼ਰਜ਼, ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ
ਮੁੱਲ : 200 ਰੁਪਏ, ਸਫ਼ੇ : 112.

ਕਵਿੱਤਰੀ ਗੁਰੂਤੇਜ ਪਾਰਸਾ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਪਲੇਠੀ ਕਵਿਤਾ ਦੀ ਪੁਸਤਕ 'ਮੈਂ ਤਾਰੇ ਕੀ ਕਰਨੇ' ਗੰਭੀਰ ਅਤੇ ਹਿਰਦੇ ਮੂਲਕ ਕਵਿਤਾ ਹੈ। ਸਫ਼ਾ 73 ਤੱਕ ਉਸ ਦੀਆਂ ਭਾਵਪੂਰਤ ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਹਨ ਜਦੋਂ ਕਿ 73 ਤੋਂ 112 ਸਫ਼ੇ ਵਿਚ ਉਸ ਦੇ ਜਜ਼ਬਾ ਭਰਪੂਰ ਗੀਤ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੇ ਅਨੇਕ ਰੰਗ ਹਨ। ਇਸ ਕਵਿਤਾ ਵਿਚ ਔਰਤ ਦੇ ਦਿਲੀ ਦਰਦ, ਮੁਹੱਬਤ ਵਿਚ ਹਾਰਾਂ ਦੀ ਟੀਸ, ਮੇਲ ਦੀ ਖੁਸ਼ੀ, ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਪ੍ਰਤੀ ਸ਼ਿਕਵੇ, ਔਰਤ ਵੱਲੋਂ ਦੱਬੂ ਸਥਿਤੀ ਤੋਂ ਬਗਾਵਤ, ਮਾਨਸਿਕ ਵਲਵਲੇ ਅਤੇ ਫਰਜ਼ਾਂ ਪ੍ਰਤੀ ਹਾਂ-ਮੁਖੀ ਪਹੁੰਚ ਹੈ। ਉਸ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਕਵਿਤਾ ਬਾਬਲ ਪ੍ਰਤੀ ਮੋਹ ਤੋਂ ਅਗਾਂਹ ਸ਼ਰਧਾ ਅਤੇ ਆਸਤਿਕਤਾ ਦਾ ਜਲੌਅ ਹੈ। ਉਸ ਦੀਆਂ ਬਹੁਤੀਆਂ ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਸੈਲਾਨੀ ਛੰਦ ਵਿਚ ਹਨ ਪਰ ਜਦ ਉਹ ਛੰਦਬੱਧ ਕਵਿਤਾ ਲਿਖਦੀ ਹੈ ਤਾਂ ਕਮਾਲ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਉਸ ਦੇ ਗੀਤਾਂ ਵਿਚ ਉਹ ਸਾਰੇ ਗੁਣ ਹਨ ਜੋ ਕਿ ਅਜੋਕੀ ਸਥਿਤੀ ਵਿਚ ਪ੍ਰਗੀਤ ਲੋੜਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਦੀ ਕਵਿਤਾ ਇਕ ਖ਼ੁਦ ਰੌ ਜਾਂ ਕੁਦਰਤੀ ਨਦੀ ਦੇ ਪ੍ਰਵਾਹ ਵਾਂਗ ਹੈ। ਕਵਿੱਤਰੀ ਉਹੀ ਲਿਖਦੀ ਹੈ ਜੋ ਉਸ ਨੂੰ ਨਾਜ਼ਿਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਨਾਜ਼ਿਲ ਉਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜੋ ਉਹ ਸਿਰਜਣਾ ਦੇ ਖਾਬ ਵਿਚ ਵੇਖਦੀ ਹੈ। ਇਸੇ ਲਈ ਉਸ ਦੀਆਂ ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਵਿਚ ਜਿਥੇ ਅੰਬਰੀ-ਜਜ਼ਬਾਤੀ ਰੰਗ ਹੈ, ਉਤੇ ਯਥਾਰਥ ਦੀ ਜ਼ਮੀਨ ਦੀ ਖੁਸ਼ਬੂ ਵੀ ਹੈ। ਉਸ ਦੀਆਂ ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਵਿਚ ਲੈਅ ਹੈ। ਇਸੇ ਲਈ ਰਸ ਹੈ। ਰੂਪ ਦੀ ਸੁੰਦਰਤਾ ਹੀ ਵਿਸ਼ੇ ਦੀ ਸੁੰਦਰਤਾ ਨੂੰ ਬਹਾਲ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਉਸ ਦੀ ਕਵਿਤਾ ਦੇ ਬਿੰਹ, ਚਿੰਨ੍ਹ ਤੇ ਅਲੰਕਾਰ ਸਲਾਹੁਣਯੋਗ ਹਨ। ਭਾਵੇਂ ਪਾਰਸਾ ਦੀ ਇਹ ਪਹਿਲੀ ਕਾਵਿ ਪੁਸਤਕ ਹੈ ਪਰ ਲਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਇਕ ਗੁੜ੍ਹੀ ਹੋਈ ਕਵਿੱਤਰੀ ਹੈ। ਉਹ ਕਵਿਤਾ ਨੂੰ ਜੀਂਦੀ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਰੱਖ ਕੇ ਜਿਊਂਦਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਸ ਦੀ ਕਵਿਤਾ ਉਸ ਦੀ ਆਤਮਾ ਵਾਂਗ ਹਾਜ਼ਰ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਤਰਕ, ਵਿਤਰਕ, ਵਿਵੇਕ, ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਵਿਹਾਰ, ਆਦਰਸ਼, ਖਾਬ, ਅਹਿਸਾਸ, ਅਵਚੇਤਨ ਅਤੇ ਚਿੰਤਨ ਇਨ੍ਹਾਂ ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਦੇ ਅੰਬਰਾਂ ਦੇ ਚੰਨ ਤਾਰੇ ਹਨ :
'ਦੁਨੀਆਦਾਰੀ ਸ਼ਹਿਦ ਬਰੋਬਰ/ਜੋ ਖੁੱਭਿਆ ਸੋ ਹਰਿਆ ਏ-ਨਿਤਨੇਮ ਭਾਵੇਂ ਰੂਹ ਰੁਸ਼ਨਾਏ/ਪਰ ਨੇਹ ਬਿਨਾ ਕਦ ਸਰਿਆ ਏ?/ਲੱਖ ਉਡਾਨਾਂ ਸੁਪਨੇ ਨਿਹਫਲ/ਜੇ ਰਾਹ ਨਾ ਇਸ਼ਕ ਦਾ ਫੜਿਆ ਏ/...' ਇਕ ਹੋਰ ਕਵਿਤਾ 'ਸੁਖ ਦਾ ਇਕ ਘੁਟ' ਵਿਚੋਂ ਇਕ ਬੰਦ ਦੇ ਕੇ ਅਲਵਿਦਾ ਕਹਾਂਗਾ :
'ਇਕ ਕਿਰਨ ਸੂਰਜ 'ਚੋਂ ਨਿਕਲੇ/ਮਸਤਕ ਵਿਚ ਧਸ ਜਾਏ-ਦਿਲ ਦੀ ਮਹਿਕ ਬਣੇ ਇਕ ਝਰਨਾ ਰੁਣ ਝੁਣ ਵਹਿੰਦੀ ਜਾਏ...।
'ਮੈਂ ਤਾਰੇ ਕੀ ਕਰਨੇ' ਕਾਵਿ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਆਧੁਨਿਕ ਨਾਰੀ ਕਾਵਿ ਚਿੰਤਕਾਂ ਅਤੇ ਗੰਭੀਰ ਪਾਠਕਾਂ ਲਈ ਅਮੁੱਲ ਪੁਸਤਕ ਹੈ। ਜੀ ਆਇਆਂ।

-ਸੁਲੱਖਣ ਸਰਹੱਦੀ
ਮੋ: 94174-84337

ਪੁੰਨਿਆਂ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ
ਲੇਖਕ : ਸੁਰਿੰਦਰ ਰਾਮਪੁਰੀ
ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਕ : ਲੋਕ ਗੀਤ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ, ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ
ਮੁੱਲ : 150 ਰੁਪਏ, ਸਫ਼ੇ : 96.

ਸੁਰਿੰਦਰ ਰਾਮਪੁਰੀ ਪਿਛਲੇ ਤੀਹ ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਤੋਂ ਪੰਜਾਬੀ ਕਹਾਣੀ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿਚ ਨਿਰੰਤਰ ਸਿਰਜਣਾਸ਼ੀਲ ਹੈ। 'ਪੁੰਨਿਆਂ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ' ਉਸ ਦੇ ਕਹਾਣੀ-ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਦੀ ਦੂਸਰੀ ਨਵੀਂ ਐਡੀਸ਼ਨ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿਚ ਉਸ ਨੇ ਕੁੱਲ 11 ਕਹਾਣੀਆਂ ਸ਼ਾਮਿਲ ਕੀਤੀਆਂ ਹਨ।
ਸੁਰਿੰਦਰ ਰਾਮਪੁਰੀ ਔਰਤ-ਮਰਦ ਦੇ ਰਿਸ਼ਤਿਆਂ ਵਿਚਕਾਰ ਪਈਆਂ ਗੰਢਾਂ ਖੋਲ੍ਹਣ ਵਾਲਾ ਕਹਾਣੀਕਾਰ ਹੈ। ਉਸ ਦੇ ਪਾਤਰ ਮੁਹੱਬਤ, ਛਲ, ਵੇਦਨਾ, ਸੰਵੇਦਨਾ ਵਿਚਕਾਰ ਅਜੀਬ ਵਿਹਾਰ ਕਰਦੇ ਪ੍ਰਤੀਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਕਈ ਵਾਰੀ ਉਹ ਸਮਾਜਿਕ ਉਲੰਘਣਾਵਾਂ ਪਾਰ ਕਰਦੇ ਹਨ ਤੇ ਕਈ ਵਾਰੀ ਨਵੇਂ ਰਿਸ਼ਤਿਆਂ ਦੇ ਵੀ ਪਾਂਧੀ ਬਣਦੇ ਹਨ। 'ਚਿੰਤਾ ਵਾਲੀ ਗੱਲ' ਪਿਆਰ, ਕੁਰਬਾਨੀ ਤੇ ਛਲ ਵਿਚਕਾਰ ਘੁੰਮਦੀ ਹੋਈ ਅਮਰੀਜੀਤ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਹੈ। 'ਰੇਖਾਵਾਂ ਦੇ ਆਰ-ਪਾਰ' ਕਹਾਣੀ ਦੇ ਪਤੀ-ਪਤਨੀ ਸੰਤਾਨ ਨਾ ਹੋਣ ਦਾ ਸੰਤਾਪ ਭੋਗਦੇ ਹੋਏ ਕਿਸੇ ਪ੍ਰੇਮਿਕਾ ਤੋਂ ਬੱਚਾ ਲੈਣ ਦੀ ਤਾਂਘ ਰੱਖਦੇ ਹਨ। 'ਆਪਣੀ ਆਪਣੀ ਪਹੁੰਚ' ਦਾ ਅਮਰ ਚੰਦ ਚੌਕੀਦਾਰ ਰਾਤੋ-ਰਾਤ ਅਮੀਰ ਹੋਣ ਲਈ ਅੱਕੀਂ-ਪਲਾਹੀਂ ਹੱਥ ਮਾਰਦਾ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। 'ਅੰਨ੍ਹਾ ਖੂਹ' ਇਸ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਦੀ ਬਹੁਤ ਹੀ ਵਧੀਆ ਤੇ ਗੁੰਝਲਦਾਰ ਕਹਾਣੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿਚ ਮਾਨਵੀ ਰਿਸ਼ਤਿਆਂ ਦੀ ਪਾਕੀਜ਼ਗੀ ਨੂੰ ਪਲੀਤ ਕਰਕੇ ਸਮਾਜਿਕ ਤੇ ਪਰਿਵਾਰਕ ਸੰਤਾਪ ਪੈਦਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। 'ਕਿੱਝ' ਕਹਾਣੀ ਪੰਜਾਬ 'ਚ ਅੱਤਵਾਦ ਦੇ ਸਹਿਮ ਦੇ ਪ੍ਰਛਾਵਿਆਂ ਨੂੰ ਫੜਨ ਦਾ ਆਹਰ ਕਰਦੀ ਹੈ। 'ਉਦੋਂ ਹੀ' ਮਿਥਿਹਾਸ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਰਾਹੀਂ ਆਧੁਨਿਕ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਵੱਲ ਸੰਕੇਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। 'ਸੁਨੀਤਾ ਦਾ ਵਹਿਮ' ਦੀ ਸੁਨੀਤਾ ਨੂੰ ਵਹਿਮ ਸੀ ਕਿ ਉਹ ਜਿਸ ਨੂੰ ਵੀ ਪ੍ਰੇਮ ਕਰਦੀ ਸੀ, ਉਹ ਮੌਤ ਦੇ ਮੂੰਹ 'ਚ ਜਾ ਪੈਂਦਾ ਸੀ। 'ਪੁੰਨਿਆਂ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ' ਸ਼ਰਨਜੀਤ ਦੇ ਸੰਘਰਸ਼ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਹੈ ਜੋ ਹਾਰ ਕੇ ਵੀ ਮੁੜ ਲੜਨ ਲਈ ਹਿੰਮਤ ਪੈਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। 'ਮੱਥੇ ਦੀ ਚੀਸ' ਦਹੇਜ ਦੇ ਲੋਭੀਆਂ ਦਾ ਪਾਜ ਉਘਾੜਦੀ ਹੈ। ਰਾਮਪੁਰੀ ਹੋਣਹਾਰ ਕਹਾਣੀ ਲੇਖਕ ਹੈ। ਪੁਸਤਕ ਦਾ ਦੂਸਰਾ ਐਡੀਸ਼ਨ ਛਾਪਣਾ ਆਪਣੇ-ਆਪ ਵਿਚ ਵੱਡਾ ਕੰਮ ਹੈ।

ਆਮ ਤੋਂ ਖ਼ਾਸ
ਲੇਖਿਕਾ : ਪ੍ਰਭਾ ਖੇਤਾਨ
ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਕ : ਯੂਨੀਸਟਾਰ, ਚੰਡੀਗ਼ੜ੍ਹ
ਮੁੱਲ : 350 ਰੁਪਏ, ਸਫ਼ੇ : 270.

ਪ੍ਰਭਾ ਖੇਤਾਨ ਹਿੰਦੀ ਦੀ ਜਾਣੀ-ਪਛਾਣੀ ਤੇ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਟਤ ਗਲਪ-ਲੇਖਿਕਾ ਹੈ। 'ਆਮ ਤੋਂ ਖ਼ਾਸ' ਉਸ ਦੀ ਸਵੈ-ਜੀਵਨੀ ਹੈ ਜੋ ਪਹਿਲਾਂ ਹਿੰਦੀ ਵਿਚ 'ਅੰਨਿਆ ਸੇ ਅਨੰਨਿਆ' ਦੇ ਨਾਂਅ ਹੇਠ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਹੋਈ ਸੀ। ਇਸ ਦਾ ਪੰਜਾਬੀ ਅਨੁਵਾਦ ਪੰਜਾਬੀ ਦੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਕਹਾਣੀ ਲੇਖਕ ਮਹਿਤਾਬ-ਉਦ-ਦੀਨ ਦੁਆਰਾ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।
ਪ੍ਰਭਾ ਖੇਤਾਨ ਬੰਗਾਲ ਵਿਚ ਵਸਦੇ ਇਕ ਧਨੀ ਤੇ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਤ ਮਾਰਵਾੜੀ ਪਰਿਵਾਰ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਔਰਤ ਹੈ। ਮਾਰਵਾੜੀ ਟੱਬਰ ਭਾਵੇਂ ਕਾਫੀ ਦੇਰ ਤੋਂ ਕਲਕੱਤੇ ਰਹਿ ਰਿਹਾ ਹੈ ਪਰ ਉਸ ਦੇ ਸੰਸਕਾਰ, ਰਹੁ-ਰੀਤਾਂ ਤੇ ਖ਼ਿਆਲਾਤ ਸਭ ਆਮ ਮਾਰਵਾੜੀਆਂ ਵਾਂਗ ਹੀ ਹਨ। ਉਹ ਬੰਗਾਲੀ ਜਨ-ਜੀਵਨ ਅਨੁਸਾਰ ਨਹੀਂ ਢਲੇ। ਪ੍ਰਭਾ ਖੇਤਾਨ ਇਹੋ ਜਿਹੇ ਸੰਸਕਾਰੀ ਤੇ ਪੁਰਾਤਨ-ਪੰਥੀ ਪਰਿਵਾਰ ਦੀ ਧੀ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਆਜ਼ਾਦੀ ਨਾਲ ਆਪਣੀਆਂ ਹੀ ਸ਼ਰਤਾਂ 'ਤੇ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਜਿਊਣ ਦਾ ਯਤਨ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਉਹ ਰਵਾਇਤੀ ਵਿਆਹ ਦੇ ਬੰਧਨਾਂ ਵਿਚ ਨਹੀਂ ਬੱਝਦੀ। ਉਹ ਪੰਜ ਬੱਚਿਆਂ ਦੇ ਪਿਉ ਤੇ ਇਕ ਸ਼ਾਦੀਸ਼ੁਦਾ ਅੱਖਾਂ ਦੇ ਡਾਕਟਰ ਸੱਰਾਫ਼ ਨੂੰ ਮੁਹੱਬਤ ਕਰਨ ਲਗਦੀ ਹੈ ਤੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਕ ਵੱਡੇ ਚੈਲੰਜ ਦੇ ਰੂ-ਬਰੂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਉਹ ਜਾਣਦੀ ਹੈ ਕਿ ਆਪਣੀਆਂ ਸ਼ਰਤਾਂ 'ਤੇ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਜਿਊਣ ਵਾਲੀ ਔਰਤ ਨੂੰ ਆਰਥਿਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਸੁਤੰਤਰ ਹੋਣਾ ਅਤਿਅੰਤ ਲਾਜ਼ਮੀ ਹੈ। ਇਸੇ ਲਈ ਉਹ ਚਮੜੇ ਦੇ ਵਪਾਰ 'ਚ ਰੁਚੀ ਲੈਣ ਲਗਦੀ ਹੈ ਤੇ ਕੁਝ ਹੀ ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਵਿਚ ਦੇਸ਼-ਵਿਦੇਸ਼ ਦੀ ਇਕ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਵਪਾਰੀ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਵਪਾਰਕ ਕਾਮਯਾਬੀ ਨਾਲ ਉਸ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਪੈਰਾਂ 'ਤੇ ਖਲੋਣ ਤੇ ਮਜ਼ਬੂਤੀ ਨਾਲ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਜਿਊਣ ਦਾ ਰਾਹ ਤਾਂ ਭਾਵੇਂ ਮਿਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਪਰ ਸੰਸਕਾਰਾਂ ਵਿਚ ਬੱਝਿਆ ਸਮਾਜ ਡਾ: ਸੱਰਾਫ਼ ਨਾਲ ਉਸ ਦੇ ਰਿਸ਼ਤੇ ਨੂੰ ਕਦਾਚਿਤ ਪ੍ਰਵਾਨਗੀ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦਾ। ਨਤੀਜਾ ਉਸ ਨੂੰ ਕਦਮ-ਕਦਮ 'ਤੇ ਜ਼ਲੀਲ ਤੇ ਪੜਤਾੜਿਤ ਹੋਣਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਇਹੋ ਉਸ ਜਿਹੀ ਔਰਤ ਦੀ ਹੋਣੀ ਬਣਦੀ ਹੈ।
ਲੇਖਿਕਾ ਭਾਵੇਂ ਇਸ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਸਵੈ-ਜੀਵਨੀ ਆਖਦੀ ਹੈ ਪਰ ਇਸ ਵਿਚ ਇਕ ਚੰਗੇ ਨਾਵਲ ਦੇ ਸਾਰੇ ਗੁਣ ਮੌਜੂਦ ਹਨ। ਕਲਕੱਤੇ ਦੇ ਜੀਵਨ ਦਾ ਖੁੱਲ੍ਹਾ-ਡੁੱਲ੍ਹਾਪਨ, ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਦੀਆਂ ਅਕਾਂਖਿਆਵਾਂ, ਚਾਹਤਾਂ ਤੇ ਤਾਂਘਾਂ, ਬੰਗਾਲੀਆਂ ਤੇ ਮਾਰਵਾੜੀਆਂ ਦੇ ਆਪਸੀ ਸਬੰਧ, ਨਕਸਲਵਾੜੀ ਅੰਦੋਲਨ, ਐਮਰਜੈਂਸੀ, ਖੱਬੀਆਂ ਪਾਰਟੀਆਂ ਦੀ ਚੜ੍ਹਤ ਆਦਿ ਦੇ ਵੇਰਵੇ ਸਮੁੱਚੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਇਸ ਕਥਾ ਵਿਚ ਉਪਲਬਧ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਬਾਜ਼ਾਰ ਦੀਆਂ ਲੋੜਾਂ-ਹੋੜਾਂ ਵੀ ਸਮਝ 'ਚ ਆਉਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਦਰਾਮਦ-ਬਰਾਮਦ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਭਾਰਤੀ ਵਪਾਰੀਆਂ ਦੀਆਂ ਮੁਸ਼ਕਿਲਾਂ ਵੀ ਪਤਾ ਲਗਦੀਆਂ ਹਨ। ਦਾਦੀ ਮਾਂ, ਮਿਸ ਆਈਵੀ ਜਿਹੇ ਮਾਰਮਿਕ ਚਰਿੱਤਰ ਇਸ ਕਥਾ ਨੂੰ ਹੋਰ ਵੀ ਸਜੀਵ ਬਣਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਪ੍ਰਭਾ ਖੇਤਾਨ ਕੋਲ ਅਜਿਹੀ ਸਸ਼ਕਤ ਬੋਲੀ ਤੇ ਕਥਾ ਰਸ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਨੂੰ ਇਕ ਵਾਰ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਕੇ ਛੱਡਿਆ ਨਹੀਂ ਜਾ ਸਕਦਾ। ਪ੍ਰੇਮ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਆਜ਼ਾਦ ਔਰਤ ਦੀ ਮਾਰਮਿਕ ਕਹਾਣੀ ਦਿਲ ਨੂੰ ਛੂੰਹਦੀ ਹੈ। ਅਨੁਵਾਦ ਵਿਚ ਥੋਨੂੰ, ਥੋਡਾ ਜਿਹੇ ਸ਼ਬਦ ਓਪਰੇ ਲਗਦੇ ਹਨ। ਪੁਸਤਕ ਬਹੁਤ ਹੀ ਰੌਚਿਕ ਹੈ।

-ਕੇ. ਐਲ. ਗਰਗ
ਮੋ: 94635-37050

ਅੱਖਾਂ! ਅੱਖਾਂ!! ਅੱਖਾਂ!!!
ਕਵੀ : ਡਾ: ਗੁਲਜ਼ਾਰ ਸਿੰਘ ਸੱਭਰਵਾਲ
ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਕ : ਲੋਕ ਗੀਤ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ, ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ
ਮੁੱਲ : 150 ਰੁਪਏ, ਸਫ਼ੇ : 103.

ਡਾ: ਗੁਲਜ਼ਾਰ ਸਿੰਘ ਸੱਭਰਵਾਲ ਲੋਕ ਮੁਹਾਂਦਰੇ ਵਾਲਾ ਕਵੀ ਹੈ। ਹਥਲਾ ਕਾਵਿ-ਸੰਗ੍ਰਹਿ 'ਅੱਖਾਂ! ਅੱਖਾਂ!! ਅੱਖਾਂ!!!' ਵਿਚ ਨਜ਼ਮਾਂ, ਗੀਤ, ਦੋਗਾਣੇ ਅਤੇ ਗ਼ਜ਼ਲਾਂ ਆਦਿ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹਨ। ਮੁੱਖ ਰੂਪ ਵਿਚ ਡਾ: ਗੁਲਜ਼ਾਰ ਸਿੰਘ ਸੱਭਰਵਾਲ ਪਿਆਰ ਭਾਵਨਾਵਾਂ ਦਾ ਕਵੀ ਵੀ ਹੈ। ਪਿਆਰ ਸਮਰਪਣ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਦਾ ਨਾਂਅ ਹੈ। ਸਮਰਪਣ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਨੂੰ ਡਾ: ਸੱਭਰਵਾਲ ਬਹੁਤ ਖੂਬਸੂਰਤ ਢੰਗ ਨਾਲ ਪ੍ਰਗਟਾਉਂਦਾ ਹੈ :
ਮੈਨੂੰ ਨਾ ਬੁਲਾਉ ਨੀ,
ਮੈਂ ਉਹਦੇ ਵਿਚ ਖੋਈ ਆਂ।
ਤਨੋ-ਮਨੋ-ਧਨੋ ਨੀ,
ਮੈਂ ਬੱਸ ਉਹਦੀ ਹੋਈ ਆਂ.
ਕਵਿਤਾ ਵਿਚ ਵਿਅੰਗ ਦੀ ਧਾਰ ਬਹੁਤ ਤਿੱਖੀ ਹੈ। ਨਾਲ ਹੀ ਨਾਲ ਸਾਡੇ ਸਮਾਜ ਦੇ ਰਾਜਨੀਤਕ ਅਤੇ ਵਿਦਿਅਕ, ਸਮਾਜਿਕ ਤਾਣੇ-ਬਾਣੇ 'ਤੇ ਕਰਾਰਾ ਵਿਅੰਗ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਉਦਾਹਰਨ ਵਜੋਂ 'ਦੱਸ ਬੱਲੇ ਤੇਰੇ ਪੁੱਤਰਾ' ਨਾਮੀ ਗਾਣੇ 'ਚ ਅਜੋਕੇ ਵਿਦਿਅਕ ਸਿਸਟਮ 'ਤੇ ਕਰਾਰਾ ਵਿਅੰਗ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਜੋ ਪੜ੍ਹੇ-ਲਿਖੇ ਬੇਰੁਜ਼ਗਾਰ ਪੈਦਾ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਕਵੀ ਨੇ ਹਰ ਵਰਗ ਦੀਆਂ ਭਾਵਨਾਵਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਗਟਾਵਾ ਆਪਣੀ ਕਵਿਤਾਵਾਂ 'ਚ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਪੁਸਤਕ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਪਰਮਜੀਤ ਕੌਰ ਸਰਹਿੰਦ ਅਤੇ ਡਾ: ਹਰਚੰਦ ਸਿੰਘ ਸਰਹਿੰਦੀ ਨੇ ਲਿਖੀ ਹੈ।

-ਜਤਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਔਲਖ
ਮੋ: 98155-34653.

ਸੂਲੀ ਟੰਗਿਆ ਸੱਚ
ਲੇਖਕ : ਡਾ: ਗੁਰਚਰਨ ਸਿੰਘ ਔਲਖ
ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਕ : ਨਵੀਨ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ, ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ
ਮੁੱਲ : 250 ਰੁਪਏ, ਸਫ਼ੇ : 240.

ਕੁਦਰਤ ਦਾ ਹਰ ਜੀਵਨ ਆਪਣੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਵਿਲੱਖਣਤਾ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਕਿਸੇ ਨਾ ਕਿਸੇ ਰੂਪ/ਰੰਗ ਵਿਚ ਇਹ ਵਿਲੱਖਣਤਾ ਜ਼ਾਹਰ ਹੁੰਦੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਮਨੁੱਖੀ ਜੀਵਨ-ਸ਼ੈਲੀ ਵਿਚ ਵੀ ਕੁਝ ਖ਼ਾਸ ਮਨੁੱਖ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਜੋ ਆਪਣੇ ਅਨੁਭਵਾਂ, ਵਿਚਾਰਾਂ ਤੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਪਨਪਦੀਆਂ/ਵਾਪਰਦੀਆਂ ਬੇਜ਼ੁਬਾਨ ਘਟਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਕਲਮ ਰੂਪੀ ਐਸੀ ਜ਼ਬਾਨ ਲਾਉਣ ਦੇ ਸਮਰੱਥ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਰਚਨਾਵਾਂ ਬੋਲ ਉਠਦੀਆਂ ਹਨ। ਅਜਿਹੇ ਹੀ ਖ਼ਾਸ ਮਨੁੱਖ ਡਾ: ਗੁਰਚਰਨ ਸਿੰਘ ਔਲਖ ਨੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਅਤੇ ਅਨੁਵਾਦਾਂ ਨਾਲ ਸਾਹਿਤ ਜਗਤ ਦੀ ਝੋਲੀ ਨੂੰ ਸਰਸ਼ਾਰ ਕੀਤਾ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਸਵੈ-ਜੀਵਨ ਗਾਥਾ 'ਸੂਲੀ ਟੰਗਿਆ ਸੱਚ' ਵਿਚ ਡਾ: ਔਲਖ ਨੇ ਜੀਵਨ ਦੇ ਵਿਭਿੰਨ ਰੰਗਾਂ ਨੂੰ ਬਾਖੂਬੀ ਪਾਠਕਾਂ ਦੇ ਰੂਬਰੂ ਕਰਨ ਦਾ ਸਫਲ ਯਤਨ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਜੀਵਨ ਵਿਚ ਵਿਚਰਦਿਆਂ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਦੁੱਖਾਂ-ਸੁੱਖਾਂ ਤੇ ਸੱਚ-ਝੂਠ ਨਾਲ ਦੋ-ਚਾਰ ਵੀ ਹੋਣਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਜਗਤ ਹੱਸ-ਹਵਾਨੇ (ਜੱਗ-ਹਸਾਈ) ਤੋਂ ਬਚਣ ਲਈ ਆਮ ਮਨੁੱਖ ਪਰਦੇ ਹੇਠ ਸਭ ਕੁਝ ਵੀ ਨੱਪਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ ਪਰ ਡਾ: ਔਲਖ ਨੇ ਆਪਣੇ ਜੀਵਨ ਦੀ ਕਰੀਬ ਹਰ ਬਰੀਕੀ ਤੋਂ ਪਰਦਾ ਉਠਾਉਣ ਦੀ ਯਤਨ ਕੀਤਾ ਹੈ।
ਪਰਿਵਾਰਕ ਤੰਗੀਆਂ-ਤੁਰਸ਼ੀਆਂ, ਉੱਦਮ ਨਾਲ ਉਚੇਰੀ ਵਿੱਦਿਆ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਕਰ ਲੈਣੀ, ਸਕੂਲ/ਕਾਲਜ ਅਧਿਆਪਕ ਦੀ ਹਰ ਸੁਹਿਰਦ ਡਿਊਟੀ ਨਾਲ ਬਗੈਰ ਕਿਸੇ ਝਿਜਕ/ਡਰ ਤੋਂ ਤਨੋਂ-ਮਨੋਂ ਨਿਪਟਣਾ, ਲੇਖਕ/ ਅਨੁਵਾਦਕ/ਆਲੋਚਕ ਵਜੋਂ ਯੂਨੀਕ ਤਜਰਬੇ, ਗ੍ਰਹਿਸਥੀ ਦੇ ਪਾਂਧੀ ਬਣਨ ਦੇ ਰੌਚਕ ਕਿੱਸੇ, ਘਰ ਦਾ ਕੱਖਾਂ-ਕਾਨਿਆਂ ਵਾਲਾ ਢਾਰਾ ਹੀ ਹਨੀਮੂਨ ਮਨਾਉਣ ਲਈ ਨਸੀਬ ਹੋਣਾ, ਪੀ.ਐਚ.ਡੀ. ਕਰਾਉਣ ਵਾਲੇ ਕੁਝ ਅਖੌਤੀ ਗੁਰੂਆਂ ਵੱਲੋਂ ਸਿਖਿਆਰਥੀਆਂ ਦਾ ਹਰ ਕਿਸਮ ਦਾ ਸ਼ੋਸ਼ਣ ਕਰਨ ਨੂੰ ਤਰਜੀਹ ਦੇਣ ਦਾ ਰੁਝਾਨ, ਮਾਣ-ਸਨਮਾਨ ਵਿਚ ਹੁੰਦੀ ਬਾਂਦਰ ਵੰਡ ਤੇ ਸ਼ੋਕ ਸਮਾਗਮਾਂ ਸਮੇਂ ਵੀ ਕੁਝ ਮੰਨੇ-ਪ੍ਰਮੰਨੇ ਸਨਕੀ ਲੇਖਕਾਂ ਵੱਲੋਂ ਸ਼ਰਾਬ ਤੇ ਕਬਾਬ ਦਾ ਝੱਸ ਪੂਰਾ ਕਰਨ ਲਈ ਉੱਠ ਭੱਜਣਾ ਆਦਿ ਅਨੁਭਵਾਂ ਨੂੰ ਬੜੀ ਬੇਬਾਕੀ ਨਾਲ 'ਸੂਲੀ ਟੰਗਿਆ ਸੱਚ' ਵਿਚ ਪਾਠਕ ਨੂੰ ਪੜ੍ਹਨ ਲਈ ਮਿਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਹਾਥੀ ਦੇ ਦੰਦ ਖਾਣ ਨੂੰ ਹੋਰ ਤੇ ਵੇਖਣ ਹੋਰ ਨੇ।
ਜਵਾਨ-ਜਹਾਨ ਪੁੱਤਰ ਅਤੇ ਦੋਹਤੀ ਦਾ ਜੱਗ ਤੋਂ ਤੁਰ ਜਾਣ ਦੇ ਸੱਲ੍ਹ ਨੇ ਡਾ: ਔਲ਼ਖ ਦੇ ਜੀਵਨ ਨੂੰ ਕਾਫੀ ਡਾਵਾਂਡੋਲ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਭਾਣਾ ਮੰਨਣ ਤੋਂ ਸਿਵਾਏ ਹੋਰ ਹੋ ਵੀ ਕੀ ਸਕਦਾ ਹੈ, 'ਤੇ ਅਮਲ ਕਰਦਿਆਂ ਵਿਚਾਰਾਂ/ਮਨੋਵੇਗ ਨੂੰ ਕਲਮ ਨਾਲ ਝਰੀਟਦਿਆਂ 'ਤੁਰਿਆ ਚਲ ਇਕ ਸਾਰ ਮੁਸਾਫਰਾ' ਦਾ ਸਬੂਤ ਦਿੱਤਾ ਹੈ।

-ਲਖਵਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਰਈਆ ਹਵੇਲੀਆਣਾ
ਮੋ: 98764-74858

26-4-2014

 ਸਾਹਿਤ : ਸੰਵਾਦ ਤੇ ਸਰੋਕਾਰ
ਲੇਖਕ : ਪ੍ਰੋ: ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਸਿੰਘ
ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਕ : ਆਰਬਿਟ ਪਬਲੀਕੇਸ਼ਨ, ਕੁੱਪਕਲਾਂ
ਮੁੱਲ : 150 ਰੁਪਏ, ਪੰਨੇ : 136.

ਪ੍ਰੋ: ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਸਿੰਘ ਨੇ ਪੋਸਟਗ੍ਰੈਜੂਏਟ ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਦੇ ਅਧਿਐਨ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਕਰਨ ਦੌਰਾਨ ਆਲੋਚਨਾ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿਚ ਆਪਣੀ ਇਕ ਵਿਲੱਖਣ ਪਹਿਚਾਣ ਬਣਾ ਲਈ ਹੈ। ਆਲੋਚਨਾ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਦਾਇਰਿਆਂ ਵਿਚ ਉਹ ਇਕ ਜਾਣਿਆ-ਪਹਿਚਾਣਿਆ ਹਸਤਾਖ਼ਰ ਬਣ ਚੁੱਕਾ ਹੈ। ਹਥਲੀ ਪੁਸਤਕ ਵਿਚ ਉਸ ਦੇ ਸੱਤ ਆਲੋਚਨਾਤਮਕ ਲੇਖ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਉਸ ਨੇ ਗੁਰਬਾਣੀ, ਭਗਤੀ ਕਾਵਿ, ਗੁਰਮਤਿ ਦਰਸ਼ਨ, ਨਾਵਲ, ਕਹਾਣੀ, ਪਰਵਾਸੀ ਕਵਿਤਾ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਦੀ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰੀ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਸਰੋਕਾਰਾਂ ਬਾਰੇ ਆਪਣੇ ਵਿਚਾਰ ਪੂਰੇ ਵਿਸਥਾਰ ਸਹਿਤ ਕਲਮਬੰਦ ਕੀਤੇ ਹਨ।
ਗੁਰੂ ਤੇਗ਼ ਬਹਾਦਰ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਬਾਣੀ ਦੇ ਸੰਬੋਧਨੀ ਪੱਖ ਬਾਰੇ ਵਿਚਾਰ ਕਰਦਾ ਹੋਇਆ ਪ੍ਰੋ: ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਸਿੰਘ ਲਿਖਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਬਾਣੀ ਬੰਦੇ ਨੂੰ ਮਨਮੁਖ ਤੋਂ ਗੁਰਮੁਖ ਵਿਅਕਤੀ ਬਣਨ ਦਾ ਸੰਦੇਸ਼ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ 'ਸਾਧੋ, ਨਰ ਰੇ, ਪ੍ਰਾਨੀ, ਮਨ ਰੇ, ਮਾਈ' ਆਦਿ ਸ਼ਬਦਾਂ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਨੀ ਅੰਦਾਜ਼ ਵਿਚ ਵਰਤ ਕੇ ਉਸ ਨੂੰ ਗੁਰਮਤਿ ਜੀਵਨ-ਸ਼ੈਲੀ ਨਾਲ ਜੁੜਨ ਦੀ ਪ੍ਰੇਰਨਾ ਦਿੱਤੀ ਹੈ। 'ਭਗਤ ਬਾਣੀ ਦੀ ਸਮਾਜ ਚੇਤਨਾ' ਵਾਲੇ ਖੋਜ-ਪੱਤਰ ਵਿਚ ਉਸ ਨੇ ਭਗਤ ਰਵਿਦਾਸ ਅਤੇ ਭਗਤ ਕਬੀਰ ਜੀ ਦੀ ਬਾਣੀ ਵਿਚ ਨਿਰੂਪਿਤ ਸਮਾਜ ਚੇਤਨਾ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਧਰਾਤਲਾਂ ਦਾ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਉਸ ਅਨੁਸਾਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਭਗਤਾਂ ਦੀ ਬਾਣੀ ਅਜੋਕੇ ਸਮਾਜ ਲਈ ਵੀ ਓਨੀ ਹੀ ਸਾਰਥਕ ਹੈ ਜਿੰਨੀ ਇਹ ਅੱਜ ਤੋਂ ਛੇ-ਸੱਤ ਸਦੀਆਂ ਪਹਿਲਾਂ ਸੀ। (ਪੰਨਾ 40), ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਬਾਰੇ ਲਿਖਣ ਵਾਲੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਲੇਖਕ ਜੇ. ਡੀ. ਕਨਿੰਘਮ ਦੀ ਇਤਿਹਾਸ-ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਬਾਰੇ ਵਿਚਾਰ ਕਰਦਾ ਹੋਇਆ ਉਹ ਲਿਖਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਇਕ ਅਜਿਹਾ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ ਸੀ ਜੋ ਸਹੀ ਮਾਅਨਿਆਂ ਵਿਚ ਆਪਣੀ ਲੇਖਣੀ ਦੇ ਫ਼ਰਜ਼ਾਂ ਪ੍ਰਤੀ ਸੁਚੇਤ ਹੋ ਕੇ ਵਿਚਰਿਆ।
ਅਗਲੇ 4 ਲੇਖਾਂ ਵਿਚ ਪ੍ਰੋ: ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਸਿੰਘ ਨੇ ਡਾ: ਕੁਲਵਿੰਦਰ ਮਿਨਹਾਸ ਦੇ ਨਾਵਲ 'ਤੇ ਗੰਗਾ ਵਹਿੰਦੀ ਰਹੀ', ਕੁਲਵੰਤ ਸਿੰਘ ਵਿਰਕ ਦੇ ਕਹਾਣੀ ਸੰਗ੍ਰਹਿ 'ਨਵੇਂ ਲੋਕ', ਸਵਰਨ ਸਿੰਘ ਪਰਵਾਨਾ ਦੇ ਕਾਵਿ-ਸੰਗ੍ਰਹਿ 'ਭਾਈਚਾਰਾ' ਅਤੇ ਪ੍ਰੋ: ਸੁਰਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਨਰੂਲਾ ਦੇ 'ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ' ਬਾਰੇ ਆਪਣੇ ਵਿਚਾਰ ਪ੍ਰਗਟ ਕੀਤੇ ਹਨ।
ਉਹ ਸਬੰਧਤ ਲੇਖਕ ਬਾਰੇ ਵੱਧ ਤੋਂ ਵੱਧ ਜਾਣਕਾਰੀ ਦੇਣ ਦਾ ਉੱਦਮ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸ ਲੇਖਕ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਹਵਾਲਾ-ਪੁਸਤਕਾਂ ਦਾ ਵੀ ਯਥਾਯੋਗ ਪ੍ਰਯੋਗ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਵਿਧੀਆਂ ਉਸ ਦੇ ਆਲੋਚਨਾਤਮਕ ਕਾਰਜ ਨੂੰ ਕਾਫੀ ਪ੍ਰਮਾਣਿਕ ਬਣਾ ਦਿੰਦੀਆਂ ਹਨ।

-ਪ੍ਰੋ: ਬ੍ਰਹਮਜਗਦੀਸ਼ ਸਿੰਘ
ਮੋ : 98760-52136

ਸਿਕੰਦਰ
ਲੇਖਕ : ਪੀ. ਆਰ. ਖਾਮੋਸ਼
ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਕ : ਲੇਖਕ ਆਪ, ਹੁਸ਼ਿਆਰਪੁਰ
ਮੁੱਲ : 100 ਰੁਪਏ, ਸਫ਼ੇ : 80.

ਲੇਖਕ/ਕਵੀ ਪੀ. ਆਰ. ਖਾਮੋਸ਼ ਦੀ ਇਹ ਪੰਜਵੀਂ ਕਾਵਿ-ਪੁਸਤਕ ਹੈ। ਇਸ ਵਿਚ ਲਗਭਗ 55 ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਹਨ, ਜੋ ਗ਼ਰੀਬੀ, ਧਰਮ, ਕਿਰਤੀ ਤੇ ਕਿਰਤੀ ਔਰਤ ਦੀ ਹੋਂਦ, ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੇ ਸਰੋਕਾਰਾਂ, ਨੈਤਿਕਤਾ, ਦੋਗਲਾ ਵਿਅਕਤਿੱਤਵ ਤੇ ਭ੍ਰਿਸ਼ਟ ਨਿਆਂ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਹਨ। ਕਵਿਤਾ ਇਕ ਅਜਿਹਾ ਸੱਚ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਸਮੇਂ ਦਾ ਸ਼ੀਸ਼ਾ ਵਿਖਾਉਂਦੀ, ਕਿਰਤੀ ਕਾਮਿਆਂ ਨੂੰ ਉੱਠ ਖਲੋਣ ਲਈ ਪ੍ਰੇਰਦੀ ਤੇ ਹੱਕ-ਸੱਚ ਲਈ ਲੜਨਾ ਸਿਖਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਰਚਨਾ ਵਿਚ ਲੇਖਕ ਨੇ ਸਮਾਜ ਵਿਚ ਫੈਲੀਆਂ ਬੁਰਾਈਆਂ ਵਿਰੁੱਧ ਜਨਤਾ ਨੂੰ ਜਾਗ੍ਰਿਤ ਕਰਨ ਦਾ ਉਪਰਾਲਾ ਕੀਤਾ ਹੈ ਤੇ ਤਿੱਖੇ ਵਿਅੰਗ ਵੀ ਕੱਸੇ ਹਨ। ਲੇਖਕ ਨੇ ਗੱਲ ਕੀਤੀ ਹੈ ਇਬਾਦਤ ਦੀ, ਇਨਸਾਨੀਅਤ ਦੀ, ਰੌਸ਼ਨੀ ਦੀ ਤੇ ਗੁਰਬਤ ਦੀ ਜਦੋਂ ਉਹ ਲਿਖਦਾ ਹੈ :
ਦਿਨ ਰਾਤੀਂ ਟੁੱਟ ਮਰਦੇ ਨੇ, ਦੁੱਖ ਦਰਦ ਤਸੀਹੇ ਜਰਦੇ ਨੇ।
ਮੁਹਤਾਜ ਨੇ ਢਿੱਡ ਦੇ ਝੁਲਖੇ ਦੇ, ਜਰਦੇ ਨੇ ਸਬ੍ਹ ਸਲੀਬਾਂ ਦੇ।
ਕਵਿਤਾ 'ਬੇਦਾਵਾ' ਵਿਚ ਸਿੱਖਾਂ ਵੱਲੋਂ ਗੁਰੂ ਨੂੰ ਦਿੱਤੇ ਬੇਦਾਵੇ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਵਿਅੰਗ ਕੱਸਿਆ ਹੈ। ਧਰਮ ਦੀ ਗੱਲ ਕੀਤੀ ਹੈ, ਸਰੀਰ ਦਾਨ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਦਾਨ ਹੈ ਜਿਵੇਂ :
ਦੇਹ ਦਾਨ ਦਾ ਕੌਮ ਲਈ ਅਹਿਦ ਕੀਤਾ
ਸਿਰੇ ਅਹਿਦ ਇਹ ਚੜ੍ਹਨ ਚੜ੍ਹਾਉਣ ਦੇਵੀਂ।
ਚੋਣਾਂ ਸਮੇਂ ਜੋ ਹਾਲਾਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਪੈਸੇ ਬਦਲੇ ਵੋਟਾਂ ਵਿਕਦੀਆਂ ਹਨ, ਜਦੋਂ ਵਿਕਦੇ ਹਨ ਨੇਤਾ ਐਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ ਉੱਤੇ ਵੀ ਤਕੜਾ ਵਿਅੰਗ ਕੱਸਿਆ ਹੈ। ਲੇਖਕ ਨੇ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ, ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੀ ਉਸਤਤ ਵਿਚ ਵੀ ਗੀਤ ਲਿਖੇ ਹਨ ਜੋ ਧਾਰਮਿਕ ਪ੍ਰਵਿਰਤੀ ਦੇ ਪ੍ਰਤੀਕ ਹਨ।
ਸੰਖੇਪ ਵਿਚ ਕਿਹਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿ ਲੇਖਕ ਨੇ ਕੁੱਜੇ ਵਿਚ ਸਮੁੰਦਰ ਬੰਦ ਕਰ ਵਿਖਾਇਆ ਹੈ।

-ਡਾ: ਜਗਦੀਸ਼ ਕੌਰ ਵਾਡੀਆ
ਮੋ: 98555-84298


ਰੰਗ ਨਿਆਰੇ ਸ਼ਿਅਰਾਂ ਦੇ
ਲੇਖਕ : ਸੁਖਦੇਵ ਸਿੰਘ ਗਰੇਵਾਲ
ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਕ : ਤਰਲੋਚਨ ਪਬਲਿਸ਼ਰਜ਼, ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ
ਮੁੱਲ : 170 ਰੁਪਏ, ਸਫ਼ੇ : 112.

ਸੁਖਦੇਵ ਸਿੰਘ ਗਰੇਵਾਲ ਦੋ ਦਰਜਨ ਦੇ ਕਰੀਬ ਪੁਸਤਕਾਂ ਦਾ ਰਚੇਤਾ ਹੈ। ਉਸ ਦੁਆਰਾ ਲਿਖੀਆਂ ਪੁਸਤਕਾਂ ਵਿਚੋਂ ਗ਼ਜ਼ਲਾਂ ਦੀਆਂ ਪੁਸਤਕਾਂ ਦੀ ਸੂਚੀ ਵੀ ਲੰਮੀ ਹੈ। ਗ਼ਜ਼ਲਾਂ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਉਸ ਨੇ ਨਜ਼ਮਾਂ, ਗੀਤ, ਕਹਾਣੀ ਅਤੇ ਬਾਲ ਸਾਹਿਤ ਵਿਚ ਵੀ ਖੂਬ ਕਲਮ ਚਲਾਈ ਹੈ।
ਹਥਲੀ ਪੁਸਤਕ 'ਰੰਗ ਨਿਆਰੇ ਸ਼ਿਅਰਾਂ ਦੇ' ਉਸ ਦੇ ਚੋਣਵੇਂ ਸ਼ਿਅਰਾਂ ਦੀ ਪੁਸਤਕ ਹੈ। ਇਸ ਪੁਸਤਕ ਵਿਚ ਲੇਖਕ ਦੀਆਂ ਪਹਿਲਾਂ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਹੋ ਚੁੱਕੀਆਂ 8 ਪੁਸਤਕਾਂ ਵਿਚੋਂ ਗ਼ਜ਼ਲਾਂ ਦੇ ਚੋਣਵੇਂ ਸ਼ਿਅਰ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹਨ। ਲੇਖਕ ਨੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸ਼ਿਅਰਾਂ ਲਈ 27 ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਦੀ ਚੋਣ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਮਹਿਕ-ਖੁਸ਼ਬੋ, ਜ਼ਿੰਦਗੀ, ਭਟਕਣ, ਸ਼ਹਿਰ, ਸਫ਼ਰ, ਗ਼ਮ, ਹਵਾ, ਵਕਤ, ਬਿਰਖ, ਜੁਗਨੂੰ, ਮਹਿਫ਼ਲ, ਕਾਫ਼ਲਾ, ਯਾਦ, ਪਿਆਰ ਆਦਿ 'ਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਸ਼ਿਅਰ ਪ੍ਰਸਤੁਤ ਕੀਤੇ ਗਏ ਹਨ। ਉਸ ਦੇ ਕੁਝ ਸ਼ਿਅਰ ਦੇਖੋ :
-ਕੌਣ ਜਾਣੇ ਢੂੰਡਦੀ ਕਿਸ ਨੂੰ ਸੀ ਉਹ,
ਮਹਿਕ ਮੇਰੇ ਦਰ 'ਤੇ ਆ ਕੇ ਮੁੜ ਗਈ।
-ਪੈਰ ਸਾਡੇ ਮੰਜ਼ਿਲਾਂ ਦੇ ਕੋਲ ਆ ਕੇ ਠਰ ਗਏ,
ਪਾਣੀਆਂ ਦੇ ਸ਼ਹਿਰ ਜਦ ਲੋਕੀਂ ਪਿਆਸੇ ਮਰ ਗਏ।
-ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਵਿਚ ਮਾਰੂਥਲ ਜੇਕਰ ਨਹੀਂ ਮਿਲਿਆ ਕੋਈ,
ਦੇਖ ਲੈ ਬਰਸਾਤ ਵੀ ਤਾਂ ਦੂਰ ਤੋਂ ਲੰਘਦੀ ਰਹੀ।
-ਆਸ ਰੱਜ ਕੇ ਜੀਣ ਦੀ ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬਾਕੀ ਰਹੀ,
ਖਿੰਡ ਗਿਆ ਜਦ ਆਲ੍ਹਣਾ ਪੱਤਾ ਸਹਾਰਾ ਹੋ ਗਿਆ।
ਕਵੀ ਹਰ ਵਿਸ਼ੇ 'ਤੇ ਭਿੰਨ-ਭਿੰਨ ਨਜ਼ਰੀਏ ਤੋਂ ਸ਼ਿਅਰ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਦੇ ਸ਼ਿਅਰ ਸਰਲਤਾ ਦੀ ਚਾਦਰ ਇਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਓੜੀ ਬੈਠੇ ਹਨ ਕਿ ਪਾਠਕ ਹਰ ਸ਼ਿਅਰ ਨੂੰ ਪੜ੍ਹ ਕੇ ਆਸਾਨੀ ਨਾਲ ਸਮਝ ਸਕਦਾ ਹੈ।

-ਹਰਭਜਨ ਸਿੰਘ ਵਕਤਾ
ਮੋ: 98148-98150.

ਬਾਹਰ ਦਾ ਚੱਕਰ
ਲੇਖਕਾ : ਰਵਿੰਦਰ ਕੌਰ ਸੈਣੀ
ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਕ : ਪ੍ਰਤੀਕ ਪਬਲੀਕੇਸ਼ਨਜ਼, ਪਟਿਆਲਾ
ਮੁੱਲ : 150 ਰੁਪਏ, ਸਫ਼ੇ : 104.

ਰਵਿੰਦਰ ਕੌਰ ਸੈਣੀ ਕੈਨੇਡਾ ਵਸਦੀ ਲੇਖਕਾ ਹੈ। 'ਬਾਹਰ ਦਾ ਚੱਕਰ' ਉਸ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਕਹਾਣੀ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿਚ ਕੁੱਲ 11 ਕਹਾਣੀਆਂ ਸੰਕਲਿਤ ਹਨ। ਉਸ ਦੀਆਂ ਕਹਾਣੀਆਂ ਦੇ ਪਾਸਾਰ ਪੰਜਾਬ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਪਰਵਾਸ ਦੇ ਜੀਵਨ ਵੇਰਵਿਆਂ ਤੱਕ ਫੈਲੇ ਹੋਏ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਕਹਾਣੀਆਂ ਦੇ ਸਾਂਝੇ ਸੂਤਰ ਸਮਾਜਿਕ, ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਤਣਾਵਾਂ ਨਾਲ ਸਬੰਧ ਰੱਖਦੇ ਹਨ। ਫਿਰ ਉਹ ਭਾਵੇਂ ਪਰਿਵਾਰਕ, ਮਾਨਸਿਕ, ਨਾਰੀ ਵੇਦਨਾ, ਸੰਵੇਦਨਾ ਅਤੇ ਜਟਿਲ ਵਰਤਾਰਿਆਂ ਦੀ ਨਿਸ਼ਾਨਦੇਹੀ ਕਰ ਰਹੀ ਹੋਵੇ। ਲਗਭਗ ਸਾਰੀਆਂ ਕਹਾਣੀਆਂ ਵਿਚ ਆਸ਼ਾਵਾਦ ਨਿਰੰਤਰ ਕਾਇਮ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਹੜਾ ਉਸ ਦੇ ਸਾਹਿਤਕ-ਬਿੰਬ ਨੂੰ ਮਾਨਵਵਾਦ ਨਾਲ ਜੋੜਨ ਦੇ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਮਰੱਥ ਹੈ। 'ਧੋਖਾ' ਕਹਾਣੀ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਇਸ ਦੇ ਸਿਰਲੇਖ ਤੋਂ ਹੀ ਸਪੱਸ਼ਟ ਹੈ ਕਿ ਜੋਤੀ, ਜੋ ਕਹਾਣੀ ਦੀ ਨਾਇਕਾ ਹੈ, ਧੋਖੇ ਵਿਚ ਆ ਜਾਣ ਦੀ ਕਥਾ-ਰਚਨਾ ਹੈ। 'ਲੀਨਾ ਦਾ ਸਫ਼ਰ', 'ਅਤੀਤ ਦੇ ਪ੍ਰਛਾਵੇਂ', 'ਨਾਰੀ ਚੇਤਨਾ' ਦੀਆਂ ਖੂਬਸੂਰਤ ਕਹਾਣੀਆਂ ਹਨ। 'ਆਲ੍ਹਣਾ' ਅਤੇ 'ਦੋ ਚਟਾਨਾਂ' ਫੈਂਟੈਸੀ ਜੁਗਤ ਵਾਲੀਆਂ ਹਨ। 'ਬਹੂ' ਅਤੇ 'ਬਾਹਰ ਦਾ ਚੱਕਰ' ਖਪਤਕਾਰੀ ਰੁਚੀਆਂ ਦਾ ਪਰਦਾਫਾਸ਼ ਕਰਨ ਵਾਲੀਆਂ ਕਥਾ-ਰਚਨਾਵਾਂ ਹਨ। ਉਸ ਦੇ ਨਾਰੀ ਪਾਤਰ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੀਆਂ ਦੁਸ਼ਵਾਰੀਆਂ ਦਾ ਬਹੁਤ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਢੰਗ ਨਾਲ ਮੁਕਾਬਲਾ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਜੇਤੂ ਬਣ ਕੇ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲਦੇ ਹਨ। ਉਸ ਦੀਆਂ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਜੁਗਤਾਂ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਵਰਨਣ, ਵਾਰਤਾਲਾਪ, ਨਾਟਕੀ ਰੰਗਣ, ਪ੍ਰਤੀਕਾਤਮਕਤਾ ਆਦਿ ਹਨ। ਕਹਾਣੀਕਾਰਾ ਦੀ ਭਾਸ਼ਾ ਸਰਲ ਅਤੇ ਸੰਜਮੀ ਹੈ। ਇਹ ਕਹਾਣੀਆਂ ਇਕਹਿਰੀ ਕਿਸਮ ਦੀਆਂ ਹਨ। ਕਿਹਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿ ਜੇ ਉਹ ਇਸੇ ਲਗਨ ਅਤੇ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹਤਾ ਨਾਲ ਕਹਾਣੀਆਂ ਲਿਖਦੀ ਰਹੀ ਤਾਂ ਜ਼ਰੂਰ ਹੀ ਸਫ਼ਲਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਸਕੇਗੀ। ਆਮੀਨ!

-ਜੋਗਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਨਿਰਾਲਾ
ਮੋ: 98721-61644.

ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ
ਸੰਪਾਦਕ : ਡਾ: ਭਗਵੰਤ ਸਿੰਘ ਤੇ ਗਿੱਲ ਮੋਰਾਂਵਾਲੀ
ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਕ : ਤਰਲੋਚਨ ਪਬਲਿਸ਼ਰਜ਼, ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ
ਮੁੱਲ : 300 ਰੁਪਏ, ਸਫ਼ੇ : 280.

ਮਹਾਂਬਲੀ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨੂੰ 'ਸ਼ੇਰੇ-ਪੰਜਾਬ' ਦੇ ਲਕਬ ਨਾਲ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੇ ਦਸ ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿਚ ਪਿਉ ਦਾ ਸਾਇਆ ਸਿਰ ਤੋਂ ਉੱਠਣ ਅਥਵਾ ਯਤੀਮ ਹੋ ਜਾਣ ਮਗਰੋਂ ਆਪਣੀ ਨਿੱਕੀ ਮਿਸਲ ਦੀ ਕਮਾਨ ਸੰਭਾਲ ਕੇ ਤੇਗ ਦੇ ਜ਼ੋਰ 'ਤੇ ਆਪਣੀ ਤੀਖਣ-ਬੁੱਧੀ ਸਦਕਾ ਪ੍ਰਭੂਸੱਤਾ-ਸੰਪੰਨ ਵਿਸ਼ਾਲ ਖ਼ਾਲਸਾ ਰਾਜ ਸਥਾਪਤ ਕੀਤਾ, ਜਿਸ ਵਿਚ ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਵਿਤਕਰੇ ਦੇ ਹਿੰਦੂ, ਮੁਸਲਮਾਨ, ਸਿੱਖ ਤੇ ਹੋਰ ਸਭ ਸ਼ਾਹ ਮੁਹੰਮਦ ਅਨੁਸਾਰ 'ਰਾਜ਼ੀ-ਬਾਜ਼ੀ' ਵਸਦੇ ਹਨ। ਮਹਾਰਾਜਾ ਨਿੱਜੀ ਤੌਰ 'ਤੇ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦਾ ਅਨਿੰਨ ਸ਼ਰਧਾਲੂ ਸੀ ਤੇ ਸਹੀ ਅਰਥਾਂ ਵਿਚ ਪੰਥ ਦਾ ਸੇਵਾਦਾਰ। ਗੁਰਧਾਮਾਂ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਮੰਦਰਾਂ, ਮਸੀਤਾਂ ਦੀ ਉਸਾਰੀ-ਮੁਰੰਮਤ ਬਰਾਬਰ ਕਰਵਾਈ।
ਡਾ: ਭਗਵੰਤ ਸਿੰਘ ਤੇ ਗਿੱਲ ਮੋਰਾਂਵਾਲੀ ਨੇ ਇਸ ਪੁਸਤਕ ਦੀ ਸੰਪਾਦਨਾ ਕਰਕੇ ਪੰਜਾਬੀਆਂ-ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਇਕ ਵੱਡੀ ਸੇਵਾ ਕੀਤੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਸਮੁੱਚੇ ਪੰਜਾਬੀ ਆਪਣੇ ਮਹਾਰਾਜਾ ਸਾਹਿਬ ਉਤੇ ਗੌਰਵ ਤੇ ਮਾਣ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਨਗੇ। ਹੁਣ ਤੱਕ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਕਮੇਟੀ ਜਾਂ ਪੰਜਾਬ ਦੀਆਂ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀਆਂ ਆਦਿ ਵੱਲੋਂ ਕੀਤਾ ਹੋਇਆ ਕੋਈ ਸਾਹਿਤਕ ਉਪਰਾਲਾ ਮੇਰੇ ਨਜ਼ਰੀਂ ਨਹੀਂ ਆਇਆ, ਜਿਸ ਵਿਚ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਜੀਵਨ ਤੇ ਰਾਜ ਬਾਰੇ ਏਨੀ ਦੁਰਲੱਭ, ਪੁਖ਼ਤਾ ਤੇ ਸੰਤੁਲਿਤ ਜਾਣਕਾਰੀ ਇਕੋ ਜਿਲਦ ਥੱਲੇ ਮਿਲ ਸਕੇ। ਪੁਸਤਕ ਵਿਚ ਸੰਪਾਦਕਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਖੇਤਰਾਂ ਦੇ ਮਾਹਰ ਲੇਖਕਾਂ/ਇਤਿਹਾਸਕਾਰਾਂ ਜਿਵੇਂ ਪ੍ਰਿੰ: ਤੇਜਾ ਸਿੰਘ, ਡਾ: ਗੰਡਾ ਸਿੰਘ, ਸੀਤਾ ਰਾਮ ਕੋਹਲੀ, ਡਾ: ਜੀ. ਐਲ. ਚੋਪੜਾ, ਡਾ: ਹਰਦਿੱਤ ਸਿੰਘ ਢਿੱਲੋਂ, ਹਰਬੰਸ ਸਿੰਘ, ਗੁਰਦਿੱਤ ਸਿੰਘ, ਪ੍ਰੋ: ਸੱਯਦ ਅਬਦੁੱਲ ਕਾਦਿਰ, ਪ੍ਰੋ: ਗੁਲਸ਼ਨ ਰਾਇ, ਪ੍ਰੋ: ਗੁਰਮੁਖ ਨਿਹਾਲ ਸਿੰਘ, ਬਾਵਾ ਪ੍ਰੇਮ ਸਿੰਘ ਹੋਤੀ, ਡਾ: ਕੇ.ਸੀ. ਖੰਨਾ ਤੇ ਸਰ ਜੋਗੇਂਦਰ ਸਿੰਘ, ਤੇਰਾਂ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਦੇ ਉਹ ਖੋਜ-ਪੱਤਰ/ਨਿਬੰਧ ਸੰਕਲਿਤ ਕੀਤੇ ਹਨ ਜੋ ਸ਼ੇਰੇ-ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਜੀਵਨ ਤੇ ਰਾਜ ਬਾਰੇ ਵਿਸਤ੍ਰਿਤ ਜਾਣਕਾਰੀ ਦਿੰਦੇ ਅਤੇ ਇਕ-ਦੂੰ-ਇਕ ਚੜ੍ਹਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਟਿੱਪਣੀਆਂ ਤੇ ਹਵਾਲੇ ਪੁਸਤਕ ਨੂੰ ਹੋਰ ਗਿਆਨ ਭਰਪੂਰਤਾ ਤੇ ਪੁਖ਼ਤਗੀ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਅੰਤਿਕਾਵਾਂ ਵਿਚ ਮਹਾਰਾਜਾ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਬੰਸਾਵਲੀ, ਪਰਿਵਾਰ, ਸ਼ਹਿਜ਼ਾਦੇ ਦਲੀਪ ਸਿੰਘ ਦੀਆਂ ਅਸਲੀ ਤੇ ਅਨੁਵਾਦਿਤ ਚਿੱਠੀਆਂ, ਮਹਾਰਾਜੇ ਦਾ ਘੋੜਿਆਂ ਪ੍ਰਤੀ ਪ੍ਰੇਮ ਤੇ ਮੌਤ ਬਾਰੇ ਸਮਾਚਾਰ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹਨ।
ਪੁਸਤਕ ਵਿਚ ਰਾਜਨੀਤਕ ਤੇ ਧਾਰਮਿਕ ਗੁਰਮਤੇ ਦੀ ਗੱਲ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸਕ ਵਿਵਰਨ ਵੀ ਹੈ। ਸਿੱਖ ਇਸ ਤੋਂ ਵਰਤਮਾਨ ਲਈ ਚਾਹੁਣ ਤਾਂ ਕੋਈ ਸਬਕ-ਸੰਦੇਸ਼ ਲੈ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਪੁਸਤਕ ਦੇ ਪੰਨਾ 29 ਉਤੇ ਮਹਾਰਾਜਾ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਇਕ ਤੇਜਸਵੀ ਚਿੱਤਰ ਹੈ, ਜੋ ਸਿੱਖਾਂ-ਪੰਜਾਬੀਆਂ ਵਿਚ ਪ੍ਰਸਾਰੇ-ਸੰਚਾਰੇ ਜਾਣ ਦੇ ਕਾਬਿਲ ਹੈ। ਮੈਂ, ਡਾ: ਭਗਵੰਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਸ਼ਾਹ ਮੁਹੰਮਦ ਦੀ ਸ਼ਾਇਰੀ ਦੇ ਸਾਏ ਹੇਠਲੇ ਵਿਚਾਰ 'ਦੋ ਪ੍ਰਭੂਸੱਤਾ-ਸੰਪੰਨ' ਮੁਲਕਾਂ ਦੀ ਟੋਹ' ਵਾਲੇ ਵਿਚਾਰ ਨਾਲ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਕ-ਮਿਕਤੀ ਹਾਂ ਕਿ ਸ਼ੇਰੇ-ਪੰਜਾਬ ਨੇ 'ਖ਼ਾਲਸਾ' ਦੇ ਅਰਥਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਦੇਸ਼-ਪੰਜਾਬ ਵਿਚ 'ਪ੍ਰਭੂਸੱਤਾ-ਸੰਪੰਨ ਖ਼ਾਲਸਾ ਕੌਮੀ ਰਾਜ' ਸਥਾਪਤ ਕੀਤਾ। ਡਾ: ਤੇਜਵੰਤ ਮਾਨ ਹੁਰਾਂ ਨਾਲ ਸਹਿਜੇ ਹੀ ਸਹਿਮਤ ਹੋ ਸਕੀਦਾ ਹੈ ਕਿ 'ਕੋਈ ਵੀ ਵਿਦਵਾਨ ਪੰਜਾਬੀ ਕੌਮੀਅਤ ਦੇ ਖ਼ਾਲਸਾ ਰਾਜ ਦੇ ਭਾਵਨਾਤਮਕ ਸੰਕਲਪ ਨੂੰ ਰੱਦ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦਾ....ਸੁਤੰਤਰ ਕੌਮੀ ਰਾਜ ਖੁੱਸ ਜਾਣ ਦੀ ਚੀਸ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ 1849 ਈ: ਤੋਂ ਨਿਰੰਤਰ ਇਹ ਸੰਕਲਪ ਕਾਇਮ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਮਹਾਰਾਜਾ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਜੀਵਨ ਸੁਹਿਰਦ ਤੇ ਉਤਸ਼ਾਹੀ ਸਿੱਖਾਂ-ਪੰਜਾਬੀਆਂ ਲਈ ਨਿਰਸੰਦੇਹ ਇਕ ਪ੍ਰਕਾਸ਼-ਸਤੰਭ ਹੈ ਤੇ ਨਿਸਚੇ ਹੀ ਇਹ ਪੁਸਤਕ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਖੂਨ ਵਿਚ 'ਪ੍ਰਭੂਸੱਤਾ-ਸੰਪੰਨਤਾ' ਦਾ ਸੰਚਾਰ ਕਰੇਗੀ।

-ਸ਼ੇਰ ਸਿੰਘ ਕੰਵਲ
ਫੋਨ : 001-602-482-2276

ਸਿੱਖਿਆ ਤੇ ਸੰਕਲਪ
ਗੀਤਕਾਰ : ਜੀ. ਐਸ. ਗਿੱਲ ਰਣਸੀਂਹਕੇ
ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਕ : ਲੋਕ ਰੰਗ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ, ਬਰਨਾਲਾ
ਮੁੱਲ : 140 ਰੁਪਏ, ਸਫ਼ੇ : 128.

ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਚ ਚੰਗੇ ਤੇ ਸੰਜੀਦਾ ਗੀਤਾਂ ਦੀ ਕਮੀ ਹਮੇਸ਼ਾ ਮਹਿਸੂਸ ਹੁੰਦੀ ਰਹੀ ਹੈ। ਨਾਮਵਰ ਸ਼ਾਇਰਾਂ ਦੀ ਬੇਧਿਆਨੀ ਕਾਰਨ ਇਹ ਸਿਨਫ਼ ਹੋਰ ਪਛੜ ਗਈ ਤੇ ਨਿਮਨ ਪੱਧਰ ਦੇ ਗੀਤਕਾਰਾਂ ਦਾ ਇਸ 'ਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਹੋ ਗਿਆ। ਗਾਹੇ ਵਗਾਹੇ ਕੁਝ ਵਧੀਆ ਸ਼ਾਇਰਾਂ ਨੇ ਇਧਰ ਧਿਆਨ ਦੇਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੇ ਚੰਗੇ ਸਿੱਟੇ ਨਿਕਲੇ ਹਨ। ਉਪਰੋਕਤ ਪੁਸਤਕ ਨੂੰ ਵਾਚਦਿਆਂ ਜੀ. ਐਸ. ਗਿੱਲ ਰਣਸੀਂਹਕੇ ਗੀਤ ਲੇਖਣ ਖ਼ੇਤਰ ਵਿਚ ਸੰਜੀਦਾ ਕਲਮਕਾਰ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਖ਼ੁਦ ਗਾਇਕ ਹੈ ਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਸਵ: ਲਾਲ ਚੰਦ ਯਮਲਾ ਜੱਟ ਦਾ ਥਾਪੜਾ ਵੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਯਮਲਾ ਜੱਟ ਖ਼ੁਦ ਸਾਫ਼-ਸੁਥਰਾ ਗੀਤਕਾਰ ਤੇ ਗਾਇਕ ਸੀ ਤੇ ਇਸ ਦਾ ਅਸਰ ਸ਼ਾਗਿਰਦਾਂ 'ਤੇ ਪੈਣਾ ਸੁਭਾਵਿਕ ਹੈ। 'ਸਿੱਖਿਆ ਤੇ ਸੰਕਲਪ' ਦੇ ਗੀਤਾਂ ਦੀ ਦਿਸ਼ਾ ਇਸ ਪੁਸਤਕ ਦੇ ਨਾਂਅ ਤੋਂ ਹੀ ਸਪੱਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਤੇ ਸ਼ਾਇਰ ਅੰਤ ਤੱਕ ਮਾਨਵੀ ਕਦਰਾਂ-ਕੀਮਤਾਂ ਦੇ ਪੱਧਰ ਨੂੰ ਕਾਇਮ ਰੱਖਣ ਲਈ ਆਪਣੇ ਗੀਤਾਂ ਨੂੰ ਮਾਧਿਅਮ ਬਣਾਉਂਦਾ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਆਪਣੇ ਗੀਤਾਂ ਵਿਚ ਸ਼ਾਇਰ ਕਾਦਰ ਦੀ ਰੰਗ-ਬਰੰਗੀ ਦੁਨੀਆ ਤੋਂ ਬਲਿਹਾਰੇ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਕਲਜੁਗ ਵਿਚ ਵਾਪਰ ਰਹੀਆਂ ਅਣਹੋਣੀਆਂ ਤੋਂ ਅਸੰਤੁਸ਼ਟ ਹੈ। ਗਿੱਲ ਅਨੁਸਾਰ ਬੰਦਾ ਮੇਰੀ ਮੇਰੀ ਦੇ ਚੱਕਰਵਿਊ ਵਿਚ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਫਸ ਚੁੱਕਾ ਹੈ ਤੇ ਧਨ ਦੇ ਲੋਭ ਵਿਚ ਆ ਕੇ ਕੁਕਰਮ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਉਹ ਨਾਮ ਜਪਣ ਵਿਚ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਰੱਖਦਾ ਹੈ ਤੇ ਇਸੇ ਨੂੰ ਮਨੁੱਖੀ ਜਨਮ ਦੀ ਕਮਾਈ ਦਸਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਵਿਚ ਪ੍ਰਾਥਮਿਕ ਸਮਾਜਿਕ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਤੇ ਉਸਾਰੂ ਦਿਸ਼ਾ ਦੀ ਕਮੀ ਮਹਿਸੂਸ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਤੇ ਚੰਗਾ ਹੁੰਦਾ ਜੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਗੀਤਾਂ ਵਿਚ ਮਨੁੱਖੀ ਜੀਵਨ ਦੀ ਬਦਹਾਲੀ ਦੇ ਅਸਲ ਕਾਰਨਾਂ ਦੀ ਵੀ ਵਿਆਖਿਆ ਹੁੰਦੀ।

-ਗੁਰਦਿਆਲ ਰੌਸ਼ਨ
ਮੋ: 9988444002

19-4-2014

 ਕਾਦਰਯਾਰ
ਕਿੱਸਾ ਪੂਰਨ ਭਗਤ

ਸੰਪਾਦਕ : ਪ੍ਰੋ: ਬਿਕਰਮ ਸਿੰਘ ਘੁੰਮਣ
ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਕ : ਵਾਰਿਸ ਸ਼ਾਹ ਫਾਊਂਡੇਸ਼ਨ, ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ
ਮੁੱਲ : 220 ਰੁਪਏ, ਸਫ਼ੇ : 112.

ਕਾਦਰਯਾਰ, ਕਿੱਸਾ ਕਾਵਿ ਪਰੰਪਰਾ ਦੇ ਪਿਛਲੇ ਦੌਰ ਦਾ ਇਕ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਕਵੀ ਹੈ। ਉਸ ਦਾ ਜੀਵਨ ਕਾਲ 19ਵੀਂ ਸਦੀ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਅੱਧ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਉਸ ਦੁਆਰਾ ਲਿਖਿਆ 'ਕਿੱਸਾ ਪੂਰਨ ਭਗਤ' ਪੰਜਾਬੀਆਂ ਵਿਚ ਬੇਹੱਦ ਹਰਮਨ-ਪਿਆਰਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਕਾਦਰਯਾਰ ਨੇ ਆਪਣੀ ਇਹ ਰਚਨਾ ਪੰਜ ਸੀਹਰਫ਼ੀਆਂ (ਸ਼ਾਹਮੁਖੀ ਲਿਪੀ ਦੇ 30 ਹਰਫ਼ਾਂ ਨੂੰ ਹਰ ਕਾਵਿ-ਬੰਦ ਦੇ ਆਰੰਭ ਵਿਚ ਰੱਖ ਕੇ) ਸੰਪੂਰਨ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਸੰਖੇਪਤਾ, ਸੂਤਰਬੱਧਤਾ ਅਤੇ ਸਟੀਕਤਾ ਇਸ ਰਚਨਾ ਦੇ ਕੁਝ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਲੱਛਣ ਹਨ। ਇਸ ਕਿੱਸੇ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਕਾਦਰਯਾਰ ਦੀਆਂ ਕੁਝ ਹੋਰ ਰਚਨਾਵਾਂ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਹਨ : ਮਹਿਰਾਜਨਾਮਾ (ਹਜ਼ਰਤ ਮੁਹੰਮਦ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਅੱਲ੍ਹਾ ਨਾਲ ਮੁਲਾਕਾਤ ਨੂੰ 'ਮਹਿਰਾਜ' ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਰਚਨਾ ਵਿਚ ਉਸ ਮੁਲਾਕਾਤ ਦਾ ਵਰਨਣ ਹੈ।), ਰੋਜ਼ਾਨਾਮਾ (30 ਰੋਜ਼ਿਆਂ ਦੇ ਮਹਾਤਮ ਦਾ ਵਿਵਰਣ), ਕਿੱਸਾ ਸੋਹਣੀ ਮਹੀਂਵਾਲ, ਸੀਹਰਫ਼ੀ ਹਰੀ ਸਿੰਘ ਨਲੂਆ, ਵਾਰ ਪੂਰਨ ਭਗਤ (970 ਕਲੀਆਂ ਵਿਚ ਲਿਖਿਆ ਪੂਰਨ ਭਗਤ ਦਾ ਇਕ ਵਿਸਤ੍ਰਿਤ ਕਿੱਸਾ) ਅਤੇ ਵਾਰ ਰਾਣੀ ਕੋਕਲਾਂ। ਪ੍ਰੋ: ਬਿਕਰਮ ਸਿੰਘ ਘੁੰਮਣ ਨੇ ਕਾਦਰਯਾਰ ਦੀਆਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਬਾਰੇ ਵੀ ਯਥਾਯੋਗ ਵਾਕਫ਼ੀਅਤ ਦਿੱਤੀ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿਚ ਕਾਦਰਯਾਰ ਰਚਿਤ ਕਿੱਸਾ ਪੂਰਨ ਭਗਤ ਦੀ ਸੰਪੂਰਨ ਟੈਕਸਟ (ਅਰਥਾਵਲੀ ਸਹਿਤ) ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਇੰਜ ਉਹ ਮੋਨੋਗ੍ਰਾਫ਼ ਕਾਦਰਯਾਰ ਬਾਰੇ ਮੁਕੰਮਲ ਜਾਣਕਾਰੀ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਖੋਜ-ਨਿਬੰਧ ਬਣ ਗਿਆ ਹੈ।
ਕਾਦਰਯਾਰ ਪੰਜਾਬੀ ਕਿੱਸਾ ਕਾਵਿ ਪਰੰਪਰਾ ਦੇ ਉਸ ਦੌਰ ਦਾ ਕਵੀ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਇਹ ਪਰੰਪਰਾ ਆਪਣੀਆਂ ਸੰਭਾਵਨਾਵਾਂ ਹੰਢਾਅ ਬੈਠੀ ਸੀ। ਦਮੋਦਰ, ਮੁਕਬਲ, ਅਹਿਮਦਯਾਰ, ਵਾਰਿਸ ਅਤੇ ਹਾਸ਼ਮ ਵਰਗੇ ਕਵੀਆਂ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇਸ ਪਰੰਪਰਾ ਵਿਚ ਨਵੇਂ ਮੀਲ-ਪੱਥਰ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਨਾ ਕਾਫੀ ਕਠਿਨ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ। ਜਗੀਰਦਾਰੀ ਵਿਵਸਥਾ ਖ਼ਤਮ ਹੋ ਰਹੀ ਸੀ ਅਤੇ ਸਨਅਤੀ ਇਨਕਲਾਬ ਆ ਜਾਣ ਕਾਰਨ ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿਚ ਪੂੰਜੀਵਾਦੀ ਅਰਥ-ਵਿਵਸਥਾ ਕਾਬਜ਼ ਹੋ ਚੁੱਕੀ ਸੀ। ਇਸ ਪ੍ਰਿਸ਼ਟਭੂਮੀ ਵਿਚ ਪੁਰਾਣੇ ਰੂਪਾਕਾਰਾਂ ਦੀ ਬਜਾਇ ਨਵੇਂ ਰੂਪਾਕਾਰਾਂ ਦੀ ਜ਼ਰੂਰਤ ਅਨੁਭਵ ਹੋ ਰਹੀ ਸੀ। ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਵੀ ਕਿਸੇ ਅਜਿਹੇ ਰੂਪਾਂਤਰਣ ਦੀ ਇੰਤਜ਼ਾਰ ਵਿਚ ਸੀ। ਕਾਦਰਯਾਰ ਨੇ ਅਜਿਹੇ ਰੂਪਾਂਤਰਣ ਦੀ ਜ਼ਰੂਰਤ ਨੂੰ ਸਮਝਦਿਆਂ ਕਿੱਸਾ ਕਾਵਿ ਵਿਚ ਇਕ ਸਿਫ਼ਤੀ ਤਬਦੀਲੀ ਲਿਆਂਦੀ ਅਤੇ ਅਨੁਰਾਗ (ਇਸ਼ਕ) ਦੀ ਬਜਾਇ ਵੈਰਾਗ (ਤਿਆਗ) ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਕਿੱਸੇ ਦੀ ਵਸਤੂ-ਸਮੱਗਰੀ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ। ਇਸ ਤਬਦੀਲੀ ਨੂੰ ਪਾਠਕਾਂ ਨੇ ਬੇਹੱਦ ਪਸੰਦ ਕੀਤਾ ਕਿਉਂਕਿ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਦੇ ਲੋਕ ਜਗੀਰਦਾਰੀ ਵਿਵਸਥਾ ਅਤੇ ਇਸ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਆਚਾਰ-ਵਿਹਾਰ ਤੋਂ ਉਕਤਾਅ ਚੁੱਕੇ ਹਨ। ਉਹ ਇਸ ਨੂੰ ਤਿਆਗਣਾ ਲੋਚਦੇ ਸਨ। ਕਾਦਰਯਾਰ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਇਸ ਲੋਚਾ ਨੂੰ ਪਛਾਣਿਆ ਅਤੇ ਇਕ ਨਵੀਂ ਸ਼ਕਲ-ਸੂਰਤ ਦੀ ਕਥਾ ਨੂੰ ਕਾਵਿ-ਬੱਧ ਕਰਕੇ ਸਮੂਹ ਪੰਜਾਬੀਆਂ ਦਾ ਦਿਲ ਜਿੱਤ ਲਿਆ।

-ਪ੍ਰੋ: ਬ੍ਰਹਮਜਗਦੀਸ਼ ਸਿੰਘ
ਮੋ : 98760-52136

ਧੁਖਦੇ ਪਲਾਂ ਦਾ ਅਹਿਸਾਸ
ਲੇਖਕ : ਮਹਿੰਦਰ ਨਿੱਜਰ
ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਕ : ਲੋਕਗੀਤ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ, ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ।
ਕੀਮਤ : 175 ਰੁਪਏ, ਪੰਨੇ : 108

ਮਹਿੰਦਰ ਨਿੱਜਰ ਦਾ ਪਲੇਠਾ ਕਾਵਿ-ਸੰਗ੍ਰਹਿ 'ਧੁਖਦੇ ਪਲਾਂ ਦਾ ਅਹਿਸਾਸ' ਵਿਚ ਲਗਭਗ 60 ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਬਿਰਹਾ, ਪੀੜ, ਵੇਦਨਾ, ਯਾਦ, ਤੜਪ ਤੇ ਮਨੁੱਖੀ ਸੰਤਾਪ ਦੀਆਂ ਭਿੰਨ-ਭਿੰਨ ਪਰਤਾਂ, ਅਤੀਤ ਦੀਆਂ ਕੌੜੀਆਂ-ਕਸੈਲੀਆਂ ਯਾਦਾਂ ਵਿਸ਼ਾ ਬਣੀਆਂ ਹਨ।
ਮੁੱਢ ਵਿਚ ਰਵਾਇਤੀ ਢੰਗ ਅਨੁਸਾਰ ਪ੍ਰਭੂ ਪਰਮੇਸ਼ਰ ਨੂੰ ਬੇਨਤੀ ਕੀਤੀ ਹੈ ਕਿ ਉਸ ਦਾ ਕਾਰਜ ਨੇਪਰੇ ਚਾੜ੍ਹੇ ਤੇ ਨਾਲ ਹੀ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਖਸਲਤ ਨੂੰ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਹੈ-
ਬੰਦਾ ਇਥੇ ਤਾਂ ਭੁੱਲ ਗਿਆ ਤੈਨੂੰ,
ਆਪੇ ਹੀ ਰੱਬ ਕਹਾਉਣ ਲੱਗਾ।
ਅਜਿਹੇ ਰਿਸ਼ਤਿਆਂ ਨੂੰ ਕੀ ਨਾਂਅ ਦੇਈਏ-
ਟੁੱਟਦੇ ਨੇ ਇਹ
ਰਿਸ਼ਤੇ ਜਦ ਵੀ
ਹੁੰਦਾ ਏ ਦਰਦ ਬਹੁਤ।
ਕਵੀ ਨੇ ਸਾਹਿਤਕਾਰ ਨੂੰ 'ਪੱਤਝੜ ਦੀ ਜੂਨ' ਦਾ ਨਾਂਅ ਦਿੱਤਾ ਹੈ, 'ਅਣਸੀਤੇ ਜ਼ਖ਼ਮ', 'ਦਰਦ', 'ਘੁੱਟ ਸਬਰ ਦੇ', 'ਔਰਤ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰੂਪ', 'ਦੋ ਲਫਜ਼' ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਵਿਚ ਮਨੁੱਖੀ ਦਰਦ ਨੂੰ ਬਾਖੂਬੀ ਉਲੀਕਿਆ ਹੈ। 'ਖਤ ਦੀ ਘਟਦੀ ਮਹੱਤਤਾ' ਨੂੰ ਵੀ ਚਿਤਰਿਆ ਹੈ ਤੇ ਲੋਕ ਫੋਨ 'ਤੇ ਹੀ ਕੰਮ ਸਾਰ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਕਵੀ ਨੇ ਇਸ਼ਕ ਦੀ ਗੱਲ ਕੀਤੀ ਹੈ, ਮਨੁੱਖੀ ਬਦਲਦੀ ਫਿਤਰਤ ਦੀ ਗੱਲ ਕੀਤੀ ਹੈ, ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਗ਼ਮ ਦੀ ਗੱਲ ਕੀਤੀ ਹੈ, 'ਦਿਲ ਦੀਆਂ ਪੀੜਾਂ', 'ਬੇਕਦਰੇ ਲੋਕ', 'ਗੂੰਗੇ ਗੀਤ', 'ਵਹਿੰਦੇ ਹੰਝੂ', 'ਬਦਲਦੇ ਰਿਸ਼ਤੇ' ਵਿਚ ਸਮਾਜ ਦੀਆਂ ਪ੍ਰਸਥਿਤੀਆਂ ਤੇ ਵਿਚਰਦੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿਚ ਬਾਖੂਬੀ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਲੇਖਕ ਦੀ ਰਚਨਾ ਦੀ ਸ਼ਬਦਾਵਲੀ ਸਰਲ, ਸਹਿਜ ਤੇ ਸੰਖੇਪ ਗੁਣਾਂ ਵਾਲੀ ਹੈ। ਹੋਰ ਵਧੀਆ ਰਚਨਾਵਾਂ ਦੀ ਆਸ ਕਰਦੇ ਹਾਂ।

-ਡਾ: ਜਗਦੀਸ਼ ਕੌਰ ਵਾਡੀਆ
ਮੋ: 98555-84298

ਮੇਰਾ ਅਮਰੀਕਨ ਸਫ਼ਰਨਾਮਾ
ਲੇਖਕ : ਗੋਪਾਲ ਸਿੰਘ ਖਾਲਸਾ
ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਕ : ਲੋਕ ਗੀਤ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ, ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ
ਮੁੱਲ : 175 ਰੁਪਏ, ਸਫ਼ੇ : 150.

ਗੋਪਾਲ ਸਿੰਘ ਖਾਲਸਾ 1922 ਵਿਚ ਭਾਰਤ ਤੋਂ ਬਰਮਾ, ਮਲਾਇਆ, ਚੀਨ, ਜਾਪਾਨ ਅਤੇ ਹਵਾਈ ਟਾਪੂ ਹੁੰਦਾ ਹੋਇਆ ਸਮੁੰਦਰੀ ਰਸਤੇ ਰਾਹੀਂ ਅਮਰੀਕਾ ਪੁੱਜਿਆ ਸੀ। ਮਜ਼ੇਦਾਰ ਗੱਲ ਤਾਂ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਕੇਵਲ 300 ਰੁਪਏ ਲੈ ਕੇ ਬਿਨਾਂ ਪਾਸਪੋਰਟ ਦੇ ਅਮਰੀਕਾ ਜਾਣ ਦੇ ਸੁਪਨੇ ਨੂੰ ਅੱਖਾਂ ਵਿਚ ਲੈ ਕੇ ਘਰੋਂ ਨਿਕਲਿਆ। ਅਮਰੀਕਾ ਪੁੱਜਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਜਿਹੜੇ ਵੇਰਵੇ ਅਤੇ ਤਜਰਬੇ ਉਸ ਨੇ ਬਿਆਨ ਕੀਤੇ ਹਨ, ਉਹ ਬਹੁਤ ਹੀ ਦਿਲਚਸਪ ਸ਼ੈਲੀ ਵਿਚ ਹਨ। ਇਹ ਸਫ਼ਰਨਾਮਾ ਪਹਿਲਾਂ ਮਾਸਟਰ ਤਾਰਾ ਸਿੰਘ ਵੱਲੋਂ ਸੰਪਾਦਿਤ ਪਰਚੇ 'ਪ੍ਰਭਾਤ' ਵਿਚ ਕਿਸ਼ਤਵਾਰ ਛਪਦਾ ਰਿਹਾ। ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਵਿਚ ਇਸ ਦੀ ਚਰਚਾ ਇਸ ਲਈ ਨਹੀਂ ਹੋਈ ਕਿਉਂਜੁ 'ਪ੍ਰਭਾਤ' ਪਹਿਲਾਂ ਉਰਦੂ ਵਿਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਹੁੰਦਾ ਸੀ। ਸਮੁੰਦਰੀ ਸਫ਼ਰ ਦੌਰਾਨ ਵਾਪਰੀਆਂ ਘਟਨਾਵਾਂ ਜਿਵੇਂ ਜਹਾਜ਼ ਦੀ ਛੱਤ ਉਪਰ ਸੌਣਾ, ਖਾਣੇ ਵਿਚ ਮਹਿਜ਼ ਮਾਸ ਹੀ ਮਿਲਣਾ, ਖਾਲਸਾ ਦਾ ਇਨਕਾਰ ਕਰਨਾ, ਹਰੀ ਚੰਦ ਦੀ ਦੁਰਗਤ ਹੋਣਾ, ਕਾਲੇ ਪਾਣੀਆਂ ਦਾ ਸਫ਼ਰ ਆਦਿ ਬਹੁਤ ਹੀ ਦਿਲਚਸਪ ਹਨ। ਇਸ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਰੰਗੂਨ, ਸਿੰਗਾਪੁਰ, ਮਲਾਇਆ, ਹਾਂਗ ਕਾਂਗ ਆਦਿ ਬਾਰੇ ਵੀ ਭਰਪੂਰ ਜਾਣਕਾਰੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। 'ਜਹਾਜ਼ ਦੇ ਅੰਦਰਲੀਆਂ ਵਾਲਾ' ਕਾਂਡ ਬਹੁਤ ਹੀ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹੈ। ਲੇਖਕ ਅਮਰੀਕਾ ਪਹੁੰਚ ਤਾਂ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਪਰ ਕਾਨੂੰਨੀ ਸ਼ਿਕੰਜੇ ਰਾਹੀਂ ਕੈਦ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। 'ਅਮਰੀਕੀ ਸਮਾਜ ਵਿਚ ਔਰਤ' ਅਮਰੀਕੀ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਦੀ ਸਹੀ ਤਰਜਮਾਨੀ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਪੁਸਤਕ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ 1954 'ਚ ਉਰਦੂ ਵਿਚ ਛਪੀ ਸੀ ਅਤੇ ਹੁਣ ਲੇਖਕ ਦੇ ਸਪੁੱਤਰ ਬੁੱਤ ਸ਼ਿਕਨ ਸਿੰਘ ਵੱਲੋਂ ਛਾਪੀ ਗਈ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੀ ਸੰਪਾਦਨਾ ਸੁਰਜੀਤ ਭਗਤ ਹੁਰਾਂ ਕੀਤੀ ਹੈ।

-ਜੋਗਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਨਿਰਾਲਾ
ਮੋ: 98721-61644.

ਹਾਇਕੂ ਸਾਗਰ ਹਾਇਕੂ ਵੰਦਨਾ
ਲੇਖਕ : ਕਸ਼ਮੀਰੀ ਲਾਲ ਚਾਵਲਾ
ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਕ : ਪ੍ਰਤੀਕ ਪਬਲੀਕੇਸ਼ਨ, ਪਟਿਆਲਾ
ਮੁੱਲ : 175 ਰੁਪਏ, ਸਫ਼ੇ : 80.

ਕਸ਼ਮੀਰੀ ਲਾਲ ਚਾਵਲਾ ਦੀ ਹਥਲੀ ਪੁਸਤਕ ਪੰਜਾਬ ਸਾਹਿਤ ਜਗਤ ਲਈ ਅਤੇ ਸਾਹਿਤ ਦੇ ਖੋਜੀ ਪੰਜਾਬੀ ਤੇ ਹੋਰਨਾਂ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਦੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਲਈ ਇਕ ਚਾਣਨ ਮੁਨਾਰਾ ਹੈ। 'ਤਿੰਨ ਸਤਰੀ ਛੋਟੀ ਕਵਿਤਾ' ਨੂੰ ਜਾਪਾਨੀ ਪਿਛੋਕੜ ਨਾਲ ਜੋੜਦਾ ਹੋਇਆ, ਦੁਨੀਆ ਦੀਆਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ 'ਚ ਇਸ ਦੀ ਹੋਂਦ ਬਾਰੇ ਵਿਸਥਾਰਪੂਰਬਕ ਜਾਣਕਾਰੀ ਦਿੰਦਾ ਹੋਇਆ ਉਹ ਪੰਜਾਬੀ ਜਗਤ 'ਚ ਹਾਇਕੂ ਵਿਧੀ ਬਾਰੇ ਇਸ ਦੀ ਉਤਪਤੀ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬੀ ਹਾਇਕੂਕਾਰਾਂ ਦੀ ਇਸ ਵਿਧੀ ਨੂੰ ਦੇਣ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਨੂੰ ਇਸ ਪੁਸਤਕ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੋਇਆ ਪਾਠਕਾਂ ਦੇ ਰੂ-ਬਰੂ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਨੇ ਇਸ 'ਹਾਇਕੂ ਸੰਗ੍ਰਹਿ' ਵਿਚ ਸਿਰਫ਼ ਪੰਜਾਬੀ ਹੀ ਨਹੀਂ, ਦੇਸ਼ ਦੀਆਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਦੇ ਹਾਇਕੂਕਾਰਾਂ ਦੀਆਂ ਲਿਖਤਾਂ ਦਾ ਵੀ ਅਨੁਵਾਦ ਕਰਕੇ ਇਸ ਵਿਚ ਸ਼ਾਮਿਲ ਕੀਤਾ ਹੈ ਅਤੇ ਹਾਇਕੂ ਸਬੰਧੀ ਸਮੀਖਿਆ ਪੇਸ਼ ਕਰਕੇ ਦੋ ਦਹਾਕੇ ਪਹਿਲਾਂ ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਚ ਹਾਇਕੂ ਦੀ ਸਿਰਜਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਕੇ ਆਪਣੀ ਇਸ ਪੁਸਤਕ ਵਿਚ ਦਰਜ ਕਰਕੇ, ਪੰਜਾਬੀ ਹਾਇਕੂ ਜਗਤ ਵਿਚ ਆਪਣਾ ਨਾਮ ਵੀ ਉਜਾਗਰ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਉਸ ਨੇ ਕਈ ਹਾਇਕੂਕਾਰਾਂ ਵੱਲੋਂ ਦੁਨੀਆ ਦੀਆਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ 'ਚ ਲਿਖੀ ਇਸ ਵਿਧੀ ਦੇ ਅਨੁਵਾਦ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਕਰਦਿਆਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਲਿਖਤਾਂ ਅਤੇ ਕੁਝ ਵੰਨਗੀਆਂ ਵੀ ਪੇਸ਼ ਕੀਤੀਆਂ ਹਨ। ਕਈ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਵੱਲੋਂ ਹਾਇਕੂ ਦੀ ਤਿੰਨ ਸਤਰੀ ਛੋਟੀ ਕਵਿਤਾ ਨੂੰ ਭਾਰਤੀ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਦਾ ਵੀ ਅੰਗ ਦੱਸਿਆ ਹੈ। ਜਾਪਾਨੀ ਕਾਵਿ ਵਿਧਾ ਅਨੁਸਾਰ 5+7+7=17 ਅੱਖਰੀ ਵੀ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਨੇ ਆਪਣੀ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸ ਨੇ ਦੇਸੀ-ਵਿਦੇਸ਼ੀ 68 ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿਚ ਸ੍ਰੀਰਾਮ ਨਿਵਾਸ ਮਾਨਵ ਹਿੰਦੀ ਦੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹਾਇਕੂਕਾਰ ਦੀ ਪੁਸਤਕ 'ਬੂੰਦ ਬੂੰਦ ਸਾਗਰ' ਦਾ ਵੀ ਜ਼ਿਕਰ ਪਾਠਕਾਂ ਦੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਲਈ ਕੀਤਾ ਹੈ।
ਹਾਇਕੂ ਕਵਿਤਾ ਬੇਸ਼ੱਕ ਤਿੰਨ ਸਤਰੀ ਹੀ ਹੈ ਪਰ ਇਸ ਵਿਚ ਹਾਇਕੂਕਾਰ ਕੁਦਰਤ ਦੇ ਰੰਗ, ਕੁਦਰਤ ਦੀਆਂ ਬਖਸ਼ਿਸ਼ਾਂ ਧੁੱਪ, ਹਵਾ, ਪਾਣੀ, ਝਰਨੇ, ਪਰਬਤ, ਬੱਦਲ, ਮੀਂਹ, ਬਰਫ਼, ਵਹਿੰਦੀਆਂ ਨਦੀਆਂ, ਰੁੱਖ, ਫੁੱਲ, ਚੜ੍ਹਦੇ ਤੇ ਲਹਿੰਦੇ ਸੂਰਜ ਦੇ ਚਿੱਤਰ ਵੀ ਚਿਤਰੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਵਿਅੰਗ ਲਈ ਵੀ ਇਹ ਵਿਧੀ ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਅਜੋਕੀ ਰਾਜਨੀਤੀ ਵੀ ਇਕ ਮੁੱਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਵਿਚ ਭ੍ਰਿਸ਼ਟਾਚਾਰ, ਲੋਕਤੰਤਰ ਦਾ ਭੀੜਤੰਤਰ 'ਚ ਬਦਲਦਾ ਰੂਪ ਰਾਜਸੀ ਨੇਤਾਵਾਂ ਦਾ ਕਿਰਦਾਰ, ਫੋਕੇ ਤੇ ਗੁਮਰਾਹ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਨਾਅਰੇ ਵੀ ਸਿਰਜੇ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਨਿੱਜੀ ਸੁਆਰਥ ਅਪਰਾਧੀਆਂ ਨਾਲ ਨੇੜਤਾ, ਔਰਤ ਦੀ ਦਸ਼ਾ, ਸਮਾਜਿਕ ਬੁਰਾਈਆਂ, ਗਿਰਦੀਆਂ ਮਾਨਵੀ ਕਦਰਾਂ-ਕੀਮਤਾਂ ਆਦਿ ਹਰ ਵਿਸ਼ਾ ਇਸ ਤਿੰਨ ਸਤਰੀ ਕਵਿਤਾ 'ਚ 'ਗਾਗਰ 'ਚ ਸਾਗਰ' ਪੇਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ।

-ਗੁਰਬਖਸ਼ ਸਿੰਘ ਸੈਣੀ
ਮੋ: 98880-24143

ਕਾਫ਼ਲਾ ਹਰਫ਼ਾਂ ਦਾ
ਕਵੀ : ਬਲਵੰਤ ਸਿੰਘ ਸਨੇਹੀ
ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਕ : ਬ੍ਰਹਮਾਨੰਦ ਮੈਮੋਰੀਅਲ ਸਾਹਿਤਕ ਟਰੱਸਟ, ਰੂਪਨਗਰ
ਮੁੱਲ : 150 ਰੁਪਏ, ਸਫ਼ੇ : 112.

ਬਲਵੰਤ ਸਿੰਘ ਸਨੇਹੀ ਪਰਪੱਕ ਸ਼ਾਇਰ ਹੈ। ਹਥਲੀ ਕਾਵਿ ਪੁਸਤਕ ਉਸ ਦੀ ਭਾਵੇਂ ਪ੍ਰਥਮ ਪੁਸਤਕ ਹੈ ਪਰ ਇਹ ਉਸ ਦੀ ਸਾਰੀ ਉਮਰ ਦੀ ਕਮਾਈ ਹੈ। ਉਸ ਨੇ ਜੋ ਕੁਝ ਵੀ ਸਮਾਜ ਵਿਚ ਵੇਖਿਆ ਅਤੇ ਮਹਿਸੂਸ ਕੀਤਾ, ਉਸ ਨੂੰ ਇਸ ਪੁਸਤਕ ਦੀਆਂ ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਵਿਚ ਪੇਸ਼ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਉਸ ਦੇ ਤਜਰਬੇ ਦਾ ਨਿਚੋੜ ਹਨ। ਉਸ ਨੇ ਸਮਾਜ ਵਿਚ ਫੈਲੇ ਭ੍ਰਿਸ਼ਟਾਚਾਰ, ਵੱਢੀਖੋਰੀ, ਭਰੂਣ ਹੱਤਿਆ, ਨਸ਼ਿਆਂ ਦੀ ਲਾਹਨਤ, 1984 ਦਾ ਦੁਖਾਂਤ, ਅਸਮਾਜਿਕ ਵਿਹਾਰ, ਸਿੱਖ ਪੰਥ ਦੀਆਂ ਖੂਬੀਆਂ, ਜੂਏ ਵਿਚ ਗ੍ਰਸੇ ਲੋਕ, ਵਾਗਿਉਂ ਪਾਰ ਦਾ ਦਰਦ, ਮਾਨਸਿਕ ਵਿਕਾਰਾਂ ਦੀ ਨਿਖੇਧੀ, ਗੁਲਾਮੀ ਭਰਿਆ ਨਾਰੀ ਜੀਵਨ, ਵਿਆਹਾਂ ਵਿਚ ਫਾਲਤੂ ਢੋਲ-ਢਮੱਕੇ, ਮਹਿੰਗਾਈ, ਬੇਰੁਜ਼ਗਾਰੀ, ਧੀਆਂ ਦੀ ਅਸਮਤ, ਬ੍ਰਿਹਣ ਦਾ ਦਰਦ ਵਰਗੇ ਵਿਸ਼ੇ ਬਹੁਤ ਹੀ ਸਹਿਜ ਅਤੇ ਸਰਲਤਾ ਨਾਲ ਨਿਭਾਏ ਹਨ। ਇਹ ਸਾਰੀਆਂ ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਛੰਦਬੱਧ ਹਨ ਅਤੇ ਸਟੇਜੀ ਅੰਦਾਜ਼ ਦੀਆਂ ਹਨ, ਜੋ ਸਰੋਤਿਆਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕਰਨ ਵਿਚ ਸਫਲ ਹਨ :
ਸਾਡੇ ਸਿਰ ਤੋਂ ਢਲਿਆ ਨਹੀਂ ਗਰੀਬੀ ਦਾ ਪ੍ਰਛਾਵਾਂ।
ਮਹਿੰਗਾਈ ਰਿਸ਼ਵਤਖੋਰੀ ਵਰਗੀਆਂ ਟਲੀਆਂ ਨਹੀਂ ਬਲਾਵਾਂ।
ਪੋਹ ਮਾਘ ਦੀਆਂ ਰਾਤਾਂ ਅੰਦਰ ਠੁਰ ਠੁਰ ਕਰਦੇ ਬਾਲ।
ਸਾਡੀ ਜਿੰਦ ਸਰਾਪੀ ਖਾਤਿਰ ਕਿਵੇਂ ਮੁਬਾਰਕ ਸਾਲ?
ਕਵੀ ਦੀਆਂ ਕਈ ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਨਵੇਂ ਭਾਵ ਬੋਧ ਦੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਦਿਲ ਦਿਮਾਗ ਉੱਤੇ ਅਸਰਅੰਦਾਜ਼ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। 'ਮਾਏ ਨੀ ਮੈਂ ਚਾਦਰ ਕੱਢੀ', 'ਮਾਏ ਮੇਰੀਏ', 'ਕੀ ਲਿਖਾਂ', 'ਕੇਹੋ ਜਿਹੀ ਚੰਦਰੀ ਹਵਾ' ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਪੜ੍ਹਨਯੋਗ ਹਨ। ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਦੀ ਲੈਅ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਦੇ ਨਿਭਾਅ ਵਿਚ ਸਹਾਇਕ ਹੈ। ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਕਿਸੇ ਨਾ ਕਿਸੇ ਸਿੱਖਿਆ ਨੂੰ ਸਾਹਮਣੇ ਰੱਖ ਕੇ ਲਿਖੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ। ਸਾਧਾਰਨ ਪਾਠਕ ਅਤੇ ਸਕੂਲ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਲਈ ਇਹ ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਬੜੇ ਕੰਮ ਦੀਆਂ ਸਾਬਤ ਹੋਣਗੀਆਂ।

-ਸੁਲੱਖਣ ਸਰਹੱਦੀ
ਮੋ: 94174-84337.


ਅੱਗ ਦਾ ਦਰਿਆ ਤਰਨ 'ਤੇ
ਸ਼ਾਇਰ : ਤੇਜਾ ਸਿੰਘ ਰੌਂਤਾ
ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਕ : ਲੋਕ ਗੀਤ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ, ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ
ਮੁੱਲ : 150 ਰੁਪਏ, ਸਫ਼ੇ : 80.

ਤੇਜਾ ਸਿੰਘ ਰੌਂਤਾ ਪੰਜਾਬੀ ਕਾਵਿ-ਸਿਰਜਣਾ ਦੇ ਖ਼ੇਤਰ ਵਿਚ ਇਕ ਪੁਰਾਣਾ ਨਾਂਅ ਹੈ ਤੇ ਉਹ ਪਿਛਲੇ ਚਾਰ ਦਹਾਕਿਆਂ ਤੋਂ ਸਾਹਿਤ ਸਿਰਜਣ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਇਸ ਪੁਸਤਕ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਉਸ ਦੇ ਚਾਰ ਕਾਵਿ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਛਪ ਚੁੱਕੇ ਹਨ। 'ਅੱਗ ਦਾ ਦਰਿਆ ਤਰਨ 'ਤੇ' ਉਸ ਦਾ ਪੰਜਵਾਂ ਕਾਵਿ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿਚ ਉਸ ਦੀਆਂ ਪੈਂਤੀ ਨਜ਼ਮਾਂ, ਛੇ ਗ਼ਜ਼ਲਾਂ ਤੇ ਸਤਾਰਾਂ ਰੁਬਾਈਆਂ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹਨ। ਇਸ ਪੁਸਤਕ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਨਜ਼ਮ ਬਾਬੇ ਨਾਨਕ ਨੂੰ ਸਮਰਪਿਤ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿਚ ਉਸ ਨੇ ਬਾਬੇ ਨਾਨਕ ਦੀ ਸੱਚੀ-ਸੁੱਚੀ ਕਮਾਈ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਕੀਤਾ ਹੈ ਤੇ ਅੰਧਵਿਸ਼ਵਾਸੀ ਤੇ ਕਰਾਮਾਤੀ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਆਲੋਚਨਾ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਉਸ ਦੀਆਂ ਕਈ ਨਜ਼ਮਾਂ ਵਿਚ ਰੰਗਾਂ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਹੈ, ਇਹ ਰੰਗ ਵੱਖ ਸਮਿਆਂ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਹਨ ਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸਰੋਕਾਰ ਮਨੁੱਖੀ ਜੀਵਨ ਦੀਆਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਅਵਸਥਾਵਾਂ ਨਾਲ ਹੈ। ਉਹ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਸੋਚਣਾ ਛੱਡ ਕੇ ਕੁਝ ਕਰਨ ਲਈ ਪ੍ਰੇਰਦਾ ਹੈ ਤੇ ਸੁੱਤੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਜਾਗਣ ਲਈ ਆਖਦਾ ਹੈ। ਗ਼ਜ਼ਲ ਸ਼ਾਇਰੀ ਦੀ ਕਲਾਸਿਕ ਵਿਧਾ ਹੈ ਜੋ ਕਾਫ਼ੀ ਮਿਹਨਤ ਮੰਗਦੀ ਹੈ। 'ਅੱਗ ਦਾ ਦਰਿਆ ਤਰਨ 'ਤੇ' ਵਿਚ ਸ਼ਾਮਿਲ ਛੇ ਗ਼ਜ਼ਲਾਂ ਵਧੀਆ ਹਨ ਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸ਼ਿਅਰ ਆਪਣਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਸਿਰਜਣ ਵਿਚ ਸਫ਼ਲ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਗ਼ਜ਼ਲਾਂ ਦੇ ਵਿਸ਼ੇ ਵਸੀਹ ਹਨ ਤੇ ਇਹ ਗ਼ਜ਼ਲਾਂ ਸਿਰਫ਼ ਮੁਹੱਬਤ ਦੀ ਪ੍ਰਕਰਮਾ ਨਹੀਂ ਕਰਦੀਆਂ। ਜੇ ਸ਼ਾਇਰ ਗ਼ਜ਼ਲ ਨਾਲ ਹੋਰ ਕਰੀਬ ਤੋਂ ਜੁੜੇ ਤਾਂ ਉਸ ਦਾ ਨਾਂਅ ਸਥਾਪਤ ਪੰਜਾਬੀ ਗ਼ਜ਼ਲਗੋਆਂ ਦੀ ਸੂਚੀ ਵਿਚ ਆ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਰੌਂਤਾ ਦੀ ਇਸ ਕਿਤਾਬ ਦੀਆਂ ਰੁਬਾਈਆਂ ਪ੍ਰਭਾਵੀ ਹਨ, ਪਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸ਼ੈਲੀ ਸਤਹੀ ਹੈ। ਕੁੱਲ ਮਿਲਾ ਕੇ ਇਹ ਪੁਸਤਕ ਰੌਂਤਾ ਨੂੰ ਉਸ ਦੀਆਂ ਪਹਿਲੀਆਂ ਪੁਸਤਕਾਂ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਖੜ੍ਹਾ ਹੋਇਆ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਵਾਉਂਦੀ ਹੈ ਤੇ ਸ਼ਾਇਰ ਤੋਂ ਹੋਰ ਨਿੱਗਰ ਰਚਨਾਵਾਂ ਦੀ ਆਸ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ।

-ਗੁਰਦਿਆਲ ਰੌਸ਼ਨ
ਮੋ: 9988444002

 

13-4-2014

 ਦਲਜੀਤ ਕੌਰ ਦਾਊਂ ਦਾ ਕਾਵਿ-ਸੰਸਾਰ
ਸੰਪਾਦਕ : ਡਾ: ਬਲਜੀਤ ਸਿੰਘ
ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਕ : ਤਰਲੋਚਨ ਪਬਲਿਸ਼ਰਜ਼, ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ।
ਮੁੱਲ : 200 ਰੁਪਏ, ਸਫ਼ੇ : 192.

ਸ੍ਰੀਮਤੀ ਦਲਜੀਤ ਕੌਰ ਦਾਊਂ ਆਧੁਨਿਕ ਪੰਜਾਬੀ ਕਾਵਿ ਦੀ ਇਕ ਸੁਪਰਿਚਿਤ ਹਸਤਾਖਰ ਹੈ। ਉਸ ਦੇ ਤਿੰਨ ਕਾਵਿ-ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਹੋ ਚੁੱਕੇ ਹਨ-ਧਰਤ ਕਲੇਜੇ ਪੀੜ (2004), ਮਿੱਟੀ ਦਾ ਬਿਰੜਾ (2006) ਅਤੇ ਕੱਜਣ (2013)। 'ਕਾਠ ਦਾ ਘੋੜਾ' (2007) ਅਤੇ 'ਬਾਲ ਮਨ ਦੀਆਂ ਕਸਕਾਂ' (2009) ਉਸ ਦੁਆਰਾ ਰਚੀਆਂ ਗਈਆਂ ਕੁਝ ਹੋਰ ਪੁਸਤਕਾਂ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਪੁਸਤਕਾਂ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਉਸ ਨੇ ਸੰਪਾਦਨ-ਕਾਰਜ ਅਤੇ ਅਨੁਵਾਦ ਆਦਿ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿਚ ਵੀ ਕਾਫੀ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਕੰਮ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਉਸ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਇਨਾਮ-ਸਨਮਾਨ ਹਾਸਲ ਹੋ ਚੁੱਕੇ ਹਨ। ਆਪਣੀ ਸਿਰਜਣ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਦਾ ਤੁਆਰਫ ਕਰਵਾਉਂਦੀ ਹੋਈ ਉਹ ਲਿਖਦੀ ਹੈ ਕਿ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੇ ਤਮਾਮ ਸੁਖ ਹੁੰਦਿਆਂ-ਸੁੰਦਿਆਂ ਵੀ ਹਮੇਸ਼ਾ ਮੇਰੇ ਮਨ ਦੇ ਪਿਛੋਕੜ, ਇਕ ਪੀੜ, ਪਰਛਾਵੇਂ ਵਾਂਗ ਮੇਰਾ ਪਿੱਛਾ ਕਰਦੀ ਰਹੀ ਹੈ। ਸਕੂਲਾਂ-ਕਾਲਜਾਂ ਵਿਚ ਪੜ੍ਹਦਿਆਂ, ਅਧਿਆਪਨ ਖੇਤਰ ਵਿਚ ਸੇਵਾ ਨਿਭਾਉਂਦਿਆਂ ਇਹ ਪੀੜ ਵੱਡੀ ਅਤੇ ਤਿੱਖੀ ਹੁੰਦੀ ਗਈ। ਇਹ ਪੀੜ ਔਰਤ ਵਰਗ ਉੱਤੇ ਹੋ ਰਹੇ ਸਮਾਜਿਕ ਅਨਿਆਇ ਅਤੇ ਨਾਬਰਾਬਰੀ ਦੀ ਪੀੜ ਸੀ। ਇਸੇ ਪੀੜ ਵਿਚੋਂ ਕਵਿਤਾ ਦਾ ਜਨਮ ਹੋਇਆ। (ਪੰਨਾ 13)
ਦਲਜੀਤ ਕੌਰ ਦਾਊਂ ਦੀਆਂ ਉਕਤ ਕਾਵਿ-ਪੁਸਤਕਾਂ ਬਾਰੇ ਪੰਜਾਬੀ ਦੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਆਲੋਚਕਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਵਿਚਾਰ ਪ੍ਰਗਟ ਕੀਤੇ ਹਨ। ਸ੍ਰੀਮਤੀ ਦਾਊਂ ਉਦੇਸ਼ਪੂਰਨ ਕਾਵਿ ਰਚਨਾ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਕਵਿਤਾ ਅਜੋਕੇ ਦੌਰ ਦੇ ਉਪਭੋਗਤਾਵਾਦੀ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਦੀਆਂ ਕਾਂਗਾਂ ਵਿਚ ਰੁੜ੍ਹਦੇ ਜਾ ਰਹੇ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਸੁਚੇਤ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਦੇਖੋ-
ਵੇਖ ਤੂੰ ਮੇਰੇ ਪਿੰਡ ਦੀ ਮਿੱਟੀ
ਬੈਅ ਨਾ ਕਰ।
ਇਸ 'ਤੇ ਕੰਕਰੀਟ ਨਾ ਉਸਾਰ
ਤੂੰ ਧਨਵਾਨ ਏਂ ਸਰਮਾਏਦਾਰ
ਪਰ ਮੇਰੇ ਪਿੰਡ ਦੀ ਮਿੱਟੀ
ਵਿਰਾਸਤ ਦਾ ਸਰਮਾਇਆ ਏ। (ਕੱਜਣ)
ਪਿਛਲੇ 10-12 ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਦੀ ਅਲਪ ਜਿਹੀ ਅਵਧੀ ਵਿਚ ਦਲਜੀਤ ਕੌਰ ਨੇ ਆਧੁਨਿਕ ਪੰਜਾਬੀ ਕਾਵਿ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿਚ ਕਾਫੀ ਅਹਿਮ ਪ੍ਰਾਪਤੀਆਂ ਕਰ ਲਈਆਂ ਹਨ। ਮੈਂ ਉਸ ਨੂੰ ਮੁਬਾਰਕਬਾਦ ਪੇਸ਼ ਕਰਦਾ ਹਾਂ ਅਤੇ ਡਾ: ਬਲਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਉਸ ਦੇ ਪੁਰਸ਼ਾਰਥ ਲਈ ਸ਼ੁੱਭ-ਕਾਮਨਾਵਾਂ ਭੇਟ ਕਰਦਾ ਹਾਂ। ਪੰਜਾਬੀ ਆਲੋਚਨਾ ਅਤੇ ਸਾਹਿਤ ਸੰਪਾਦਨ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿਚ ਉਹ ਪੂਰਨ ਵਚਨਬੱਧਤਾ ਨਾਲ ਕਰਮਸ਼ੀਲ ਹੈ।

-ਪ੍ਰੋ: ਬ੍ਰਹਮਜਗਦੀਸ਼ ਸਿੰਘ
ਮੋ : 98760-52136


ਅਲਵਿਦਾ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ
ਸ਼ਾਇਰ : ਡਾ: ਗੁਰਚਰਨ ਸਿੰਘ ਔਲਖ
ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਕ : ਨਵੀਨ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ, ਸੁਲਤਾਨਵਿੰਡ ਰੋਡ, ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ।
ਮੁੱਲ : 150 ਰੁਪਏ, ਸਫ਼ੇ : 130.

ਇਹ ਕਾਵਿ-ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਸ਼ਾਇਰ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੇ ਅਨੇਕਾਂ ਰੰਗਾਂ ਅਤੇ ਅਨੁਭਵਾਂ ਦਾ ਨਿਚੋੜ ਹੈ। ਉਸ ਨੇ ਪੁਸਤਕ ਨੂੰ ਨੌਂ ਭਾਗਾਂ ਵਿਚ ਵੰਡਿਆ ਹੈ। ਪਹਿਲੇ ਭਾਗ ਵਿਚ ਲੋਕ ਰੰਗ, ਦੂਜੇ ਵਿਚ ਰੂਹ ਦਾ ਰੰਗ, ਤੀਜੇ ਵਿਚ ਆਧੁਨਿਕਤਾ ਦਾ ਰੰਗ, ਚੌਥੇ ਵਿਚ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ ਦਾ ਰੰਗ, ਪੰਜਵੇਂ ਵਿਚ ਰਿਸ਼ਤਿਆਂ ਦਾ ਰੰਗ, ਛੇਵੇਂ ਵਿਚ ਗ਼ਮ ਦਾ ਰੰਗ, ਸੱਤਵੇਂ ਵਿਚ ਗੀਤਾਂ ਦਾ ਰੰਗ, ਅੱਠਵੇਂ ਵਿਚ ਵਿਅੰਗ ਦਾ ਰੰਗ ਅਤੇ ਨੌਵੇਂ ਭਾਗ ਵਿਚ ਸ਼ਹਾਦਤ ਦਾ ਰੰਗ ਭਰਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਹ ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਨੈਤਿਕਤਾ, ਅਧਿਆਤਮਿਕਤਾ, ਮੋਹ-ਮੁਹੱਬਤ, ਸੋਚ-ਸਮਝ, ਇੱਛਾਵਾਂ-ਆਸ਼ਾਵਾਂ, ਤਰਕ-ਫਲਸਫੇ ਅਤੇ ਲੋਕ ਪੀੜਾ ਨਾਲ ਓਤਪੋਤ ਹਨ। ਆਓ ਕੁਝ ਝਲਕਾਂ ਦੇਖੀਏ-
ੲ ਪੜ੍ਹ ਜ਼ਫ਼ਰਨਾਮਾ ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਦਾ ਹੋਇਆ ਬੁਰਾ ਹਾਲ ਸੀ।
ਇਹ ਜ਼ਫ਼ਰਨਾਮਾ ਤਾਂ ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਦਾ ਕਾਲ ਸੀ।
ੲ ਮਨ ਦਾ ਫੁੱਲ ਉਥੇ ਹੀ ਖਿੜਦਾ, ਜਿਥੇ ਦਿਸਣ ਨੈਣਾਂ ਦੇ ਤਾਰੇ।
ਬੇਸ਼ੱਕ ਰੱਬ ਨੇ ਲੱਖਾਂ ਚੰਨ ਸੂਰਜ ਤਾਰਿਆਂ ਵਾਂਗ ਖਿਲਾਰੇ।
ੲ ਸਰੀਰ ਤਾਂ ਰੂਹਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਹੁੰਦੇ ਨੇ,
ਰੂਹਾਂ ਗੁੰਮ ਜਾਣ ਤਾਂ ਸਰੀਰ ਲਾਸ਼ਾਂ ਦੀ ਪਾਲ ਹੁੰਦੇ ਨੇ।
ੲ ਮਾਵਾਂ ਦਾ ਜੋ ਭੁੱਲ ਜਾਂਦੇ ਸਿਰਨਾਵਾਂ,
ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮੈਂ ਕਿਹੜੇ ਨਾਂਅ ਨਾਲ ਬੁਲਾਵਾਂ?
ੲ ਮਜ਼ਲੂਮਾਂ ਦੇ ਅੰਗ-ਸੰਗ ਹਾਂ, ਮੈਂ ਇਨਸਾਫ ਮੰਗਦਾ ਹਾਂ।
ਮੇਰਾ ਹਰ ਬੋਲ ਬਣਿਆ ਜ਼ਹਿਰ, ਨਾਗਾਂ ਵਾਂਗ ਡੰਗਦਾ ਹਾਂ।
ਉਸ ਦੀਆਂ ਨਜ਼ਮਾਂ ਕਿਸੇ ਖਿਆਲ, ਕਿਸੇ ਭੁਚਾਲ, ਕਿਸੇ ਛੱਲ, ਕਿਸੇ ਲਹਿਰ ਵਾਂਗ ਭਿਉਂ ਅਤੇ ਹਿਲਾ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਉਸ ਦੀ ਦਰਦ ਪਰੁੱਚੀ ਆਤਮਾ ਨੇ ਸੱਚ ਅਤੇ ਇਨਸਾਫ ਦਾ ਹੋਕਾ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਸਾਰੀਆਂ ਹੀ ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਕੋਈ ਚੰਗਾ ਸੁਨੇਹਾ ਦਿੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਕਲਮਕਾਰਾਂ, ਸਿਆਸਤਦਾਨਾਂ, ਰਿਸ਼ਵਤਖੋਰਾਂ, ਸ਼ੈਤਾਨਾਂ ਅਤੇ ਕਾਇਰਾਂ ਨੂੰ ਝੰਜੋੜਦੀ ਇਹ ਪੁਸਤਕ ਪੜ੍ਹਨਯੋਗ ਹੈ। ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਧਾਰਾ ਵਿਚ ਇਸ ਦਾ ਭਰਪੂਰ ਸੁਆਗਤ ਹੈ।

-ਡਾ: ਸਰਬਜੀਤ ਕੌਰ ਸੰਧਾਵਾਲੀਆ
ਮੋ : 98147-16367.

ਜੋ ਮੈਂ ਅੱਖੀਂ ਡਿੱਠਾ
ਲੇਖਕ : ਕੇਹਰ ਸਿੰਘ ਮਠਾਰੂ ਕੈਨੇਡਾ
ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਕ : ਲਾਹੌਰ ਬੁਕਸ, ਲੁਧਿਆਣਾ
ਮੁੱਲ : 300 ਰੁਪਏ, ਸਫ਼ੇ : 272.

ਸਫ਼ਰਨਾਮਾ, ਸਾਹਿਤ ਦਾ ਇਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਰੂਪ ਹੈ, ਜਿਸ ਰਾਹੀਂ ਲੇਖਕ ਅਤੇ ਪਾਠਕ ਦੋਵਾਂ ਦੇ ਗਿਆਨ ਵਿਚ ਚੋਖਾ ਵਾਧਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਨਵੀਆਂ ਥਾਵਾਂ ਅਤੇ ਉਥੋਂ ਦੇ ਵਸਨੀਕਾਂ ਬਾਰੇ ਨਵੀਂ ਵਾਕਫ਼ੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਕੇਹਰ ਸਿੰਘ ਮਠਾਰੂ ਨੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਦੇਸ਼ਾਂ ਦੀਆਂ ਯਾਤਰਾਵਾਂ ਦਾ ਹਾਲ ਇਸ ਪੁਸਤਕ ਵਿਚ ਬੜੇ ਦਿਲਚਸਪ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਸੌਖੀ ਭਾਸ਼ਾ ਸ਼ੈਲੀ ਦੁਆਰਾ ਉਲੀਕਿਆ ਹੈ। ਲੇਖਕ ਅਨੁਸਾਰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਾ ਲੰਮਾ ਤੇ ਮਹਿੰਗਾ ਸਫ਼ਰ ਕਰਨ ਲਈ ਜੇਕਰ ਕੋਈ ਮਨਭਾਉਂਦਾ ਹਮਸਫ਼ਰ ਨਾਲ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਇਹ ਇਕ ਯਾਦਗਾਰੀ ਸਫ਼ਰ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਲਈ ਉਸ ਨੇ ਇਹ ਯਾਤਰਾ ਆਪਣੀ ਧਰਮ ਪਤਨੀ ਮਲਕੀਤ ਕੌਰ ਨਾਲ ਰਲ ਕੇ ਕੀਤੀ ਸੀ। ਇਸ ਯਾਤਰਾ ਤੋਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਈ ਜਾਣਕਾਰੀ ਉਸ ਨੇ ਪਾਠਕਾਂ ਨਾਲ ਸਾਂਝੀ ਕੀਤੀ ਹੈ।
ਪੁਸਤਕ ਵਿਚ ਲੇਖਕ ਨੇ ਤਨਜ਼ਾਨੀਆ, ਜਾਂਜੀਬਾਰ, ਕੀਨੀਆ, ਮਲੇਸ਼ੀਆ, ਸਿੰਗਾਪੁਰ, ਚੀਨ ਅਤੇ ਯੂ.ਐਸ.ਏ. ਦੇ ਟਾਪੂਆਂ ਦੇ ਸਫ਼ਰ ਦਾ ਅੱਖੀਂ ਡਿੱਠਾ ਹਾਲ ਤਸਵੀਰਾਂ ਸਹਿਤ ਬਿਆਨ ਕੀਤਾ ਹੈ।
ਜਾਂਜੀਬਾਰ ਇਕ ਛੋਟਾ ਜਿਹਾ ਟਾਪੂ ਹੈ। ਇਥੇ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਅਫ਼ਰੀਕਾ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਹਿੱਸਿਆਂ ਤੋਂ ਫੜ ਕੇ ਲਿਆਂਦੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਪਸ਼ੂਆਂ ਵਾਂਗ ਨਿਲਾਮ ਕਰਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਕੈਦੀ ਬਣਾ ਕੇ ਰੱਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਉੱਪਰ ਅਣਮਨੁੱਖੀ ਜ਼ੁਲਮ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਸਨ। ਸੰਨ 1963 'ਚ ਆਜ਼ਾਦੀ ਮਿਲਣ ਉਪਰੰਤ ਅਫ਼ਰੀਕਾ ਨੂੰ ਤਿੰਨ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿਚ ਵੰਡ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਯੁਗਾਂਡਾ, ਕੀਨੀਆ ਅਤੇ ਤਨਜ਼ਾਨੀਆ। ਕੀਨੀਆ ਈਸਟ ਅਫ਼ਰੀਕਾ ਦਾ ਇਕ ਸੁੰਦਰ ਦੇਸ਼ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੀਆਂ ਹੱਦਾਂ ਈਥੋਪੀਆ, ਸਲਾਮੀਆ, ਸੁਡਾਨ, ਤਨਜ਼ਾਨੀਆ ਅਤੇ ਯੁਗਾਂਡਾ ਨਾਲ ਲਗਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਥੋਂ ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਨੈਰੋਬੀ ਹੈ।
ਮਲੇਸ਼ੀਆ ਸਮੁੰਦਰ ਅਤੇ ਪਹਾੜੀਆਂ ਵਿਚ ਘਿਰਿਆ ਇਕ ਛੋਟਾ ਜਿਹਾ ਦੇਸ਼ ਹੈ, ਜੋ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਵਪਾਰਕ ਕੇਂਦਰ ਹੈ। ਕੁਆਲਾਲੰਪੁਰ ਇਥੋਂ ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਹੈ।
ਸਿੰਗਾਪੁਰ ਇਕ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਟਾਪੂ ਤੇ ਬੰਦਰਗਾਹ ਹੈ, ਜੋ ਮਲੇਸ਼ੀਆ ਅਤੇ ਇੰਡੋਨੇਸ਼ੀਆ ਵਿਚਕਾਰ ਸਥਿਤ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਦੁਆਲੇ ਛੋਟੇ-ਵੱਡੇ 63 ਟਾਪੂ ਹੋਰ ਹਨ। ਸਿੰਗਾਪੁਰ ਦੇ ਆਸ-ਪਾਸ ਖੂਬਸੂਰਤ ਜੰਗਲ, ਬਾਗ ਅਤੇ ਪਾਰਕਾਂ ਹਨ। ਇਥੋਂ ਦੇ ਕਾਨੂੰਨ ਅਨੁਸਾਰ 18 ਸਾਲ ਦੇ ਹਰ ਨੌਜਵਾਨ ਲਈ ਦੋ ਸਾਲ ਫ਼ੌਜੀ ਟ੍ਰੇਨਿੰਗ ਲੈਣੀ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਜੋ ਲੋੜ ਪੈਣ 'ਤੇ ਉਹ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰ ਸਕੇ। ਦੁਨੀਆ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਜੂਆ ਘਰ ਵੀ ਇਥੇ ਹੀ ਹੈ।
ਚੀਨ ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਬੀਜਿੰਗ ਬਾਰੇ ਲੇਖਕ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਦੁਨੀਆ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਸ਼ਹਿਰ ਹੈ। ਮਨੁੱਖੀ ਹੱਥਾਂ ਨਾਲ ਬਣਾਈ ਹੋਈ ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਅੱਠਾਂ ਅਜੂਬਿਆਂ ਵਿਚ ਗਿਣੀ ਜਾਣ ਵਾਲੀ 'ਦ ਗ੍ਰੇਟ ਵਾਲ' ਚੀਨ ਵਿਚ ਹੈ। ਚੀਨ ਦੀ ਸੈਰ ਨੂੰ ਲੇਖਕ ਨੇ ਬੜੇ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਉਹ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਥੇ ਕੁਦਰਤੀ ਸੁੰਦਰਤਾ ਅਤੇ ਹੱਥ ਦੀਆਂ ਬਣਾਈਆਂ ਕ੍ਰਿਤਾਂ ਵੇਖਣਯੋਗ ਹਨ। ਚੀਨੀ ਲੋਕ ਬੜੇ ਮਿਲਣਸਾਰ ਅਤੇ ਖੁਸ਼ਮਿਜਾਜ਼ ਹਨ।
ਹਵਾਈ ਯਾਤਰਾ ਤੋਂ ਛੁੱਟ ਲੇਖਕ ਨੇ ਆਪਣੀ ਸਮੁੰਦਰੀ ਯਾਤਰਾ ਰਾਹੀਂ ਅਮਰੀਕਾ ਦੇ ਟਾਪੂਆਂ (".ਛ. ੜਜਗਪਜਅ 9ਤ;਼ਅਦਤ) ਦੀ ਸੈਰ ਦਾ ਵਰਨਣ ਕਰਦਿਆਂ ਉਥੋਂ ਬਾਰੇ ਸਚਿੱਤਰ ਜਾਣਕਾਰੀ ਦਿੱਤੀ ਹੈ।
ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਪਾਠਕਾਂ ਦੇ ਗਿਆਨ ਵਿਚ ਵਾਧਾ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਇਹ ਇਕ ਸੁੰਦਰ ਪੁਸਤਕ ਹੈ।

-ਕੰਵਲਜੀਤ ਸਿੰਘ ਸੂਰੀ
ਮੋ: 93573-24241

 

ਜੀਤੇ-ਸੀਤੇ ਦੇ ਜੱਟ-ਜੱਫੇ
ਲੇਖਕ : ਮਾਸਟਰ ਸਰਜੀਤ ਸਿੰਘ ਸੰਧੂ
ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਕ : ਲੋਕ ਗੀਤ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ, ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ
ਮੁੱਲ : 150 ਰੁਪਏ, ਸਫ਼ੇ : 104.

ਮਾਸਟਰ ਸਰਜੀਤ ਸਿੰਘ ਸੰਧੂ ਦੁਆਰਾ ਲਿਖੀ ਗਈ ਪੁਸਤਕ 'ਜੀਤੇ-ਸੀਤੇ ਦੇ ਜੱਟ ਜੱਫੇ' ਮਲਵਈ ਉਪ-ਭਾਸ਼ਾ 'ਚ ਲਿਖੀ ਗਈ ਖ਼ੂਬਸੂਰਤ ਪੁਸਤਕ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿਚ ਪੇਂਡੂ ਜਨ-ਜੀਵਨ ਦੇ ਯਥਾਰਥਵਾਦ ਨੂੰ ਬਾਖ਼ੂਬੀ ਚਿਤਰਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਵਿਚ ਲੇਖਕ ਦੇ ਜੀਵਨ ਨਾਲ ਜੁੜੀਆਂ ਛੋਟੀਆਂ-ਛੋਟੀਆਂ ਯਾਦਾਂ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਉਸ ਨੇ ਰੌਚਕ ਢੰਗ ਨਾਲ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਘਟਨਾਵਾਂ ਵਿਚ ਪੰਜਾਬੀ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਦੀਆਂ ਵੰਨਗੀਆਂ ਨੂੰ ਖ਼ੂਬਸੂਰਤ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਚਿਤਰਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਘਟਨਾਵਾਂ ਦੇ ਮੁੱਖ ਪਾਤਰ ਜੀਤਾ ਅਤੇ ਸੀਤਾ ਹਨ, ਜਿਸ ਵਿਚ ਮਾਸਟਰ ਹੁਰੀਂ ਆਪ ਸੀਤਾ ਅਤੇ ਅਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦਿਓਲ ਜੀਤਾ ਦੇ ਨਾਵਾਂ ਨਾਲ ਪੇਸ਼ ਹੋਏ ਹਨ। ਇਹੋ ਜਿਹੇ ਜੁੰਡੀ ਦੇ ਯਾਰ ਪੇਂਡੂ ਪਾਤਰ ਤਾਂ ਆਮ ਜੀਵਨ 'ਚ ਸਹਿਜੇ ਹੀ ਮਿਲ ਸਕਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਏਨਾ ਲੰਮਾ ਸਮਾਂ ਨਿਭ ਸਕਣ ਵਾਲੇ ਟਾਵੇਂ ਹੀ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਮਾਸਟਰ ਜੀ ਕਸਬਾ ਸਾਹਨੇਵਾਲ, ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਲੁਧਿਆਣਾ ਦੇ ਵਸਨੀਕ ਹਨ ਅਤੇ ਇਸੇ ਹੀ ਧਰਤੀ ਦੇ ਜੰਮਪਲ ਹਨ ਮੁੰਬਈ ਫ਼ਿਲਮ ਨਗਰੀ ਦੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਅਦਾਕਾਰ ਧਰਮਿੰਦਰ। ਧਰਮਿੰਦਰ ਦਾ ਵੱਡਾ ਭਰਾ ਹੈ ਅਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦਿਓਲ। ਦੋਵਾਂ ਦਾ ਜਿਥੇ ਆਪਸੀ ਪਿਆਰ ਹੈ, ਉਥੇ ਧਰਮਿੰਦਰ ਦੇ ਘਰ ਵਾਹਵਾ ਆਉਣ-ਜਾਣ ਹੈ। ਪਰਿਵਾਰਾਂ 'ਚ ਆਪਸੀ ਸਾਂਝ ਕਾਫੀ ਮਜ਼ਬੂਤ ਹੈ। ਰਿਸ਼ਤਿਆਂ ਦੇ ਨਿੱਘ ਦਾ ਅਹਿਸਾਸ ਪੁਸਤਕ ਵਿਚ ਦਰਜ ਰੰਗੀਨ ਤਸਵੀਰਾਂ ਤੋਂ ਸਹਿਜੇ ਹੀ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਤਸਵੀਰਾਂ ਪੁਸਤਕ ਦੀ ਸ਼ਾਨ ਨੂੰ ਚਾਰਚੰਦ ਲਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਜੀਤਾ-ਸੀਤਾ ਦੋਵੇਂ ਬਚਪਨ ਦੇ ਪੱਕੇ ਸਾਥੀ ਹਨ ਅਤੇ ਇਕੱਠੇ ਹੀ ਵੱਡੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਦੋਵੇਂ ਹੀ ਸਦਾ ਉਚਿਤ ਮੌਕਿਆਂ ਦੀ ਤਲਾਸ਼ ਵਿਚ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਕਈ ਥਾਵਾਂ 'ਤੇ ਗੰਭੀਰ ਹੋਣ ਦੇ ਮੌਕੇ ਵੀ ਇਕ-ਦੂਜੇ 'ਤੇ ਤਿੱਖਾ ਕਟਾਖ਼ਸ਼ ਕਰਨ ਤੋਂ ਨਹੀਂ ਝਿਜਕਦੇ। ਅਜਿਹਾ ਕਰਦਿਆਂ ਉਹ ਪਾਠਕ ਦੀ ਦਿਲਚਸਪੀ ਤੇ ਮਨੋਰੰਜਨ ਬਣਾਈ ਰੱਖਣ ਲਈ ਹਾਸੇ-ਠੱਠੇ ਦਾ ਮਾਹੌਲ ਸਿਰਜਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਮਾਹੌਲ ਤੋਂ ਪੰਜਾਬੀਆਂ ਦੇ ਖੁੱਲ੍ਹੇ-ਡੁੱਲ੍ਹੇ ਸੁਭਾਅ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਪੇਂਡੂ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਸੁਭਾਅ, ਜੀਵਨ, ਰਹਿਣ-ਸਹਿਣ, ਆਦਤਾਂ, ਸ਼ੌਕ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬੀ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਬਾਰੇ ਹੋਰ ਵੀ ਕਾਫੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਪੁਸਤਕ ਪੜ੍ਹ ਕੇ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਨਿਰਸੰਦੇਹ ਮਾਸਟਰ ਹੁਰੀਂ ਪੁਸਤਕ ਦੇ ਉਪਰਾਲੇ ਲਈ ਵਧਾਈ ਦੇ ਪਾਤਰ ਹਨ।

-ਮੋਹਰ ਗਿੱਲ ਸਿਰਸੜੀ
ਮੋ: 98156-59110.

ਮੇਰੀਆਂ ਚੋਣਵੀਆਂ ਕਹਾਣੀਆਂ
ਲੇਖਕ : ਜਿੰਦਰ
ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਕ : ਸੰਗਮ ਪਬਲੀਕੇਸ਼ਨਜ਼, ਸਮਾਣਾ।
ਮੁੱਲ : 180 ਰੁਪਏ, ਪੰਨੇ : 152

ਪੰਜਾਬੀ ਕਹਾਣੀ ਦੀ ਚੌਥੀ ਪੀੜ੍ਹੀ ਦਾ ਜਿੰਦਰ ਇਕ ਪ੍ਰਤੀਨਿਧ ਕਹਾਣੀਕਾਰ ਹੈ। ਇਹ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿ ਨਵੀਂ ਪੰਜਾਬੀ ਕਹਾਣੀ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਕੁਝ ਇਕ ਕਲਾ-ਸਿਰਜਕਾਂ ਰਾਹੀਂ ਆਪਣੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਪਛਾਣ ਸਿਰਜਦੀ ਹੈ, ਜਿੰਦਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚੋਂ ਇਕ ਹੈ। ਸੰਨ '90 ਵਿਚ ਉਸ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਕਹਾਣੀ ਸੰਗ੍ਰਹਿ 'ਮੈਂ, ਕਹਾਣੀ ਤੇ ਉਹ' ਸਾਹਮਣੇ ਆਇਆ ਸੀ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਕਹਾਣੀਆਂ ਵਿਚ ਜੀਵਨ ਯਥਾਰਥ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਬਾਹਰੀ ਸਰੋਕਾਰਾਂ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਸਥਾਨ ਹਾਸਲ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਉਸ ਦੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਬਾਹਰੀ ਯਥਾਰਥ ਦੀ ਥਾਂ ਅੰਤਰਮੁਖ ਯਥਾਰਥ ਵੱਲ ਝੁਕਦੀ ਗਈ। ਅਗਲੇ ਦੋ ਕਹਾਣੀ-ਸੰਗ੍ਰਹਿ 'ਤੁਸੀਂ ਨਹੀਂ ਸਮਝ ਸਕਦੇ' (1996) ਤੇ 'ਨਹੀਂ, ਮੈਂ ਨਹੀਂ' (2000) ਇਸ ਦਾ ਪ੍ਰਤੱਖ ਪ੍ਰਮਾਣ ਹਨ। ਮਨੁੱਖੀ ਅਚੇਤ ਮਨ ਦੀਆਂ ਗਹਿਰੀਆਂ ਤਹਿਆਂ ਫਰੋਲਦਾ ਉਹ ਬਹੁਤਾ ਅੱਗੇ ਨਿਕਲ ਗਿਆ। 'ਬਿਨਾਂ ਵਜ੍ਹਾ ਤਾਂ ਨਹੀਂ' (2004) ਤੇ 'ਜ਼ਖ਼ਮ' (2010) ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਦਾ ਹੋਇਆ ਉਹ ਮੁਕੰਮਲ ਰੂਪ ਵਿਚ ਸੁਚੇਤ ਤੌਰ 'ਤੇ ਅਚੇਤ ਮਨ ਦਾ ਕਹਾਣੀਕਾਰ ਹੋ ਨਿੱਬੜਿਆ। ਉਸ ਨੇ ਮੱਧ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਦੇ ਦੰਭੀ, ਪਾਖੰਡੀ ਤੇ ਦੋਗਲੇ ਪਾਤਰਾਂ ਦੀ ਧੁਰ ਅੰਦਰਲੀ ਜਟਿਲ, ਤਰਲ ਮਾਨਸਿਕਤਾ ਵਿਚ ਲਹਿ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਇਸ ਅਜੀਬੋ-ਗਰੀਬ ਵਿਹਾਰ ਨੂੰ ਸਮਾਜਿਕ ਪਰਿਵੇਸ਼ ਦੇ ਹਵਾਲੇ ਨਾਲ ਉਘਾੜਨ ਵਿਚ ਕਮਾਲ ਦੀ ਕਲਾ ਯੋਗਤਾ ਦਾ ਪ੍ਰਗਟਾਵਾ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਕੁਝ ਕਹਾਣੀਆਂ ਦੀ ਤਾਂ ਬੇਹੱਦ ਚਰਚਾ ਹੋਈ। 'ਕਤਲ' ਵਰਗੀ ਕਹਾਣੀ ਨੂੰ ਤਾਂ ਪੰਜਾਬੀ ਦੀਆਂ ਕੁਝ ਇਕ ਚੋਟੀ ਦੀਆਂ ਕਹਾਣੀਆਂ ਵਿਚ ਸ਼ੁਮਾਰ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।
ਰੀਵਿਊ ਅਧੀਨ ਪੁਸਤਕ ਵਿਚ ਜਿੰਦਰ ਦੀਆਂ ਕੁੱਲ 15 ਕਹਾਣੀਆਂ ਨੂੰ ਸ਼ਾਮਿਲ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਹ ਚੋਣ ਉਸ ਦੀ ਆਪਣੀ ਹੈ ਅਤੇ ਜ਼ਾਹਰ ਹੈ ਕਿ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਉਹ ਆਪਣੀਆਂ ਪ੍ਰਤੀਨਿਧ ਕਹਾਣੀਆਂ ਮੰਨਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਚੋਣ ਸੰਤੁਲਿਤ ਤੇ ਢੁਕਵੀਂ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਉਸ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਕਲਾ ਦੀ ਵਿਕਾਸ-ਰੇਖਾ ਨੂੰ ਵੀ ਸਮਝਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਆਧਾਰ 'ਤੇ ਜਿੰਦਰ ਦੇ ਨਿਵੇਕਲੇ ਕਲਾ-ਪੈਟਰਨ ਨੂੰ ਵੀ ਸਮਝਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਕਹਾਣੀ-ਤਕਨੀਕ ਦੇ ਪੱਖ ਤੋਂ ਉਸ ਨੇ ਬਹੁਤੇ ਤਜਰਬੇ ਕੀਤੇ ਹਨ। ਕਈ ਤਜਰਬੇ ਤਾਂ ਅਸਲੋਂ ਨਿਵੇਕਲੇ ਤੇ ਨਵੇਂ ਹਨ। ਜਿਵੇਂ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਜਟਿਲ ਹੈ, ਇਵੇਂ ਉਸ ਦਾ ਬਿਰਤਾਂਤ ਵੀ ਬਹੁਤ ਜਟਿਲ ਹੈ। ਰਵਾਇਤੀ ਕਥਾ-ਜੁਗਤਾਂ ਨੂੰ ਉਹ ਮੁਕੰਮਲ ਵਿਰਾਮ ਲਗਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਜਿੰਦਰ ਦੇ ਅਨੇਕ ਸਮਕਾਲੀ ਕਹਾਣੀਕਾਰਾਂ ਨੇ ਵੀ ਅਜਿਹੇ ਪੈਟਰਨ ਵਾਲੀ ਕਹਾਣੀ ਦੀ ਰਚਨਾ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਇਸ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਤੋਂ ਇਸ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਦਾ ਪਾਠ ਸਮੁੱਚੀ ਨਵੀਂ ਪੰਜਾਬੀ ਕਹਾਣੀ ਦੀ ਦਿਸ਼ਾ ਤੇ ਦਸ਼ਾ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਵਿਚ ਸਹਾਈ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਵਸਤੂ ਤੇ ਸ਼ਿਲਪ ਦੇ ਪੱਖ ਤੋਂ ਜਿੰਦਰ ਨੇ ਪੰਜਾਬੀ ਕਹਾਣੀ ਵਿਚ ਅਨੇਕ ਨਵੇਂ ਆਯਾਮ ਜੋੜੇ ਹਨ।

-ਡਾ: ਸੁਖਵਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਰੰਧਾਵਾ
ਮੋ: 98154-58666

2014-04-05

ਫੁੱਲ ਸੁਗੰਧੜੇ
ਸ਼ਾਇਰ : ਸ਼ਾਹਗੀਰ ਸਿੰਘ ਗਿੱਲ
ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਕ : ਤਸਵੀਰ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ, ਹਿਸਾਰ ਰੋਡ, ਸਿਰਸਾ
ਮੁੱਲ : 130 ਰੁਪਏ, ਸਫ਼ੇ : 80.

ਇਸ ਕਾਵਿ-ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਵਿਚਲੀਆਂ 62 ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਵੱਖੋ-ਵੱਖਰੇ ਫੁੱਲਾਂ ਦੀ ਸੁਗੰਧੀ ਨਾਲ ਮਹਿਕ ਰਹੀਆਂ ਹਨ | ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਖ਼ੁਦ ਤੇ ਖੁਦਾ, ਖਿਆਲ ਤੇ ਕੂੰਜਾਂ, ਖ਼ਵਾਬ ਤੇ ਹਕੀਕਤਾਂ, ਪਿਆਰ ਤੇ ਪਰਵਾਜ਼, ਜਿਸਮ ਤੇ ਰੂਹ, ਸਿਮਰਨ ਤੇ ਦੁਆ, ਸੂਰਤ ਤੇ ਮੂਰਤ, ਹੰਝੂ ਤੇ ਮੁਸਕਾਣ, ਮਾਂ-ਬਾਪ ਤੇ ਧੀ, ਸਾਜ਼ ਤੇ ਆਵਾਜ਼, ਪਿਆਸ ਅਤੇ ਤਲਾਸ਼, ਿਖ਼ਜ਼ਾਂ ਅਤੇ ਬਹਾਰ ਦੀ ਬਾਤ ਪਾਈ ਗਈ ਹੈ | ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚੋਂ ਇਸ਼ਕ ਮਿਜਾਜ਼ੀ ਤੇ ਇਸ਼ਕ ਹਕੀਕੀ ਦੋਵਾਂ ਦੇ ਰੰਗ ਝਲਕਦੇ ਹਨ | ਮਾਨਸਿਕ, ਸਮਾਜਿਕ ਅਤੇ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਪਰਤਾਂ ਫਰੋਲਦੀਆਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨਜ਼ਮਾਂ ਦੇ ਕੁਝ ਰੰਗ ਤੁਹਾਡੇ ਰੂਬਰੂ ਹਨ¸
-ਖ਼ੁਦਾ ਨੂੰ ਮਿਲਣਾ ਹੈ ਤਾਂ ਖ਼ੁਦ ਦੇ ਕੋਲ ਆ
ਖ਼ੁਦਾ ਨੂੰ ਨਾ ਖੋਜ ਖ਼ੁਦ ਨੂੰ ਖ਼ੁਦ ਨਾਲ ਮਿਲਾ |
-ਵਕਤ ਸਾਹ ਨੇ ਸਾਡੇ ਤੇ ਸਾਹ ਹੀ ਵਕਤ ਹੈ ਸਾਡਾ
ਲੋਕ-ਪਰਲੋਕ ਦੋਵੇਂ ਵਕਤ ਹੀ ਜਗਤ ਹੈ ਸਾਡਾ |
-ਕਿਵੇਂ ਪੜ੍ਹੋਗੇ ਸਾਹਿਤ ਨਵਾਂ ਤੇ ਪੁਰਾਣਾ ਆਪਣਾ ਮਾਖਿਉਂ ਮਿੱਠਾ
ਹੱਥੋਂ ਛੁਟਕ ਨਾ ਜਾਏ ਮਾਂ-ਬੋਲੀ ਇਹਦੇ ਅੱਖਰਾਂ ਦੀ ਪਛਾਣ ਕਰੋ |
-ਸਦਾ ਸੁਰਤ 'ਚ ਹਾਂ ਸੂਰਤਾਂ 'ਚ ਨਹੀਂ ਹਾਂ
ਜੇ ਮਨ 'ਚ ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਸੂਰਤਾਂ 'ਚ ਨਹੀਂ ਹਾਂ |
-ਮੇਰੇ ਖਿਆਲਾਂ 'ਚ ਜਦ ਕੋਈ ਆ ਮਿਲਦਾ ਏ
ਮੇਰੇ ਦਿਲ ਦੇ ਰੋਮ ਰੋਮ ਦਾ ਕੋਈ ਕਉਲ ਖਿਲਦਾ ਏ |
ਨਿੱਜ ਪੀੜਾ, ਲੋਕ ਪੀੜਾ, ਲੋਕ ਚੇਤਨਾ, ਵਿਦੇਸ਼ ਦੀਆਂ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ, ਅਣਜੰਮੀਆਂ ਧੀਆਂ ਦੇ ਦਰਦ ਅਤੇ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੇ ਸਵਾਲ-ਜਵਾਬ ਨਾਲ ਗੁੰਦੀਆਂ ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਸਰਲ ਅਤੇ ਸਹਿਜ ਹਨ | ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਗੀਤਾਂ ਅਤੇ ਗ਼ਜ਼ਲਾਂ ਵਰਗਾਂ ਪ੍ਰਗੀਤਕ ਰੰਗ ਹੈ | ਇਹ ਚੇਤਨਾ ਨੂੰ ਹਲੂਣਦੀਆਂ ਅਤੇ ਚਿੰਤਨ ਨੂੰ ਜਗਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ | ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚੋਂ ਇਨਸਾਨੀਅਤ ਅਤੇ ਰੂਹਾਨੀਅਤ ਝਲਕਦੀ ਹੈ | ਉਹ ਨਿਰਮਾਣਤਾ ਅਤੇ ਪਿਆਰ ਵਿਚ ਹੋਰ ਰਿਸ਼ਤਿਆਂ ਦੇ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਮੁਰਸ਼ਦ ਨੂੰ ਵੀ ਯਾਦ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਲਹਿ ਕੇ, ਆਪਣੇ ਦਿਲ 'ਤੇ ਦਰਦ ਸਹਿ ਕੇ ਅੱਖਾਂ ਰਾਹੀਂ ਵਹਿ ਜਾਂਦਾ ਹੈ | ਉਸ ਨੂੰ ਪੰਜਾਬ, ਪੰਜਾਬੀ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬੀਅਤ 'ਤੇ ਮਾਣ ਹੈ | ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਜਗਤ ਵਿਚ ਇਸ ਕਾਵਿ-ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਦਾ ਭਰਪੂਰ ਸਵਾਗਤ ਹੈ |
ਆਸ ਹੈ ਭਵਿੱਖ ਵਿਚ ਉਹ ਹੋਰ ਵੀ ਚੰਗਾ ਸਿਰਜੇਗਾ |

¸ਡਾ: ਸਰਬਜੀਤ ਕੌਰ ਸੰਧਾਵਾਲੀਆ
ਮੋ: 98147-16367.

c c c
ਅੱਡੀ ਟੱਪਾ
ਸੰਪਾਦਕ : ਡਾ: ਮਨਿੰਦਰਜੀਤ ਕੌਰ
ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਕ : ਲਾਹੌਰ ਬੁਕਸ, ਲੁਧਿਆਣਾ
ਮੁੱਲ : 200 ਰੁਪਏ, ਸਫ਼ੇ : 216.

'ਅੱਡੀ ਟੱਪਾ' ਡਾ: ਮਨਿੰਦਰਜੀਤ ਕੌਰ ਦੁਆਰਾ ਸੰਪਾਦਿਤ ਗਿੱਧੇ ਦੀਆਂ ਇਕ ਲੜੀਆਂ ਬੋਲੀਆਂ ਦਾ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਹੈ | ਇਕ ਲੜੀਆਂ ਬੋਲੀਆਂ ਨੂੰ ਮਲਵਈ ਟੱਪੇ ਵੀ ਆਖਦੇ ਹਨ | ਇਹ ਪੰਜਾਬੀਆਂ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਹਰਮਨ-ਪਿਆਰਾ ਲੋਕ-ਕਾਵਿ ਰੂਪ ਹੈ | ਇਹ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿਚ ਉਪਲਬਧ ਹੈ | ਟੱਪੇ ਅਖਾਣਾਂ ਵਾਂਗ ਆਮ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਮੰੂਹ ਚੜ੍ਹੇ ਹੋਏ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਮਾਣ ਵਜੋਂ ਆਪਣੇ ਨਿੱਤ-ਵਿਹਾਰ ਅਤੇ ਬੋਲਚਾਲ ਵਿਚ ਵਰਤਦੇ ਹਨ | ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਜਨ-ਜੀਵਨ ਵਿਦਮਾਨ ਹੈ | ਇਸ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਵਿਚ ਸ਼ਾਮਿਲ ਟੱਪਿਆਂ ਨੂੰ 17 ਭਾਗਾਂ ਵਿਚ ਵੰਡ ਕੇ ਤਰਜੀਬ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਹੈ | ਭਾਗ ਹਨ¸ਰੱਬ ਸਭਨਾਂ ਦਾ ਰਾਖਾ, ਇਤਿਹਾਸਕ ਤਬਦੀਲੀਆਂ, ਵਿਹੜਾ ਬਾਬਲ ਦਾ, ਸਾਕ ਸਕੀਰੀ, ਇਹ ਪਿੰਡ ਸਹੁਰਿਆਂ ਦਾ, ਗੋਰੇ ਰੰਗ ਦੇ ਪੁਆੜੇ, ਗੱਭਰੂ ਕੈਂਠੇ ਵਾਲਾ, ਮਾਣ ਭਰਾਵਾਂ ਦੇ, ਇਕ ਤੇਰੇ ਪਿਆਰ ਬਦਲੇ, ਗਿੱਧਾ ਮੁਟਿਆਰਾਂ ਦਾ, ਪਤਲਾ ਜਿਹਾ ਮਾਹੀਆ, ਨਣਦੇ ਜਾ ਸਹੁਰੇ, ਭੰਗੜਾ ਛੜਿਆ ਦਾ, ਜੁਗਨੀ ਘੰੁਗਰੂਆਂ ਵਾਲੀ ਅਤੇ ਬੈਲਬਾਟਮ ਨੇ ਪੱਟੀ! ਪੁਸਤਕ ਦੇ ਅਧਿਐਨ ਤੋਂ ਇਹ ਤੱਥ ਸਾਹਮਣੇ ਆਇਆ ਹੈ ਕਿ ਸੰਪਾਦਿਕਾ ਨੇ ਪਹਿਲੀਆਂ ਸੰਪਾਦਿਤ ਪੁਸਤਕਾਂ ਵਿਚ ਸ਼ਾਮਿਲ ਟੱਪਿਆਂ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਹੋਰ ਟੱਪੇ ਵੀ ਸੰਗ੍ਰਹਿਤ ਕੀਤੇ ਹਨ, ਜਿਹੜੇ ਅਜੋਕੇ ਸਮੇਂ ਵਿਚ ਪੰਜਾਬ ਦੀਆਂ ਭਿੰਨ-ਭਿੰਨ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀਆਂ ਵੱਲੋਂ ਆਯੋਜਿਤ ਯੂਥ ਫੈਸਟੀਵਲਾਂ ਵਿਚ 'ਗਿੱਧੇ ਦੀ ਪ੍ਰਤੀਯੋਗਤਾ' ਸਮੇਂ ਕਾਲਜ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਵੱਲੋਂ ਗਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ | ਟੱਪਿਆਂ ਦਾ ਆਪਣਾ ਰਿਦਮ ਹੈ, ਸਰਲਤਾ ਅਤੇ ਤਰਲਤਾ ਦੇ ਗੁਣਾਂ ਕਾਰਨ ਇਹ ਸਰੋਤੇ ਦੇ ਧੁਰ ਅੰਦਰ ਤੱਕ ਲਹਿ ਜਾਂਦੇ ਹਨ | ਵੱਖ-ਵੱਖ ਵਿਸ਼ਿਆਂ 'ਤੇ ਧੱਕੇ ਨਾਲ ਜੋੜੇ ਟੱਪੇ ਲੋਕ ਗੀਤ ਦਾ ਰੂਪ ਨਹੀਂ ਧਾਰ ਸਕਦੇ | ਕੋਈ ਗੀਤ ਵਰਿ੍ਹਆਂ ਦਾ ਪੈਂਡਾਂ ਝਾਗ ਕੇ ਲੋਕ ਮਾਨਿਸ ਦੀ ਕੁਠਾਲੀ ਵਿਚ ਪਿਘਲ ਕੇ ਹੀ ਲੋਕ ਗੀਤ ਦੀ ਉਪਾਧੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ | ਚੋਣ ਸਮੇਂ ਇਹ ਤੱਥ ਸਾਹਮਣੇ ਰੱਖਣ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ | ਡਾ: ਮਨਿੰਦਰਜੀਤ ਕੌਰ ਨੇ ਖੇਤਰ ਵਿਚੋਂ ਵੀ ਗੀਤ ਇਕੱਤਰ ਕੀਤੇ ਹਨ | ਇਸ ਉਦਮ ਲਈ ਉਹ ਸ਼ਾਬਾਸ਼ ਦਾ ਹੱਕਦਾਰ ਹੈ |
¸ਸੁਖਦੇਵ ਮਾਦਪੁਰੀ
ਮੋ: 94630-34472.

c c c
ਰੁੱਤ-ਰਾਗ
ਲੇਖਿਕਾ : ਸੁਖਵੰਤ ਕੌਰ ਮਾਨ
ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਕ : ਲੋਕ ਗੀਤ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ, ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ
ਮੁੱਲ : 160 ਰੁਪਏ, ਸਫ਼ੇ : 126.

ਸੁਖਵੰਤ ਕੌਰ ਮਾਨ ਪੰਜਾਬੀ ਕਹਾਣੀ ਦੀ ਸਥਾਪਿਤ ਲੇਖਿਕਾ ਹੈ | ਕਹਾਣੀਕਾਰ ਵਜੋਂ ਉਸ ਦੀ ਪਛਾਣ ਕਾਫੀ ਉੱਘੜਵੀਂ ਹੈ | ਇਸ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਉਸ ਨੇ 8 ਪੁਸਤਕਾਂ ਕਹਾਣੀ ਦੀਆਂ ਇਕ ਗਲਪ ਕਾਵਿ ਤੇ ਕੁਝ ਪੁਸਤਕਾਂ ਬਾਲ ਸਾਹਿਤ ਦੀਆਂ ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਨੂੰ ਦਿੱਤੀਆਂ ਹਨ | ਰੁੱਤ-ਰਾਗ ਸੁਖਵੰਤ ਕੌਰ ਮਾਨ ਦਾ ਨਵਾਂ ਕਹਾਣੀ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਛਪ ਕੇ ਆਇਆ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿਚ ਉਸ ਦੀਆਂ 15 ਸਿੱਕੇਬੰਦ ਕਹਾਣੀਆਂ ਹਨ | ਕਹਾਣੀਆਂ ਪੜ੍ਹ ਕੇ ਕਹਾਣੀਕਾਰਾਂ ਦੀ ਨਿਵੇਕਲੀ ਸ਼ੈਲੀ ਦੇ ਦਿਦਾਰ ਹੁੰਦੇ ਹਨ | ਇਹ ਕਹਾਣੀਆਂ ਪੇਂਡੂ ਰਹਿਤਲ ਦਾ ਅਹਿਸਾਸ ਕਰਵਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ | ਪੇਂਡੂ ਭਾਈਚਾਰੇ ਦੀਆਂ ਆਰਥਿਕ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ, ਸ਼ਰੀਕੇਬਾਜ਼ੀਆਂ ਦੇ ਧੁਰੇ ਦੁਆਲੇ ਇਹ ਕਹਾਣੀਆਂ ਘੰੁਮਦੀਆਂ ਹਨ | ਮਣਕਾ, ਗਵਾਚੇ ਹੋਏ ਲੋਕ, ਦੁੱਧ ਦੀ ਗੜਵੀ, ਖੋਜ, ਕੁੱਤਾ ਹੁਣ ਰੋ ਨਹੀਂ ਰਿਹਾ, ਕਪਾਲ ਕਿਰਿਆ, ਪਿੰਨੀਆਂ ਕੰਧ ਤੇ ਕਿਰਲੀ, ਚੰਗੀਆਂ ਕਹਾਣੀਆਂ ਹਨ | ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਲੇਖਿਕਾ ਦੇ ਡੰੂਘੇ ਅਨੁਭਵ ਹਨ | ਕਹਾਣੀਆਂ ਅਕਸਰ ਟੋਟਿਆਂ ਵਿਚ ਹਨ | ਨਾਵਲ ਵਾਲੀ ਸ਼ੈਲੀ ਹੈ | ਘਟਨਾਵਾਂ ਅਤੇ ਕਈ ਦਿ੍ਸ਼, ਟੁਟਵੇਂ ਪਰ ਕਹਾਣੀ ਦੀ ਮੂਲ ਧਾਰਾ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ | ਕਈ-ਕਈ ਸਫ਼ਿਆਂ 'ਤੇ .... (ਡੈਸ਼).... ਨਾਲ ਲਿਖੇ ਹੋਏ ਵਾਕ ਬਣਾਉਂਦੇ ਹਨ ਜਿਵੇਂ ਸਫ਼ਾ 25 'ਤੇ ...... ਮਾਮਾ ਹੀ ਇਜ਼ ਹੈਂਡਸਮ, ਹੀ ਇਜ਼ ਹੈਲਪਿੰਗ ਮੀ, ਵੈਰੀ ਨਾਈਸ.... ਬਹੁਤ ਹੀ ਚੰਗਾ.... ਮਾਮਾ ਵੈਰੀ ਨਾਈਸ ਟੂ ਮੀਟ ਹਿਮ... ਵੈਰੀ ਗੁੱਡ... | ਮਾਮਾ... ਪਲੀਜ਼ ਗੋਲਡਨ ਚਾਂਸ ਏ... ਮਾਮਾ ਹਾਂ ਕਰ ਦਿਓ.... | (ਕਹਾਣੀ ਪਰਚਾ) ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਠੇਠ ਪੇਂਡੂ ਸ਼ਬਦ ਕਹਾਣੀਆਂ ਵਿਚ ਆਮ ਹਨ | ਵਾਕਾਂ ਵਿਚ ਰਿਦਮ ਹੈ | ਨਦੀ ਦੇ ਵਹਿਣ ਵਾਂਗ ਇਹ ਕਹਾਣੀ ਵਿਚ ਤੁਰਦੇ ਹਨ | ਤੇ ਪਾਠਕ ਨੂੰ ਰਸ ਵਿਚ ਸੁਆਦ-ਸੁਆਦ ਕਰ ਜਾਂਦੇ ਹਨ | ਲੇਖਿਕਾ ਨੇ ਕਹਾਣੀਆਂ ਵਿਚ ਵਾਰਤਾਲਾਪ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਉੱਤਰ ਵਿਧੀ ਤੇ ਰਸਦਾਇਕ ਤਕਨੀਕ ਦੀ ਵਧੇਰੇ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ ਹੈ | ਕਹਾਣੀਆਂ ਦੀ ਇਕ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਹੋਰ ਵੇਖਣ ਨੂੰ ਮਿਲੀ ਹੈ ਕਿ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਦਿ੍ਸ਼ ਤੇ ਘਟਨਾਵਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਮਿਲਦੀਆਂ ਜਾਨਵਰਾਂ ਦੀਆਂ ਚੋਹਲਬਾਜ਼ੀਆਂ ਨਾਲ ਵੱਖਰਾ ਰੰਗ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ | ਜਿਵੇਂ ਬਿੱਲੀਆਂ ਦਾ ਚੂਹੇ ਫੜਨਾ, ਚੂਹਿਆਂ ਦਾ ਖੁੱਡਾਂ ਵਿਚ ਲੁੱਕ ਜਾਣਾ, ਕੁੱਤਿਆਂ, ਬਿੱਲਿਆਂ, ਜਾਨਵਰਾਂ, ਕਿਰਲੀਆਂ, ਕਬੂਤਰਾਂ ਦੇ ਚੋਜ ਆਦਿ | ਪਾਤਰ ਇਕ-ਦੂਜੇ ਨਾਲ ਖਹਿੰਦੇ ਵੀ ਹਨ ਤੇ ਫਿਰ ਇਕ ਹੋ ਕੇ ਹਾਸਾ ਠੱਠਾ ਵੀ ਕਰਦੇ ਹਨ | ਕਰਜ਼ੇ ਦੀ ਸਮੱਸਿਆ ਨੂੰ ਪੇਂਡੂ ਰੰਗ ਵਿਚ ਪੁਸਤਕ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਲੰਮੀ ਕਹਾਣੀ ਮਾਰ-ਜੀਣੀਆਂ ਵਿਚ ਲੇਖਿਕਾ ਨੇ ਬਹੁਤ ਹੀ ਖੂਬਸੂਰਤੀ ਨਾਲ ਲਿਆ ਹੈ | ਕੁਝ ਰਚਨਾਵਾਂ ਪੰਜਾਬੀ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਦੀ ਕਲਾਸੀਕਲ ਤਸਵੀਰ ਪੇਸ਼ ਕਰਨ ਵਾਲੀਆਂ ਹਨ | ਟੋਟਿਆਂ ਵਿਚ ਕਹਾਣੀ ਲਿਖੀ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਪਾਠਕ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਵਿਚ ਖਾਸਾ ਜ਼ੋਰ ਲਾਉਣਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਨ੍ਹਾਂ ਕਹਾਣੀਆਂ ਦੀ ਵਿਧੀ ਸਿੱਧਾ-ਸਪਾਟ ਵਰਨਣ ਵਾਲੀ ਨਹੀਂ ਹੈ |

¸ਪਿੰ੍ਰ: ਗੁਰਮੀਤ ਸਿੰਘ ਫਾਜ਼ਿਲਕਾ
ਮੋ: 98148-56160

ਗੁੱਝੇ ਰੁਸਤਮ
ਲੇਖਕ : ਬਲਵਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਫ਼ਤਹਿਪੁਰੀ
ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ : ਨਵੀਨ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ, ਅੰਮਿ੍ਤਸਰ
ਮੁੱਲ : 150 ਰੁਪਏ, ਸਫ਼ੇ : 120.


 

ਹਥਲੀ ਪੁਸਤਕ ਦੇ ਲੇਖਕ ਬਲਵਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਫ਼ਤਹਿਪੁਰੀ ਦੀ ਪੰਜਾਬੀ ਵਾਰਤਕ 'ਤੇ ਚੰਗੀ ਪਕੜ ਹੈ | ਹੁਣ ਤੱਕ ਉਹ ਵਾਰਤਕ ਦੀਆਂ ਕਰੀਬ ਡੇਢ ਦਰਜਨ ਪੁਸਤਕਾਂ ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਦੀ ਝੋਲੀ ਵਿਚ ਪਾ ਚੁੱਕਿਆ ਹੈ | 'ਗੁੱਝੇ ਰੁਸਤਮ' ਵਿਚ ਉਸ ਨੇ ਨਿਰੋਲ ਪੇਂਡੂ ਜਨ-ਜੀਵਨ ਨੂੰ ਬਾਖ਼ੂਬੀ ਚਿਤਰਿਆ ਹੈ | ਇਸ ਦਾ ਵੱਡਾ ਕਾਰਨ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਲੇਖਕ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਇਕ ਪਿੰਡ ਵਿਚ ਜੰਮਿਆ-ਪਲਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਪਿੰਡਾਂ ਦੇ ਰਹਿਣ-ਸਹਿਣ ਦੀ ਡੂੰਘੀ ਸਮਝ ਹੈ | ਇਸ ਪੁਸਤਕ ਵਿਚ ਕੁੱਲ 26 ਵਿਅਕਤੀਆਂ ਦਾ ਪਾਤਰ-ਚਿਤਰਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਹਰ ਬੰਦੇ ਦੀ ਜੀਵਨ ਫ਼ਿਲਾਸਫੀ ਨੂੰ ਵੱਖੋ-ਵੱਖਰੇ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ | ਇਹ ਪੇਂਡੂ ਪਾਤਰ ਹਰ ਪਿੰਡ ਵਿਚ ਆਮ ਮਿਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ | ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸੁਭਾਅ, ਸੋਚ, ਕੰਮ-ਕਿੱਤੇ ਅਲੱਗ ਅਲੱਗ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਹਨ | ਬੜੇ ਵਿਅਕਤੀ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਜੋ ਤਰ੍ਹਾਂ-ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਹੱਥਕੰਡੇ ਵਰਤ ਕੇ ਜ਼ਿੰਦਗੀ 'ਚ ਸਫ਼ਲ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਕਈ ਆਪਣੀਆਂ ਗ਼ਲਤ ਹਰਕਤਾਂ ਨਾਲ ਆਮ ਲੋਕਾਂ ਨਾਲੋਂ ਬਹੁਤ ਪਛੜ ਵੀ ਜਾਂਦੇ ਹਨ | ਲੇਖਕ ਨੇ ਪਾਠਕ ਨੂੰ ਜ਼ਿਕਰ ਕੀਤੇ ਗਏ ਪਾਤਰਾਂ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਸੁਨੇਹਾ ਲੈਣ ਦੀ ਪੇ੍ਰਰਨਾ ਦਿੱਤੀ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਸਮਾਜਿਕ ਬੁਰਾਈਆਂ ਪ੍ਰਤੀ ਸੁਚੇਤ ਵੀ ਕੀਤਾ ਹੈ | ਪਿੰਡਾਂ ਵਿਚ ਜਾਤੀਵਾਦ, ਗ਼ਰੀਬੀ, ਅਨਪੜ੍ਹਤਾ, ਆਰਥਿਕ ਅਸਮਾਨਤਾ, ਅੰਧ-ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਅਤੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀਆਂ ਧਾਰਮਿਕ ਭਾਵਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਵਧੀਆ ਢੰਗ ਨਾਲ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਹੈ | ਸਾਡੇ ਪਿੰਡਾਂ ਵਿਚ ਅੱਜ ਵੀ ਵਿਗਿਆਨਕ ਦਿ੍ਸ਼ਟੀਕੋਣ ਅਤੇ ਅਗਾਂਹਵਧੂ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਰੱਖਣ ਵਾਲੇ ਬੰਦਿਆਂ ਦੀ ਵੱਡੀ ਕਮੀ ਹੈ | ਹਰ ਪਿੰਡ 'ਚ ਜਾਇਜ਼-ਨਜਾਇਜ਼ ਢੰਗ ਵਰਤ ਤੇ ਰਾਜਨੀਤਕ ਬੰਦਿਆਂ ਦਾ ਲਾਹਾ ਲੈਣ ਵਾਲੇ ਘੱਟ ਵਿਅਕਤੀ ਹੀ ਮਿਲਦੇ ਹਨ, ਜਿਸ ਦਾ ਵੱਡਾ ਕਾਰਨ ਲੋਕ ਰਾਜਸੀ ਸ਼ਤਰੰਜ ਤੋਂ ਅਣਜਾਣ ਹੁੰਦੇ ਹਨ | 'ਦਾਰੀ ਦੁਸ਼ਟ' ਵਿਚ ਦਾਰਾ ਸਿੰਘ ਸਮੱਗਲਿੰਗ ਦਾ ਧੰਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ | ਪਰ ਜਦ ਇਹ ਧੰਦਾ ਬੰਦ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਅਜਿਹੇ ਪਰਿਵਾਰਾਂ 'ਚ ਭੰਗ ਭੁੁੱਜਦੀ ਹੈ | ਖ਼ਰਚਿਆਂ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਕਰਨ ਲਈ ਚੋਰੀਆਂ, ਲੁੱਟਾਂ-ਖੋਹਾਂ ਦਾ ਸਿਲਸਿਲਾ ਆਰੰਭ ਹੁੰਦਾ ਹੈ | ਖੈਰ, ਬੁਰੇ ਕੰਮ ਦਾ ਅੰਤ ਵੀ ਤਾਂ ਬੁਰਾ ਹੀ ਹੋਣਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ | 'ਧਰਮਾ ਲਾਹਣ', 'ਚਲਦੇ ਪੁਰਜ਼ੇ', 'ਭੋਰਾ ਸਾਹਿਬ', 'ਹਾਜ਼ਰ ਹਜ਼ੂਰ ਸਿੰਘ', 'ਸੇਵਾ ਦਾ ਕੰੁਭ', 'ਮੈਡਮ ਹਰਜੱਸ', 'ਸੁੱਖਾ ਬਾਹਮਣ', ਖ਼ਾਨਦਾਨੀ ਲੋਕ' ਅਤੇ ਕਈ ਹੋਰ ਸਮਾਜ ਦੇ ਯਥਾਰਥਵਾਦੀ ਪਾਤਰ ਹਨ | ਲੇਖਕ ਨੇ ਪਾਤਰਾਂ ਦੀ ਚੋਣ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਪਾਤਰ-ਚਿਤਰਨ ਸੁਚੱਜੇ ਢੰਗ ਨਾਲ ਕੀਤਾ ਹੈ | ਉਕਤ ਪਾਤਰਾਂ ਦੇ ਘਰੇਲੂ ਜੀਵਨ, ਕੰਮ, ਸੋਚ, ਪਰਿਵਾਰਕ ਮਾਹੌਲ, ਘਰੇਲੂ ਦਸ਼ਾ ਨੂੰ ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੀ ਰਚਨਾ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾ-ਵਸਤੂ ਬਣਾਇਆ ਹੈ | ਪਾਤਰਾਂ ਦੀ ਜੀਵਨੀ ਪੜ੍ਹ ਦੇ ਪਾਠਕ ਨੂੰ ਸਹੀ ਪੇ੍ਰਰਨਾ ਅਤੇ ਅਗਵਾਈ ਮਿਲਦੀ ਹੈ |

¸ਮੋਹਰ ਗਿੱਲ ਸਿਰਸੜੀ
ਮੋ: 98156-59110

c c c
ਟੁਰਿਆ ਜਦੋਂ ਸੀ ਮੈਂ ਘਰੋਂ
ਗ਼ਜ਼ਲਕਾਰ : ਕਸ਼ਮੀਰਾ ਸਿੰਘ ਚਮਨ
ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਕ : ਵਿਸ਼ਵਭਾਰਤੀ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ, ਬਰਨਾਲਾ
ਮੁੱਲ : 140 ਰੁਪਏ, ਸਫ਼ੇ : 112.

ਕਸ਼ਮੀਰਾ ਸਿੰਘ ਚਮਨ ਬਹੁਪੱਖੀ ਲੇਖਕ ਹੈ ਪਰ ਉਹ ਇਕ ਗ਼ਜ਼ਲਕਾਰ ਦੇ ਤੌਰ ਸਥਾਪਤ ਹੈ | ਉਸ ਨੇ ਕਈ ਦਹਾਕਿਆਂ ਤੋਂ ਪੰਜਾਬੀ ਗ਼ਜ਼ਲ ਦੀ ਸਿਰਜਣਾ ਜਾਰੀ ਰੱਖੀ ਹੋਈ ਹੈ ਤੇ ਉਸ ਦੀਆਂ ਗ਼ਜ਼ਲਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਪੰਜ ਹਜ਼ਾਰ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਣ ਵਾਲੀ ਹੈ | ਉਸ ਕੋਲ ਉਸ ਦੀਆਂ ਪੁਸਤਕਾਂ ਦੇ ਅਨੇਕਾਂ ਖਰੜੇ ਪਏ ਹਨ ਪਰ ਇਨ੍ਹਾਂ 'ਚੋਂ ਪੱਚੀ ਨੂੰ ਕਿਤਾਬੀ ਲਿਬਾਸ ਮਿਲਿਆ ਹੈ | ਸ਼ਾਇਰ ਦਾ ਜੀਵਨ ਲੰਬੇ ਸੰਘਰਸ਼ 'ਚੋਂ ਗੁਜ਼ਰਿਆ ਹੈ ਤੇ ਇਸ ਸੰਘਰਸ਼ੀ ਸਫ਼ਰ ਦੀ ਪੈੜ ਉਸ ਦੀਆਂ ਗ਼ਜ਼ਲਾਂ ਵਿਚ ਦੇਖੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ | ਚਮਨ ਦੀ ਅਰੂਜ਼ 'ਤੇ ਕਾਫ਼ੀ ਪਕੜ ਹੈ ਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਬਹਿਰਾਂ ਤੇ ਤਿੰਨ ਅੱਖਰੀ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੇ ਵਜ਼ਨ ਦਾ ਕਾਫ਼ੀ ਗਿਆਨ ਹੈ | ਇਸੇ ਕਾਰਨ ਇਸ ਪੁਸਤਕ ਦੀ ਹਰ ਗ਼ਜ਼ਲ ਉੱਤੇ ਉਸ ਨੇ ਬਹਿਰ ਦਾ ਨਾਮ ਲਿਖਿਆ ਹੈ ਤੇ ਵਜ਼ਨ ਅੰਕਿਤ ਕੀਤਾ ਹੈ | ਹੁਣ ਭਾਵੇਂ ਉਹ ਪ੍ਰਦੇਸ ਵਿਚ ਰਹਿ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਪਰ ਭਾਰਤ ਵਿਚ ਹੁੰਦਿਆਂ ਉਸ ਨੂੰ ਨਾਮਵਰ ਗ਼ਜ਼ਲਗੋਆਂ ਦੀ ਸੰਗਤ ਵੀ ਨਸੀਬ ਹੁੰਦੀ ਰਹੀ ਹੈ ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਸ਼ਾਇਰ ਦੀ ਗ਼ਜ਼ਲਗੋਈ ਵਿਚ ਹੋਰ ਨਿਖਾਰ ਆਇਆ ਹੈ | ਉਸ ਦੀਆਂ ਗ਼ਜ਼ਲਾਂ ਦੇ ਸ਼ਿਅਰਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਚਮਨ ਮੁਹੱਬਤ ਨੂੰ ਨਗ਼ਮਾ ਤੇ ਆਪਣੀ ਪੂੰਜੀ ਸਮਝਦਾ ਹੈ ਤੇ ਇਸ ਦਾ ਫ਼ੈਲਾਓ ਪੂਰੇ ਜਹਾਨ ਵਿਚ ਦੇਖਣਾ ਲੋਚਦਾ ਹੈ | ਉਹ ਵਿਦੇਸ਼ ਵਿਚ ਹੁੰਦੇ ਹੋਏ ਵੀ ਆਪਣੇ ਦੇਸ਼ ਨੂੰ ਅੰਤਾਂ ਦਾ ਮੋਹ ਕਰਦਾ ਹੈ ਤੇ ਉਹ ਇਧਰਲੇ ਉੱਚੇ ਨੀਵੇਂ ਟਿੱਬਿਆਂ ਨੂੰ ਇਕਸਾਰ ਕਰਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਰੱਖਦਾ ਹੈ | ਕੁਝ ਗ਼ਜ਼ਲਾਂ ਨਿੱਜੀ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ 'ਚੋਂ ਉਸ ਦੇ ਜੀਵਨ ਦੀ ਝਲਕ ਮਿਲਦੀ ਹੈ | ਚਮਨ ਦੇ ਸ਼ਿਅਰਾਂ ਦੀ ਵੱਡੀ ਖ਼ੂਬੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਰਲਤਾ ਤੇ ਤਰਲਤਾ ਹੈ | ਮੱਲੋਜ਼ੋਰੀ ਸ਼ਾਇਰੀ ਦੀ ਸਿਰਜਣਾ ਪਾਠਕ 'ਤੇ ਬੱਝਵਾਂ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨਹੀਂ ਪਾ ਸਕਦੀ, ਪਰ ਚਮਨ ਦੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸ਼ਿਅਰਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵੀ ਹੋਣ ਦਾ ਵੱਡਾ ਕਾਰਨ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਕੁਦਰਤੀ ਉਪਜ ਹੈ | 'ਟੁਰਿਆ ਜਦੋਂ ਸੀ ਮੈਂ ਘਰੋਂ' ਦੀਆਂ ਗ਼ਜ਼ਲਾਂ ਦੇ ਵਿਸ਼ੇ ਮਨੁੱਖੀ ਜੀਵਨ ਦੀਆਂ ਸੂਖ਼ਮ ਪਰਤਾਂ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਹਨ | ਕਸ਼ਮੀਰਾ ਸਿੰਘ ਚਮਨ ਦਾ ਇਹ ਗ਼ਜ਼ਲ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਉਸ ਦੇ ਗ਼ਜ਼ਲ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਅਗਲੇ ਸਫ਼ਰ ਲਈ ਨਿੱਗਰ ਪੜਾਓ ਹੈ |

¸ਗੁਰਦਿਆਲ ਰੌਸ਼ਨ
ਮੋ: 9988444002
c c c

22-3-2014

 ਮਾਂ
ਸ਼ਾਇਰ : ਮੁਨੱਵਰ ਰਾਨਾ
ਸੰਪਾਦਕ : ਟੀ. ਐਨ. ਰਾਜ਼
ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਕ : ਸਾਇੰਸ ਐਂਡ ਜਨਰਲ ਪਬਲਿਸ਼ਰਜ਼, ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ
ਮੁੱਲ : 100 ਰੁਪਏ, ਸਫ਼ੇ : 92.

ਇਹ ਪੁਸਤਕ ਉਰਦੂ ਦੇ ਮਸ਼ਹੂਰ ਸ਼ਾਇਰ ਮੁਨੱਵਰ ਰਾਨਾ ਦੀ ਸ਼ਾਇਰੀ ਦੀ ਪੇਸ਼ਕਸ਼ ਹੈ। ਉਰਦੂ ਦੇ ਸ਼ਿਅਰ ਗੁਰਮੁਖੀ ਲਿਪੀ ਵਿਚ ਲਿਖ ਕੇ ਔਖੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੇ ਅਰਥ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਚ ਦਿੱਤੇ ਹੋਏ ਹਨ। ਸ਼ਾਇਰ ਦਾ ਖ਼ਿਆਲ ਹੈ ਕਿ ਸ਼ਬਦ ਕੋਸ਼ ਅਨੁਸਾਰ ਜੇ ਗ਼ਜ਼ਲ ਦਾ ਮਤਲਬ ਮਹਿਬੂਬ ਨਾਲ ਗੱਲਾਂ ਕਰਨੀਆਂ ਹਨ ਤਾਂ ਮਹਿਬੂਬ ਮਾਂ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦੀ? ਇਸ ਲਈ ਉਸ ਨੇ ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਪਿਆਰੇ, ਪਵਿੱਤਰ ਅਤੇ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ਤੇ ਮਾਂ ਪ੍ਰਤੀ ਖੂਬਸੂਰਤ ਸ਼ਿਅਰ ਲਿਖੇ ਹਨ ਅਤੇ ਆਸ ਕੀਤੀ ਹੈ ਕਿ ਸ਼ਾਇਦ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪੜ੍ਹ ਕੇ ਕੋਈ ਬੱਚਾ ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਦੀ ਖ਼ਿਦਮਤ ਅਤੇ ਸੇਵਾ ਕਰਨ ਲੱਗ ਪਵੇ। ਆਓ ਉਸ ਦੀ ਵਿਲੱਖਣ ਅਤੇ ਅਰਥ-ਭਰਪੂਰ ਸ਼ਾਇਰੀ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰੀਏ-
-ਤੇਰੇ ਦਾਮਨ ਮੇਂ ਸਿਤਾਰੇ ਹੋਂ ਤੋ ਹੋਂਗੇ ਐ ਫ਼ਲਕ
ਮੁਝਕੋ ਆਪਨੀ ਮਾਂ ਕੀ ਮੈਲੀ ਓੜਨੀ ਅੱਛੀ ਲਗੀ।
-ਅਬ ਅੰਧੇਰਾ ਮੁਸਤਕਿਲ ਰਹਤਾ ਹੈ ਇਸ ਦਹਲੀਜ਼ ਪਰ
ਜੋ ਹਮਾਰੀ ਮੁੰਤਜ਼ਿਰ ਰਹਤੀ ਥੀਂ ਆਂਖੇਂ ਬੁਝ ਗਈਂ।
-ਬਾਪ ਕਾ ਰੁਤਬਾ ਭੀ ਕੁਝ ਕਮ ਨਹੀਂ ਹੋਤਾ ਲੇਕਿਨ
ਜਿਤਨੀ ਮਾਏਂ ਹੈਂ ਫ਼ਰਿਸ਼ਤੋਂ ਕੀ ਤਰਹ ਹੋਤੀ ਹੈਂ।
-ਗਲੇ ਮਿਲਨੇ ਕੋ ਆਪਸ ਮੇਂ ਦੁਆਏਂ ਰੋਜ਼ ਆਤੀ ਹੈਂ
ਅਭੀ ਮਸਜਿਦ ਮੇਂ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਪੇ ਮਾਏਂ ਰੋਜ਼ ਆਤੀ ਹੈਂ।
ਮਾਂ, ਭੈਣ, ਪਤਨੀ, ਧੀ, ਭਰਾ, ਬੱਚਿਆਂ ਪ੍ਰਤੀ ਪਵਿੱਤਰ ਭਾਵਨਾਵਾਂ ਦਾ ਇਜ਼ਹਾਰ ਕਰਦੀ ਇਹ ਸ਼ਾਇਰੀ ਕਿਸੇ ਨਿਰਮਲ ਚਸ਼ਮੇ ਵਰਗੀ ਹੈ। ਇਸ ਨਾਲ ਰੂਹ ਨੂੰ ਸਕੂਨ ਮਿਲਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਦਿਲ ਪਾਕ ਜਜ਼ਬਿਆਂ ਨਾਲ ਸਰਸ਼ਾਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਸੰਪਾਦਕ ਵਧਾਈ ਦਾ ਪਾਤਰ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੇ ਇਕ ਅਜ਼ੀਮ ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤ ਦੇ ਸ਼ਾਇਰਾਨਾ ਕਮਾਲ ਨੂੰ ਪਾਠਕਾਂ ਦੇ ਸਨਮੁੱਖ ਰੱਖਿਆ ਹੈ।

-ਡਾ: ਸਰਬਜੀਤ ਕੌਰ ਸੰਧਾਵਾਲੀਆ
ਮੋ : 98147-16367.

ਐਂਡ੍ਰੋ ਕਾਰਨੇਗੀ ਦੀ ਜੀਵਨੀ
ਸੰਪਾਦਨ ਤੇ ਅਨੁਵਾਦ : ਡਾ: ਜਸਵਿੰਦਰ ਕੌਰ ਬਿੰਦਰਾ
ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਕ : ਲੋਕ ਗੀਤ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ, ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ
ਮੁੱਲ : 75 ਰੁਪਏ, ਸਫ਼ੇ : 96.

ਅਮਰੀਕਨ ਅਰਬਪਤੀ ਐਂਡ੍ਰੋ ਕਾਰਨੇਗੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਲੋਕਾਂ 'ਚੋਂ ਇਕ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੇ ਬਹੁਤ ਹੀ ਛੋਟੀ ਪੱਧਰ ਤੋਂ ਉੱਠ ਕੇ ਅਮਰੀਕਾ ਦੇ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਅਰਬਪਤੀ ਬਣਨ ਦਾ ਮਾਣ ਹਾਸਲ ਕੀਤਾ। ਸਕਾਟਲੈਂਡ ਵਿਚ ਇਕ ਜੁਲਾਹੇ ਦੇ ਘਰ ਜਨਮ ਲੈ ਕੇ ਉਹ 13 ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਦੀ ਉਮਰ 'ਚ ਅਮਰੀਕਾ ਪੁੱਜਿਆ, ਉਸ ਦੀ ਮਾਂ ਜੁੱਤੀਆਂ ਸਿਉਣ ਦਾ ਕੰਮ ਕਰਕੇ ਘਰ ਦਾ ਗੁਜ਼ਾਰਾ ਚਲਾਉਂਦੀ ਸੀ। ਸਕੂਲੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਪੂਰੀ ਨਾ ਕਰ ਸਕਣ 'ਤੇ ਵੀ ਕਾਰਨੇਗੀ ਨੇ ਆਪਣੀ ਮਿਹਨਤ ਤੇ ਉੱਚੇ ਚਰਿੱਤਰ ਕਾਰਨ ਅਮਰੀਕਾ ਦੇ ਮਹਾਨ ਬੰਦਿਆਂ ਜਿਵੇਂ ਲਿੰਕਨ ਆਦਿ ਨਾਲ ਰਾਬਤਾ ਬਣਾਇਆ। ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਕੀ ਪਤਾ ਸੀ ਕਿ ਇਕ ਡੇਢ ਡਾਲਰ ਹਫ਼ਤੇ ਦੀ ਮਜ਼ਦੂਰੀ 'ਤੇ ਕੰਮ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਕਾਰਨੇਗੀ ਕਿਸੇ ਦਿਨ ਅਮਰੀਕਾ ਦੀ ਲੋਹਾ ਇਸਪਾਤ ਇੰਡਸਟਰੀ ਦਾ ਬੇਤਾਜ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਬਣੇਗਾ। ਅਮਰੀਕਾ ਦੇ ਵੱਡੇ-ਵੱਡੇ ਪੁਲਾਂ ਦੀ ਉਸਾਰੀ ਕਰੇਗਾ, 52 ਵਰ੍ਹੇ ਦੀ ਉਮਰ 'ਚ ਸ਼ਾਦੀ ਕਰ ਸਕੇਗਾ।
ਮਾਨਵਵਾਦੀ ਕਦਰਾਂ-ਕੀਮਤਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਣਾਇਆ ਕਾਰਨੇਗੀ ਹਮੇਸ਼ਾ ਮਨੁੱਖਵਾਦ ਦੀ ਗੱਲ ਕਰਦਾ ਰਿਹਾ। ਗੁਲਾਮੀ ਪ੍ਰਥਾ ਨੂੰ ਖ਼ਤਮ ਕਰਨ ਲਈ ਉਸ ਨੇ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਲਿੰਕਨ ਦਾ ਪੂਰਾ ਸਾਥ ਦਿੱਤਾ। ਵੱਡੇ-ਵੱਡੇ ਲੋਹਾ ਕਾਰਖਾਨਿਆਂ ਦਾ ਮਾਲਕ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਉਹ ਮਜ਼ਦੂਰਾਂ ਪ੍ਰਤੀ ਬਹੁਤ ਸੰਵੇਦਨਸ਼ੀਲ ਰਿਹਾ। ਉਸ ਦਾ ਮੱਤ ਸੀ ਕਿ ਚੰਗੇ, ਮਿਹਨਤੀ ਤੇ ਵਧੀਆ ਮਜ਼ਦੂਰਾਂ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮਿਹਨਤ ਦਾ ਯੋਗ ਮੁੱਲ ਮਿਲਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਲਈ ਉਸ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ 'ਚ ਉਸ ਦੇ ਕਾਰਖਾਨੇ 'ਚ ਕੰਮ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਮਜ਼ਦੂਰਾਂ ਨੂੰ ਕਦੀ ਹੜਤਾਲ ਕਰਨ ਦੀ ਲੋੜ ਨਹੀਂ ਪਈ। ਉਹ ਸੰਗੀਤ ਅਤੇ ਸਾਹਿਤ ਦਾ ਵੀ ਪ੍ਰੇਮੀ ਸੀ। ਉਸ ਨੇ ਸਾਰੀ ਦੁਨੀਆ ਦੀ ਸੈਰ ਕੀਤੀ ਤੇ ਆਪਣੇ ਅਨੁਭਵ 'ਦੁਨੀਆ ਦੀ ਸੈਰ' ਨਾਮੀ ਆਪਣੀ ਪੁਸਤਕ ਵਿਚ ਦਰਜ ਕੀਤੇ। ਪੜ੍ਹਨ ਵਾਲੇ ਪਾਠਕਾਂ ਨੇ ਇਸ ਕਿਤਾਬ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਪਸੰਦ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਇਹ ਪੁਸਤਕ ਸਾਨੂੰ ਚਰਿੱਤਰਵਾਨ ਤੇ ਮਿਹਨਤੀ ਹੋਣ ਦਾ ਸੱਦਾ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਪਰੂਫ਼ ਦੀਆਂ ਗ਼ਲਤੀਆਂ ਕਾਰਨ ਇਸ ਪੁਸਤਕ ਨੂੰ ਪੜ੍ਹਨ ਵਿਚ ਕਠਿਨਾਈ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਅਨੁਵਾਦ ਵੀ ਸਾਧਾਰਨ ਪੱਧਰ ਦਾ ਹੈ। ਉਂਜ ਪੁਸਤਕ ਮੁੱਲਵਾਨ ਹੈ।

-ਕੇ. ਐਲ. ਗਰਗ
ਮੋ: 94635-37050.

ਮੇਰਾ ਰੰਗਲਾ ਪੰਜਾਬ
ਲੇਖਕ : ਰਵਿੰਦਰ ਕੁਮਾਰ ਭਗਤ
ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਕ : ਲੋਕ ਗੀਤ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ, ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ
ਮੁੱਲ : 150 ਰੁਪਏ, ਸਫ਼ੇ : 104.

'ਮੇਰਾ ਰੰਗਲਾ ਪੰਜਾਬ' ਹਿੰਦੀ ਦੇ ਸਥਾਪਿਤ ਕਵੀ ਰਵਿੰਦਰ ਕੁਮਾਰ ਭਗਤ ਦੀ ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਚ ਰਚੀ ਪਲੇਠੀ ਕਾਵਿ ਪੁਸਤਕ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿਚ ਉਸ ਦੀਆਂ 61 ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਅਤੇ ਗੀਤ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹਨ। ਰਵਿੰਦਰ ਕੁਮਾਰ ਇਕ ਸੰਵੇਦਨਸ਼ੀਲ ਅਤੇ ਪ੍ਰਗਤੀਵਾਦੀ ਸੋਚ ਦਾ ਧਾਰਨੀ ਕਵੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੇ ਰੋਮ-ਰੋਮ ਵਿਚ ਪੰਜਾਬੀ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤੀ ਅਤੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਦੀ ਧਾਰਾ ਵਹਿ ਰਹੀ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਮਨ-ਮਸਤਕ 'ਤੇ ਪੁਰਾਣੇ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਗੂੜ੍ਹੀ ਤੇ ਅਮਿੱਟ ਛਾਪ ਹੈ, ਜਿਸ ਕਰਕੇ ਉਸ ਦੀਆਂ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਵਿਚ ਪੁਰਾਣੇ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਵਿਦਮਾਨ ਹਨ। ਇਸ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਦੀਆਂ ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਮੇਰਾ ਰੰਗਲਾ ਪੰਜਾਬ, ਸੁਣ ਵੇ ਕਾਵਾਂ, ਗੋਰੀ ਵਾਜਾਂ ਮਾਰਦੀ, ਪਿੰਡ ਦੀ ਕੁੜੀ ਅਤੇ ਬੇਬੇ ਨਾਨਕੀ ਆਦਿ ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਵਿਚ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਨੱਚਦੀ ਗਾਉਂਦੀ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤੀ ਸਾਫ਼ ਦਿਸ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਅਗਾਂਹਵਧੂ ਸੋਚ ਦੇ ਧਾਰਨੀ ਹੋਣ ਕਾਰਨ ਕਵੀ ਨੇ ਸਮਾਜਿਕ ਸਰੋਕਾਰਾਂ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਵਿਸ਼ਿਆਂ, ਮਸਲਿਆਂ ਨੂੰ ਵੀ ਆਪਣੀ ਕਾਵਿ ਸਿਰਜਣਾ ਦਾ ਆਧਾਰ ਬਣਾਇਆ ਹੈ। ਫਿਰ ਨਜ਼ਾਰਾ ਨਹੀਂ ਲੱਭਣਾ, ਕਰ ਲੈ ਸਭ ਨੂੰ ਪਿਆਰ ਅਤੇ ਨਾਮ ਉਹ ਨੇਕ ਕਮਾਈ ਸਦਭਾਵਨਾ ਭਰਪੂਰ ਜੀਵਨ ਜੀਣ ਦੀ ਜਾਚ ਸਿਖਾਉਣ ਵਾਲੀਆਂ ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਹਨ। ਖੂਹ ਦੀਆਂ ਟਿੰਡਾਂ ਇਸ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਦੀ ਇਕ ਹੋਰ ਖੂਬਸੂਰਤ ਕਵਿਤਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿਚ ਜੀਵਨ ਵਰਤਾਰੇ ਨੂੰ ਬਾਖੂਬੀ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਉਡੀਕਾਂ, ਸੁਪਨੇ, ਪਛਾਣ, ਸਵੇਰ, ਫੜੀ ਫਕੀਰੀ, ਚਿੱਠੀ, ਫਿਰਦੇ ਵਾਂਗ ਫਕੀਰਾਂ, ਠੰਢੀ ਠੰਢੀ ਵਗਦੀ ਏ ਵਾ ਆਦਿ ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਪਾਠਕ ਦੀ ਸੋਚ ਨੂੰ ਟੁੰਬਣ ਵਾਲੀਆਂ ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਹਨ।
ਰਵਿੰਦਰ ਕੁਮਾਰ ਭਗਤ ਦੀ ਖੂਬੀ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਆਪਣੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਸਾਦਾ ਅਤੇ ਸਰਲ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਚ ਪੇਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਸਰੋਤੇ ਅਥਵਾ ਪਾਠਕ 'ਤੇ ਸਿੱਧਾ ਅਸਰ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ।

-ਸੁਖਦੇਵ ਮਾਦਪੁਰੀ
ਮੋ: 94630-34472

ਸੰਤ ਸਿੰਘ ਸੇਖੋਂ ਤੇ ਸੁਜਾਨ ਸਿੰਘ
ਤੁਲਨਾਤਮਕ ਸਮੀਖਿਆ
ਲੇਖਕ : ਡਾ: ਬਲਜੀਤ ਸਿੰਘ
ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਕ : ਲੋਕ ਗੀਤ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ, ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ
ਮੁੱਲ : 250 ਰੁਪਏ, ਸਫ਼ੇ : 172.

ਰੀਵਿਊ ਅਧੀਨ ਪੁਸਤਕ ਨੂੰ ਵਿਦਵਾਨ ਆਲੋਚਕ ਨੇ ਚਾਰ ਕਾਂਡਾਂ ਵਿਚ ਵਿਭਾਜਿਤ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਪਹਿਲੇ ਕਾਂਡ ਵਿਚ ਸਾਹਿਤ ਦੀ ਤੁਲਨਾਤਮਕ ਵਿਧੀ ਦਾ ਸਿਧਾਂਤਕ ਪਰਿਪੇਖ ਉਸਾਰਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਤੁਲਨਾਤਮਕ ਵਿਧੀ ਨੂੰ ਪਰਿਭਾਸ਼ਤ ਕਰਕੇ ਇਸ ਦੇ ਵਿਭਿੰਨ ਪੱਖਾਂ 'ਤੇ ਰੌਸ਼ਨੀ ਪਾ ਕੇ, ਮਹੱਤਵ ਨੂੰ ਉਜਾਗਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।
ਦੂਸਰੇ ਕਾਂਡ ਵਿਚ ਸੇਖੋਂ ਅਤੇ ਸੁਜਾਨ ਸਿੰਘ ਦੀਆਂ ਕਹਾਣੀਆਂ ਦੀ ਕਥਾ-ਵਸਤੂ ਦੀ ਚਰਚਾ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਦੋਵਾਂ ਨੇ ਸਮਾਜਿਕ ਨਾਬਰਾਬਰੀ ਅਤੇ ਜਾਤ-ਪਾਤ ਦਾ ਵਿਰੋਧ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਸੁਜਾਨ ਸਿੰਘ ਨੇ ਨਾਬਰਾਬਰੀ ਪਿੰਡੇ 'ਤੇ ਹੰਢਾਈ ਹੈ। ਸੇਖੋਂ ਦੇ ਔਰਤ ਪਾਤਰ ਪਰੰਪਰਾਗਤ, ਮਰਦ ਜ਼ੁਲਮ ਦਾ ਸ਼ਿਕਾਰ ਅਤੇ ਆਤਮਨਿਰਭਰ ਹੋਣ ਲਈ ਯਤਨਸ਼ੀਲ ਹਨ। ਸੁਜਾਨ ਸਿੰਘ ਦੇ ਔਰਤ ਪਾਤਰ, ਸ਼ੱਕ, ਅਨਜੋੜ, ਬਲਾਤਕਾਰ, ਵੇਸਵਾ ਬਿਰਤੀ, ਦੁਰਵਿਹਾਰ ਦਾ ਸ਼ਿਕਾਰ ਹਨ। ਸੇਖੋਂ ਆਪਣੀਆਂ ਕਹਾਣੀਆਂ ਵਿਚ ਬੌਧਿਕ ਅਤੇ ਯਥਾਰਥਵਾਦੀ ਹੈ। ਸੁਜਾਨ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਸੇਖੋਂ ਦੋਵੇਂ ਵਹਿਮਾਂ-ਭਰਮਾਂ ਦਾ ਖੰਡਨ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਸੁਜਾਨ ਸਿੰਘ ਕਦੇ-ਕਦੇ ਅੰਧ-ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਦਾ ਸ਼ਿਕਾਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ (ਜਿਵੇਂ ਆਤਮਾ ਦੀ ਸ਼ਾਂਤੀ ਅਤੇ ਪੁਨਰਜਨਮ ਵਿਚ) ਪਰ ਸੇਖੋਂ ਵਿਗਿਆਨਕ ਸੂਝ ਤੋਂ ਕਦੀ ਵੀ ਨਹੀਂ ਥਿੜਕਦਾ। ਸੇਖੋਂ ਦੀ ਅਧਿਕਤਰ ਹਮਦਰਦੀ ਨਿਮਨ ਕਿਸਾਨ ਵਰਗ ਨਾਲ ਹੈ। ਸੁਜਾਨ ਸਿੰਘ ਕਿਰਤੀਆਂ, ਮੁਲਾਜ਼ਮਾਂ ਅਤੇ ਮਿੱਲ ਮਜ਼ਦੂਰਾਂ ਦਾ ਹਮਦਰਦ ਸਿੱਧ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਪਾਤਰਾਂ ਦੇ ਮਨੋਵਿਗਿਆਨਕ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਵਿਚ ਦੋਵੇਂ ਸਫ਼ਲ ਹਨ। ਦੋਵਾਂ ਦੀ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਪ੍ਰਗਤੀਵਾਦੀ ਹੈ ਪਰ ਸੇਖੋਂ ਦਾ ਮਤ ਹੈ ਕਿ ਪ੍ਰਗਤੀਵਾਦ ਭਾਰਤੀ ਸਾਹਿਤ ਵਿਚੋਂ ਖ਼ਤਮ ਹੋ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਦੋਵੇਂ ਹੀ ਕਹਾਣੀਆਂ ਵਿਚ ਪ੍ਰਗਤੀਵਾਦ ਨੂੰ ਕਈ ਵਾਰ ਮੱਲੋ-ਮੱਲੀ ਘੜੀਸ ਲਿਆਉਂਦੇ ਹਨ।
ਤੀਜਾ ਕਾਂਡ ਸਾਰਾ ਹੀ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਨੂੰ ਸਮਰਪਿਤ ਹੈ। ਚੌਥੇ ਕਾਂਡ ਵਿਚ ਦੋਵਾਂ ਕਹਾਣੀਕਾਰਾਂ ਦੇ ਰੂਪ-ਵਿਧਾਨ ਦੀ ਚਰਚਾ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਸੁਜਾਨ ਸਿੰਘ ਨੇ ਜ਼ਿਆਦਾ ਇਕਹਿਰੇ ਪਲਾਟ ਨਿਭਾਏ ਹਨ। ਸੇਖੋਂ ਚਹੁਰੇ ਪਲਾਟ ਵੀ ਨਿਭਾਅ ਸਕਿਆ ਹੈ। ਸੇਖੋਂ ਦੀਆਂ ਕਹਾਣੀਆਂ ਦੇ ਅਰੰਭ ਉਤਸੁਕਤਾ ਭਰਪੂਰ ਹਨ ਜਦੋਂ ਕਿ ਸੁਜਾਨ ਸਿੰਘ ਦੇ ਨਹੀਂ। ਦੋਵੇਂ ਤਿੰਨ ਏਕਤਾਵਾਂ ਦੇ ਸਮਰਥਕ ਹਨ। ਸੇਖੋਂ ਕਦੇ-ਕਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਦੀ ਏਕਤਾ ਨਾਲ ਵੀ ਸਾਰਦਾ ਹੈ। ਸੇਖੋਂ ਤਰਸ ਦੇ ਪਾਤਰ ਨਹੀਂ ਸਿਰਜਦਾ। ਸੁਜਾਨ ਕਰੁਣਾਮਈ ਪਾਤਰ ਸਿਰਜਦਾ ਹੈ। ਸੁਜਾਨ ਦੇ ਸ਼ੋਸ਼ਿਤ ਪਾਤਰ ਆਦਰਸ਼ਕ ਹਨ, ਸ਼ੋਸ਼ਿਕ ਖਲਨਾਇਕ। ਸੇਖੋਂ ਦੇ ਸਭ ਪਾਤਰ ਯਥਾਰਥਕ ਹਨ।
ਸੁਜਾਨ ਕੇਂਦਰੀ ਪੰਜਾਬੀ ਵਰਤਦਾ ਹੈ। ਸੇਖੋਂ ਸਥਾਨਕ ਭਾਸ਼ਾ ਵੀ ਵਰਤ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਸੇਖੋਂ ਦੀ ਭਾਸ਼ਾ ਯਥਾਰਥਕ ਤੇ ਬੌਧਿਕ ਹੈ। ਸੁਜਾਨ ਦੀ ਭਾਵੁਕ ਤੇ ਕੁਰਣਾਮਈ। ਦੋਵੇਂ 'ਕਲਾ ਜੀਵਨ ਲਈ' ਪ੍ਰਵਾਨ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਅਜਿਹੀ ਸਾਰਥਕ ਤੁਲਨਾ ਕਰਨਾ ਡਾ: ਬਲਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੀ ਅਹਿਮ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਹੈ। ਪੁਸਤਕ ਖੋਜੀਆਂ ਲਈ ਲਾਹੇਵੰਦ ਹੈ।

-ਡਾ: ਧਰਮ ਚੰਦ ਵਾਤਿਸ਼
ਮੋ: 99144-46007

ਕਾਲ ਚੱਕਰ
ਲੇਖਕ : ਰਾਮ ਨਾਥ ਸ਼ੁਕਲਾ
ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਕ : ਲੋਕ ਹਿਤੂ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ, ਪਟਿਆਲਾ
ਮੁੱਲ : 175, ਸਫ਼ੇ : 160.

ਰਾਮ ਨਾਥ ਸ਼ੁਕਲਾ ਜਾਣਿਆ-ਪਛਾਣਿਆ ਲੇਖਕ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੀਆਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਵਿਸ਼ਿਆਂ 'ਤੇ ਤਿੰਨ ਦਰਜਨ ਤੋਂ ਵੱਧ ਪੁਸਤਕਾਂ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਹੋਈਆਂ ਹਨ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਮਨ ਦੇ ਵਲਵਲੇ ਲਿਖਦਾ ਹੈ ਤੇ ਪਾਠਕਾਂ ਵੱਲੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪਸੰਦ ਵੀ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਨਾਵਲ, ਲੇਖ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਤੇ ਕਾਵਿ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਉਸ ਨੇ ਲਿਖੇ ਹਨ। ਵਿਚਾਰ ਅਧੀਨ ਪੁਸਤਕ 'ਕਾਲ ਚੱਕਰ - ਸਤਯੁਗ ਤੋਂ ਕਲਯੁਗ' ਵਿਚ ਉਸ ਨੇ ਸ਼੍ਰਿਸ਼ਟੀ, ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਸੋਚ ਅਤੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਬਾਰੇ ਬਹੁਤ ਕੁਝ ਲਿਖਿਆ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਚਾਰ ਭਾਗਾਂ 'ਸਤਯੁਗ', 'ਤਰੇਤਾ ਯੁਗ', 'ਦੁਆਪਰ ਯੁਗ' ਅਤੇ 'ਕਲਯੁਗ' ਵਿਚ ਵੰਡਿਆ ਹੈ।
'ਸਤਯੁਗ' ਭਾਗ ਵਿਚ 'ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਸਧਾਰਨਤਾ', 'ਪੂਰਨ ਸੱਚਾਈ ਦਾ ਯੁੱਗ', 'ਸਧਾਰਨ ਵਿਗਿਆਨ', 'ਚਿੰਤਨ ਤੇ ਕੁਦਰਤ', 'ਚਿੰਤਕਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਮੁੱਖਤਾ', 'ਚਿੰਤਕਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ', 'ਲਚਕੀਲਾ ਸਮਾਜ', 'ਸਬਰ ਸੰਤੋਖ' ਸਿਰਲੇਖਾਂ ਤਹਿਤ ਲੇਖ ਦਿੱਤੇ ਗਏ ਹਨ। 'ਤਰੇਤਾ ਯੁਗ' ਅੰਦਰ 'ਸੁਆਰਥ ਵਿਚ ਵਾਧਾ', 'ਜਾਤੀ ਹਿੱਤਾਂ ਨੂੰ ਮਾਨਤਾ', 'ਸਮਾਜਿਕ ਗੁੰਝਲਾਂ', 'ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਦੀ ਘਾਟ', 'ਅਵਤਾਰਵਾਦ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ', 'ਤਿੰਨ ਚੌਥਾਈ ਸੱਚ' ਤੇ 'ਵਰਤਾਰਿਆਂ ਵਿਚ ਤੇਜ਼ੀ' ਲੇਖ ਦਰਜ ਹਨ। ਤੀਜੇ ਭਾਗ 'ਦੁਆਪਰ ਯੁਗ' ਵਿਚ 'ਝੂਠ ਤੇ ਸੱਚ ਦਾ ਸਮਤੋਲ', 'ਹਿੰਸਾ', 'ਮਹਾਨ ਦਾਰਸ਼ਨਿਕਾਂ ਦਾ ਉਦਗਮ', 'ਨਿੱਜੀ ਸੁਆਰਥਾਂ ਦਾ ਬੋਲਬਾਲਾ' ਤੇ 'ਵਿਗਿਆਨਕ ਖੋਜਾਂ ਵਿਚ ਵਾਧਾ' ਸਿਰਲੇਖਾਂ ਤਹਿਤ ਉਨ੍ਹਾਂ ਆਪਣੀ ਬੌਧਿਕਤਾ ਦਾ ਪ੍ਰਗਟਾਵਾ ਕੀਤਾ ਹੈ।
ਆਖਰੀ ਭਾਗ 'ਕਲਯੁਗ' ਵਿਚ 'ਚਰਿੱਤਰਹੀਣਤਾ', 'ਸਮਾਜਿਕ ਘੁਣਾਂ ਦਾ ਬੋਲਬਾਲਾ', 'ਪੈਸਾ ਹੀ ਭਗਵਾਨ', 'ਵਧਦੀ ਅਬਾਦੀ ਤੇ ਆਰਥਿਕ ਸਾਧਨ', 'ਮਨੁੱਖੀ ਮਨ ਦੀ ਸਧਾਰਨਤਾ', 'ਅੰਤ ਵੱਲ ਵਧਦਾ ਮਨੁੱਖ' ਅਤੇ 'ਮਹਾਂ ਪਰਲੋ ਤੇ ਨਵੇਂ ਯੁਗ ਦਾ ਅਗਾਜ਼' ਦੀ ਗੱਲ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਰਾਮ ਨਾਥ ਸ਼ੁਕਲਾ ਸੰਖੇਪ ਵਿਚ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ, 'ਆਦਿ ਕਾਲ ਤੋਂ ਹੀ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੁਦਰਤ ਨੂੰ ਜਾਨਣ ਦੀ ਰਹੀ ਹੈ। ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਅਗਿਆਨ 'ਚੋਂ ਕੁਝ ਸਿੱਟੇ ਵੀ ਕੱਢੇ, ਜਿਹੜੇ ਆਖਰ ਗ਼ਲਤ ਸਾਬਤ ਹੋਏ ਜਾਂ ਫਿਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਸਿੱਟਿਆਂ ਦੇ ਸਬੂਤ ਵਜੋਂ ਉਹ ਕੋਈ ਦਲੀਲ ਨਹੀਂ ਜੁਟਾ ਸਕਿਆ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਅਧਾਰ ਮੰਨ ਕੇ ਆਖਿਆ ਜਾ ਸਕੇ ਕਿ ਇਨਸਾਨ ਦਾ ਕੱਢਿਆ ਸਿੱਟਾ ਸਹੀ ਹੈ। ਫਿਰ ਵੀ ਸਾਧਾਰਨ ਇਨਸਾਨ ਇਨ੍ਹਾਂ ਚਿੰਤਕਾਂ ਵੱਲੋਂ ਕੱਢੇ ਸਿੱਟਿਆਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਵਾਨ ਕਰਦਾ ਰਿਹਾ ਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਆਖੇ ਮੁਤਾਬਕ ਆਪਣੀ ਜਾਤੀ ਤੇ ਸਮੁੱਚੇ ਮਾਨਵ ਦੀ ਮੁਕਤੀ ਲਈ ਇਨ੍ਹਾਂ 'ਤੇ ਅਮਲ ਕਰਦਾ ਰਿਹਾ...।'

-ਸਵਰਨ ਸਿੰਘ ਟਹਿਣਾ
ਮੋ: 98141-78883.

ਆਂਸੂ ਅਤੇ ਅਰਜ਼ੋਈ
ਕਵੀ : ਸ਼ਮਸ਼ੇਰ ਸਿੰਘ ਕਾਹਲੋਂ
ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਕ : ਲੇਖਕ ਆਪ
ਮੁੱਲ : 180 ਰੁਪਏ, ਸਫ਼ੇ : 220

'ਆਂਸੂ ਅਤੇ ਅਰਜੋਈ' ਪ੍ਰਿੰਸੀਪਲ ਸ਼ਮਸ਼ੇਰ ਸਿੰਘ ਕਾਹਲੋਂ ਦੀ ਤੀਸਰੀ 'ਕਾਵਿ-ਪੁਸਤਕ ਹੈ। ਇਸ ਪੁਸਤਕ ਵਿਚ ਸ਼ਮਸ਼ੇਰ ਸਿੰਘ ਕਾਹਲੋਂ ਨੇ ਜੀਵਨ ਯਥਾਰਥ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਕੁਝ ਮੁੱਢਲੇ ਮਸਲਿਆਂ ਨੂੰ ਰੂਪਮਾਨ ਕਰਦਿਆਂ ਅਧਿਆਪਕ ਰੰਗਣ ਵਾਲੀ ਕਾਵਿ-ਸਿਰਜਣਾ ਨੂੰ ਬਾਖੂਬੀ ਨਿਭਾਇਆ ਹੈ। ਸ਼ਾਇਰ ਦੇ ਦਿਲ ਵਿਚ ਮਨੁੱਖਤਾ ਲਈ ਦਰਦ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸੇ ਦਰਦ ਵਿਚੋਂ ਹੀ ਉਸ ਦੀ ਸ਼ਾਇਰੀ ਦੇ ਅਹਿਸਾਸ ਜਾਗਦੇ ਪ੍ਰਤੀਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਕਵੀ ਇਸ ਗੱਲ ਪ੍ਰਤੀ ਬੜਾ ਸੁਚੇਤ ਹੈ ਕਿ ਅਜੋਕੇ ਭ੍ਰਿਸ਼ਟਾਚਾਰੀ ਦੌਰ ਵਿਚ ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੇ ਜੀਵਨ ਦੇ ਅਸਲ ਮਕਸਦ ਨੂੰ ਭੁੱਲ ਕੇ ਆਪਣੀ ਹਉਮੈ ਅਤੇ ਲਾਲਚ ਵੱਸ ਇਨਸਾਨੀਅਤ ਵਾਲੀਆਂ ਕਦਰਾਂ-ਕੀਮਤਾਂ ਨੂੰ ਭੁਲਦਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਮਨੁੱਖ ਗੁਰੂਆਂ ਪੀਰਾਂ ਦੁਆਰਾ ਸਹਿਜ ਮਾਰਗ ਤੋਂ ਭਟਕ ਕੇ ਦੁਨਿਆਵੀ ਮਾਇਆ ਜਾਲ ਵਿਚ ਫਸਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਇਸੇ ਕਰਕੇ ਹੀ ਕਾਹਲੋਂ ਦੀ ਸ਼ਾਇਰੀ ਵਿਚ ਨਾਮ ਸਿਮਰਨ, ਹਉਮੈ ਛੱਡਣ, ਇਨਸਾਨੀਅਤ ਨਾਲ ਪਿਆਰ ਕਰਨ, ਗੁਰੂ ਦਾ ਪੱਲਾ ਫੜਨ ਅਤੇ ਆਪਣੀਆਂ ਜੜ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਜੁੜਨ ਦੀ ਗੱਲ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਆਈ ਹੈ। ਅਜੋਕੇ ਭ੍ਰਿਸ਼ਟਾਚਾਰੀ ਦੌਰ ਵਿਚ ਸਰਬਪੱਖੀ ਲੁੱਟ-ਖਸੁੱਟ ਦੀ ਨਿਸ਼ਾਨਦੇਹੀ ਕਰਦਾ ਹੋਇਆ ਕਾਹਲੋਂ ਆਪਣੀ ਕਵਿਤਾ ਵਿਚ ਵਿਚਾਰ ਪੇਸ਼ ਕਰਦਾ ਲਿਖਦਾ ਹੈ :
ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਉੱਡਦਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਚਾਲਿਆਂ ਤੋਂ
ਆਪਣਾ ਹੀ ਦੇਸ਼ ਲੁੱਟ ਰਿਹਾ ਹੈ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਰਖਵਾਲਿਆਂ ਤੋਂ।
ਅਸਲ ਵਿਚ ਪ੍ਰਿੰਸੀਪਲ ਕਾਹਲੋਂ ਸਮਾਜ, ਰਾਜਨੀਤੀ ਤੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਨੂੰ ਸੋਹਣਾ ਬਣਾਉਣ ਦੀ ਚੇਸ਼ਟਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਇਸੇ ਕਰਕੇ ਹੀ ਉਹ ਆਪਣੀਆਂ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਵਿਚ ਜਿਥੇ ਇਨਸਾਨ ਦੇ ਹੈਵਾਨ ਬਣਨ ਦੀ ਗੱਲ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਥੇ ਸਮਾਜ ਨੂੰ ਸਵੱਛ ਕਦਰਾਂ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਨ ਦੀ ਗੱਲ ਵੀ ਖੂਬਸੂਰਤੀ ਨਾਲ ਕਰਦਾ ਹੈ :
ਆਓ ਹਰ ਕਰਮ ਦਿਲ ਦੀ ਤੱਕੜੀ 'ਚ ਪਾ ਕੇ ਤੋਲੀਏ,
ਬੋਲੀਏ ਸਦਾ ਸੱਚ, ਕਦੇ ਝੂਠ ਨਾ ਬੋਲੀਏ।
ਦਿਲ ਦੇਂਦਾ ਹੈ ਅੰਦਰੋਂ ਸਦਾ ਸੱਚੀ ਆਵਾਜ਼।
ਦਿਲ ਦੀ ਗੱਲ ਸੁਣਨ ਦਾ ਆਓ ਕਰੀਏ ਆਗਾਜ਼।
ਕਵੀ ਮਕਸਦ ਰਹਿਤ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਨੂੰ ਬੋਝ ਸਮਝਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਵਿਚ ਕੁਝ ਨਾ ਕੁਝ ਨਵਾਂ ਕਰ ਗੁਜ਼ਰਨ ਦੀ ਤਾਕੀਦ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਸਮੁੱਚੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਇਹ ਕਵਿਤਾ ਬੰਦੇ ਦੇ ਮਨ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਸਾਦੀ, ਸਰੋਦੀ, ਸੌਖੀ ਅਤੇ ਸ਼ਬਦ ਜਾਲ ਰਹਿਤ ਸ਼ੈਲੀ ਵਿਚ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਕਵਿਤਾ ਛੰਦਾਬੰਦੀ ਵਿਚ ਲਿਖੀ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਆਮ ਪਾਠਕ ਵੀ ਸਮਝ ਸਕਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਦਾ ਆਨੰਦ ਮਾਣ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਇਨਸਾਨੀਅਤ ਭਰਪੂਰ ਜਜ਼ਬੇ ਨੂੰ ਜ਼ਬਾਨ ਦਿੰਦੀ ਇਹ ਕਾਵਿ-ਪੁਸਤਕ ਪੜ੍ਹਨਯੋਗ ਹੈ।

-ਸਰਦੂਲ ਸਿੰਘ ਔਜਲਾ
ਮੋ: 98141-68611.

15-3-2014

 ਨੈਣ ਨਕਸ਼
ਲੇਖਕ : ਐਸ. ਅਸ਼ੋਕ ਭੌਰਾ
ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਕ : ਸੰਗਮ ਪਬਲੀਕੇਸ਼ਨਜ਼, ਸਮਾਣਾ
ਮੁੱਲ : 250 ਰੁਪਏ, ਸਫ਼ੇ : 360.

ਵੰਨ-ਸੁਵੰਨੇ ਲੇਖਾਂ ਦੇ ਇਸ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਵਿਚੋਂ ਲੇਖਕ ਦੀ ਬਹੁਰੰਗੀ ਪ੍ਰਤਿਭਾ ਝਲਕਦੀ ਹੈ। ਬਹੁਤ ਦਿਲਚਸਪ ਢੰਗ ਨਾਲ ਲਿਖੇ ਹੋਏ ਲੇਖ ਸਮਝ ਅਤੇ ਸੰਵੇਦਨਾ ਭਰੇ ਹਨ। ਲੇਖਾਂ ਦੇ ਅੰਤ ਵਿਚ ਚੋਣਵੀਆਂ ਕਾਵਿਕ ਟੁਕੜੀਆਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਹੋਰ ਰੌਚਿਕ ਬਣਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੇ ਵੱਖੋ-ਵੱਖਰੇ ਰੰਗ ਨਿਵੇਕਲੇ ਅੰਦਾਜ਼ ਵਿਚ ਪੇਸ਼ ਕੀਤੇ ਹੋਏ ਹਨ। ਹਾਸ ਅਤੇ ਵਿਅੰਗ ਭਰਪੂਰ ਟਿੱਪਣੀਆਂ ਉਹਲੇ ਤਲਖ਼ ਹਕੀਕਤਾਂ ਛੁਪੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਹਨ। ਲੇਖਾਂ ਦੇ ਪਾਤਰ ਸਾਡੇ ਇਰਦ-ਗਿਰਦ ਹੀ ਜਾਪਦੇ ਹਨ। ਲੇਖਕ ਕੋਲ ਆਪਣੀ ਗੱਲ ਕਹਿਣ ਦਾ ਕਲਾਮਈ ਹੁਨਰ ਹੈ। ਹਰ ਇਕ ਨਿਬੰਧ ਦੀ ਵੱਖਰੀ ਨੁਹਾਰ ਅਤੇ ਸ਼ੈਲੀ ਹੈ। ਲੇਖਾਂ ਦੇ ਵਿਸ਼ੇ ਬਹੁਭਾਂਤੀ ਹਨ। ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਮਾਨਸਿਕ ਸਥਿਤੀ, ਰਿਸ਼ਤਿਆਂ ਦੀ ਖਿੱਚੋਤਾਣ, ਜਬਰ ਤੇ ਧੱਕਿਆਂ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਮੂਕ ਵਿਲਕਣੀ, ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਣ, ਸਦਾਚਾਰਕ ਗਿਰਾਵਟ ਅਤੇ ਸਿਆਸਤ ਜਿਹੇ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਹੀ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਅਤੇ ਨਾਟਕੀ ਢੰਗ ਨਾਲ ਬਿਆਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਕਥਾ ਟੋਟਕਿਆਂ, ਮੁਹਾਵਰਿਆਂ ਅਤੇ ਢੁਕਵੇਂ ਸ਼ਿਅਰਾਂ ਨਾਲ ਸ਼ਿੰਗਾਰੀ ਹੋਈ ਵਾਰਤਕ ਸਲਾਹੁਣਯੋਗ ਹੈ। ਹਾਸਾ ਤੇ ਰੋਣਾ, ਜੀਵਨ ਤੇ ਮੌਤ, ਖੁਸ਼ੀ ਤੇ ਉਦਾਸੀ, ਹੋਣੀ ਅਤੇ ਅਣਹੋਣੀ, ਸਿਆਣਪ ਤੇ ਸਰਲਤਾ ਦੇ ਰੰਗਾਂ ਰੂਪਾਂ ਨੂੰ ਨਿਆਰੇ ਹੁਨਰ ਦੀ ਚਾਸ਼ਨੀ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਰਚਨਾਵਾਂ ਵਿਚ ਦਰਿਆ ਜਿਹੀ ਰਵਾਨੀ ਤੇ ਵੇਗ ਹੈ ਜੋ ਪਾਠਕ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਨਾਲ ਵਹਾਈ ਲਈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਖੁਸ਼ਕ ਜਿਹੇ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਨੂੰ ਵੀ ਅਜਿਹੀ ਚਾਸ਼ਨੀ ਵਿਚ ਡੁਬੋਇਆ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਪੜ੍ਹਨ ਵਾਲਾ ਪੁਸਤਕ ਪੜ੍ਹ ਕੇ ਹੀ ਦਮ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਗੰਭੀਰ ਅਤੇ ਵਿਚਾਰਨਯੋਗ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਨੂੰ ਰੂਪਕੀ ਵਾਕਾਂ ਅਤੇ ਸਲੀਕੇਦਾਰ ਫ਼ਿਰਕਿਆਂ ਨਾਲ ਪੇਸ਼ ਕਰਕੇ ਸਚਮੁੱਚ ਹੀ ਸਾਹਿਤ ਦੇ ਨੈਣ ਨਕਸ਼ ਸੰਵਾਰਨ ਦਾ ਸਫ਼ਲ ਯਤਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਚਟਖਾਰਿਆਂ, ਚੁਸਕੀਆਂ ਅਤੇ ਚੋਭਾਂ ਦੀਆਂ ਮਿੱਠੀਆਂ ਠੋਹਕਰਾਂ ਗੰਭੀਰਤਾ ਨੂੰ ਸਹਿਜਤਾ ਵਿਚ ਬਦਲ ਦਿੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਲਿਖਤਾਂ ਵਿਚ ਇਕੋ ਸਮੇਂ ਜੀਵਨੀ, ਰੇਖਾ ਚਿੱਤਰ, ਨਿਬੰਧ, ਨਾਟਕ ਤੇ ਕਵਿਤਾ ਦੇ ਸੁਮੇਲ ਦਾ ਰੰਗ ਦਿਸਦਾ ਹੈ। ਲੇਖਕ ਕੋਲ ਮਨੋਵਿਗਿਆਨਕ ਅਤੇ ਦਾਰਸ਼ਨਿਕ ਪਹੁੰਚ ਹੈ। ਉਸ ਨੇ ਡੂੰਘੇ ਮਾਨਵੀ ਦਰਦ ਵਿਚ ਭਿੱਜ ਕੇ ਬਹੁਤ ਜੁਗਤ ਅਤੇ ਸਿਆਣਪ ਨਾਲ ਮਨੁੱਖਤਾ ਦੇ ਜ਼ਖ਼ਮਾਂ ਅਤੇ ਦਰਦਾਂ ਦਾ ਦਾਰੂ ਬਣਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿਚ ਉਹ ਕਾਮਯਾਬ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਉਸ ਦੀ ਖੋਜੀ ਬਿਰਤੀ ਮਨੁੱਖੀ ਮਨ ਦੇ ਤਹਿਖਾਨਿਆਂ ਅਤੇ ਧੁਰ ਡੂੰਘਾਣਾਂ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਣ ਦਾ ਪ੍ਰਯਾਸ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਅਲੋਕਾਰੀ, ਸੁਹਜਾਤਮਕ ਅਤੇ ਕਲਾਤਮਕ ਪੁਸਤਕ ਦਾ ਬਹੁਤ-ਬਹੁਤ ਸਵਾਗਤ ਹੈ।

-ਡਾ: ਸਰਬਜੀਤ ਕੌਰ ਸੰਧਾਵਾਲੀਆ
ਮੋ: 98147-16367.

ਉੱਡ ਉੱਡ ਚਿੜੀਏ ਨੀ
ਲੇਖਿਕਾ : ਅਨੁਰਾਧਾ
ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਕ : ਲੋਕ ਗੀਤ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ, ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ
ਮੁੱਲ : 150 ਰੁਪਏ, ਸਫ਼ੇ : 87.

ਇਹ ਪੁਸਤਕ ਕਹਾਣੀਆਂ ਦੀ ਹੈ। ਪਰ ਨਾ ਤਾਂ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਕ ਨੇ ਇਸ ਵਿਧਾ ਬਾਰੇ ਟਾਈਟਲ ਪੰਨਿਆਂ 'ਤੇ ਸੂਚਨਾ ਦਿੱਤੀ ਹੈ ਤੇ ਨਾ ਹੀ ਲੇਖਿਕਾ ਵੱਲੋਂ ਲਿਖੇ ਦੋ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿਚ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਦੀ ਵਿਧਾ ਬਾਰੇ ਕੁਝ ਲਿਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਹਾਂ, ਇਹ ਜ਼ਰੂਰ ਹੈ ਕਿ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਵਿਚ ਵਾਪਰੇ ਹਾਦਸੇ, ਘਟਨਾਵਾਂ, ਜੋ ਵਰ੍ਹਿਆਂਬੱਧੀ ਯਾਦਾਂ ਦੀ ਪਰਤ ਬਣ ਕੇ ਦੱਬ ਗਈਆਂ, ਲੇਖਿਕਾ ਨੇ ਸੇਵਾ-ਮੁਕਤੀ ਪਿੱਛੋਂ ਬੱਚਿਆਂ ਦੇ ਸੈਟਲ ਹੋਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਵਿਹਲੇ ਹੋ ਕੇ ਇਸ ਨੂੰ ਪੁਸਤਕ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਸਾਹਮਣੇ ਲਿਆਂਦਾ ਹੈ। ਜੇ ਕਹਿ ਲਿਆ ਜਾਵੇ ਕਿ ਪੁਸਤਕ ਲੇਖਿਕਾ ਦੇ ਹੱਡੀਂ ਹੰਢਾਏ ਸੱਚ ਦਾ ਰੂਪ ਹਨ ਤਾਂ ਕੋਈ ਅਤਿਕਥਨੀ ਨਹੀਂ। ਪੁਸਤਕ ਦੀਆਂ ਨੌਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਬੜੇ ਵੱਖਰੇ ਅੰਦਾਜ਼ ਵਿਚ ਕਹਾਣੀ ਰੰਗ ਵਿਚ ਹਨ। ਲੋਕ ਗੀਤ ਵਰਗੇ ਸਿਰਲੇਖ ਵਾਲੀ ਪਹਿਲੀ ਰਚਨਾ ਪਰਿਵਾਰ ਵਿਚ ਕੁੜੀ ਦੀ ਸਮੱਸਿਆ 'ਤੇ ਹੈ। ਮੁਕਤਾ ਤੇ ਗੌਤਮ ਦੇ ਘਰ ਬੱਚੀ ਹੈ ਪਲਕ। ਮਾਂ ਸੁਮਿਤਰਾ ਹੈ। ਦੂਜੇ ਬੱਚੇ ਦੇ ਜਨਮ 'ਤੇ ਘਰ ਵਿਚ ਕਲੇਸ਼ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕੁੜੀ ਪਲਕ ਬੁਖਾਰ ਨਾਲ ਪੂਰੀ ਹੋ ਗਈ। ਦੋਵੇਂ ਜੀਅ ਸ਼ਸ਼ੋਪੰਜ ਵਿਚ ਹਨ। ਡਾਕਟਰ ਕੋਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਅਲਟਰਾਸਾਊਂਡ ਦੀ ਗ਼ਲਤ ਰਿਪੋਰਟ 'ਤੇ ਅਬਾਰਸ਼ਨ ਕਰਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਬਾਅਦ ਵਿਚ ਪਤਾ ਲਗਦੈ ਕਿ ਗਰਭ ਵਿਚ ਲੜਕਾ ਸੀ। ਪਛਤਾਵਾ ਪੱਲੇ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਸੁਮਿਤਰਾ ਸੱਸ ਪ੍ਰੇਸ਼ਾਨ ਹੈ। ਕਲੇਸ਼ ਵਧ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਗੱਲ ਤਲਾਕ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਬਾਅਦ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਵਿਚ ਮੁਕਤਾ ਆਪਣਾ ਜੀਵਨ ਆਪ ਚਲਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਔਰਤ ਦਾ ਤ੍ਰਾਸਦਿਕ ਰੂਪ ਹੈ। ਹੋਰ ਕਹਾਣੀਆਂ ਵਿਚ ਧਰਤ ਵਿਚਾਰੀ, ਚਿੜੀ ਵਿਚਾਰੀ ਕੀ ਕਰੇ, ਸਫ਼ਰ, ਚਲਾਕੀਆਂ, ਲਕੀਰਾਂ ਔਰਤ ਦੇ ਵਿਭਿੰਨ ਰੂਪਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਿਤ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ। 'ਲਕੀਰਾਂ' ਕਹਾਣੀ ਵਿਚ ਗ਼ਰੀਬ ਪਰਿਵਾਰ ਦੀ ਗ਼ਰੀਬੀ ਦਾ ਭਾਵਕ ਵਿਵਰਣ ਹੈ। 'ਚਲਾਕੀਆਂ' ਵਿਚ ਮਥਰੀ ਤੇ ਬਚਨੇ ਦਾ ਵਾਲ-ਵਾਲ ਕਰਜ਼ੇ ਵਿਚ ਦੱਬਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਬਚਨੇ ਦੀ ਮੌਤ ਪਿੱਛੋਂ ਵਿਧਵਾ ਮਥਰੀ ਆਪਣੇ ਕਰਜ਼ੇ ਦਾ ਮਸਲਾ ਪੰਚਾਇਤ ਵਿਚ ਲਿਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਘਰ ਵਿਚ ਰੱਖੀ ਖੋਤੀ ਸੰਧਾਰਾ ਹੈ। ਖੋਤੀ ਦੇ ਬੱਚੇ ਸ਼ੇਰਾ ਨਾਲ ਘਰ ਦੇ ਜੀਆਂ ਵਾਂਗ ਪਿਆਰ ਹੈ। ਕਹਾਣੀ ਦਾ ਇਹ ਭਾਗ ਪਾਠਕ ਨੂੰ ਅੰਦਰ ਤੱਕ ਟੁੰਭ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਲੇਖਿਕਾ ਨੇ ਪੁਸਤਕ ਵਿਚ ਆਪਣਾ ਸਿਰਨਾਵਾਂ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤਾ ਤੇ ਕਿਹਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਕਹਾਣੀਆਂ ਮੇਰਾ ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਦੱਸਣਗੀਆਂ। ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਵਰਤਮਾਨ ਪੰਜਾਬੀ ਕਹਾਣੀ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਦਾ ਹੈ ਤੇ ਸਮਾਜ ਦੀ ਸੁਚੱਜੀ ਤਸਵੀਰ ਪੇਸ਼ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਹੈ। ਪੁਸਤਕ ਪੜ੍ਹਨ ਵਾਲੀ ਹੈ। ਪਾਠਕ ਇਨ੍ਹਾਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਵਿਚ ਸਮਾਜ ਦੀ ਝਲਕ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦਾ ਹੈ।

-ਪ੍ਰਿੰ: ਗੁਰਮੀਤ ਸਿੰਘ ਫਾਜ਼ਿਲਕਾ
ਮੋ: 98148-56160

ਹਰਫਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਵਾਜ਼
ਪੇਸ਼ਕਸ਼ : ਮਹਿਫਲ-ਏ-ਅਦੀਬ, ਜਗਰਾਓਂ
ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਕ : ਸਮਰਾਟ ਪਬਲੀਕੇਸ਼ਨਜ਼, ਮੋਗਾ
ਮੁੱਲ :120 ਰੁਪਏ, ਸਫੇ: 120.

ਪ੍ਰਵਾਜ਼ ਕਰਦੇ ਪੰਛੀ ਕੁਦਰਤੀ ਆਦਾਨ-ਪ੍ਰਦਾਨ ਦੇ ਪ੍ਰਤੀਕ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਜਦ ਕਿ ਹਰਫਾਂ ਨਾਲ ਪ੍ਰਵਾਜ਼ ਕਰਦੇ ਮਨੁੱਖ ਚੇਤਨਤਾ ਦੇ ਪ੍ਰਤੀਕ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। 'ਹਰਫਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਵਾਜ਼' ਸਾਹਿਤ ਦੇ ਵਿਸ਼ਾਲ ਅੰਬਰਾਂ ਦੀ ਉਡਾਣ ਭਰਨ ਲਈ ਪ੍ਰੋਢ ਕਲਮਾਂ ਅਤੇ ਪੁੰਗਰਦੀਆਂ ਕਲਮਾਂ ਦੀ ਸਰਬਸਾਂਝੀ ਉਡਾਰੀ ਮਹਿਫਲ-ਏ-ਅਦੀਬ, ਜਗਰਾਓਂ ਦਾ ਇਕ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਉਪਰਾਲਾ ਤੇ ਇਕ ਖਾਸ ਹਾਸਲ ਹੈ।
ਪ੍ਰੌਢ ਕਲਮ ਪ੍ਰਿੰਸੀਪਲ ਤਖਤ ਸਿੰਘ (ਪੇਸ਼ਕਸ ਕਰਨਲ ਗੁਰਦੀਪ ਸਿੰਘ) ਦੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ (ਗ਼ਜ਼ਲਾਂ) ਹਰਫਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਵਾਜ਼ ਦੀ ਉਡਾਰੀ ਭਰਦੀਆਂ ਹਨ:
ਹਾਏ ਤੇਰੇ 'ਤੇ ਵੀ ਜੇ ਏਕਣੇ ਬੀਤੀ ਹੁੰਦੀ,
ਗੱਲ ਕਦੀ ਭੁੱਲ ਕੇ ਵੀ ਏਦਾਂ ਨਾ ਕੀਤੀ ਹੁੰਦੀ।
ਪ੍ਰਿੰਸੀਪਲ ਨਛੱਤਰ ਸਿੰਘ, ਗੁਰਮੀਤ ਗਗੜਾ, ਮਾਸਟਰ ਮਹਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਸਿੱਧੂ, ਰਣਜੀਤ ਕਮਾਲਪੁਰੀ, ਰਾਜਦੀਪ ਸਿੰਘ ਤੂਰ, ਅਵਤਾਰ ਜਗਰਾਓਂ, ਮੇਜਰ ਸਿੰਘ ਛੀਨਾ, ਜਸਪ੍ਰੀਤ ਸਿੱਧੂ, ਬਚਿੱਤਰ ਸਿੰਘ ਕਲਿਆਣ, ਚਰਨਜੀਤ ਕੌਰ ਗਰੇਵਾਲ, ਜਸਵੰਤ ਭਾਰਤੀ, ਮੁਨੀਸ਼ ਸਰਗਰਮ, ਟੋਨੀ ਔਲਖ, ਦਿਲਜੀਤ ਸਿੰਘ ਮਸਤ, ਭੰਗਾਣੀਆਂ ਜਸਵੰਤ ਸਿੰਘ, ਕੈਪਟਨ ਪੂਰਨ ਸਿੰਘ ਗਗੜਾ, ਗੁਰਦੀਪ ਮਣਕੂ ਪੋਨਾਂ, ਇੰਸਪੈਕਟਰ ਨਗਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਮੰਡਿਆਣੀ ਅਤੇ ਰਜਿੰਦਰ ਪਾਲ ਸ਼ਰਮਾ ਵਰਗੇ ਸਿਰਮੌਰ ਵਿਚਾਰਵਾਨ ਆਪਣੇ ਕਲਮੀ ਖੰਭ ਖਿਲਾਰਦੇ ਹੋਏ ਹਰਫਾਂ ਦੀ ਇਸ ਵਿਚ ਪ੍ਰਵਾਜ਼ ਆਣ ਜੁੜਦੇ ਹਨ। ਕਵਿਤਾਵਾਂ, ਗਜ਼ਲਾਂ ਦੀ ਨਿਵੇਕਲੀ ਇਸ ਉਡਾਣ/ਛਹਿਬਰ ਵਿਚ ਮਿੰਨੀ ਕਹਾਣੀਆਂ ਤੇ ਵਿਅੰਗ ਆਦਿ ਆਪਣਾ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਰੰਗ ਬਿਖੇਰਦੇ ਹਨ। ਪਾਠਕ ਨੂੰ ਇਸ ਉਡਾਰੀ ਦਾ ਅਨੰਦ ਮਾਣਦਿਆਂ ਇਹ ਮਹਿਸੂਸ ਹੋਣ ਲਗਦਾ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਉਹ ਸਤਰੰਗੀ ਪੀਂਘ ਦਾ ਹੁਲਾਸ ਮਾਣ ਰਿਹਾ ਹੋਵੇ। ਇਸ ਪੁਸਤਕ ਦੀ ਹਰ ਕਲਮ ਨੇ ਹਰਫਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਵਾਜ਼ ਰਾਹੀਂ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੇ ਹਰ ਪਹਿਲੂ ਨਾਲ ਸਾਂਝ ਪਾਉਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ। ਕਰੀਬ ਹਰ ਵਿਸ਼ਾ ਸੋਚਣ ਵਿਚਾਰਨ ਵਾਲਾ ਹੈ ਪਰ ਉਦਾਸੀਨ ਨਹੀਂ । ਸਗੋਂ 'ਆਸ ਬਾਕੀ ਹੈ' ਦੀ ਗੱਲ ਕਰਦਾ ਹੋਇਆ ਪਾਠਕ ਨੂੰ ਆਸ਼ਾਵਾਦੀ ਬਣਾਉਣ ਦੇ ਸਮਰੱਥ ਹੈ। ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਗੰਭੀਰ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਨੂੰ ਚਿੰਤਨ ਕਰਾਉਣ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਹਾਸੇ ਨੂੰ ਵੀ ਦਸਤਕ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਇਹ ਇਕ ਸਾਹਿਤਕ ਗੁਲਦਸਤਾ ਵੀ ਹੈ।

-ਲਖਵਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਰਈਆ ਹਵੇਲੀਆਣਾ
ਮੋ: 9876474858

ਅੱਖਾਂ ਵਿਚ ਤਲਖ਼ ਸਮੁੰਦਰ
ਸ਼ਾਇਰ : ਸੁਰਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਭੱਠਲ
ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਕ : ਚੇਤਨਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ, ਲੁਧਿਆਣਾ
ਮੁੱਲ : 150 ਰੁਪਏ, ਸਫ਼ੇ : 96.

'ਅੱਖਾਂ ਵਿਚ ਤਲਖ਼ ਸਮੁੰਦਰ' ਸੁਰਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਭੱਠਲ ਰਚਿਤ ਕਾਵਿ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿਚ ਸ਼ਾਇਰ ਨੇ ਨਵ-ਬਸਤੀਵਾਦੀ ਵਰਤਾਰੇ ਦੇ ਸ਼ਿਕਾਰ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਨਿਸ਼ਕ੍ਰਿਅਤਾ ਅਤੇ ਭਾਂਜਵਾਦੀ ਵਿਹਾਰ ਤਿਆਗ ਕੇ ਆਪਣੀ ਸਾਕਾਰਾਤਮਕਤਾ ਅਤੇ ਸਿਰਜਣਾਤਮਕਤਾ ਰਾਹੀਂ ਜੀਵਨ ਵਿਚ ਖੁਸ਼ਬੂ ਭਰਨ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਨੂੰ ਕਾਵਿ ਰੂਪਾਂਤਰਤ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਉਹ ਲਿਖਦਾ ਹੈ:
ਹਰ ਸੁੱਚੀ ਸਿਰਜਣਾ ਵਿਚ ਹੁੰਦੀ ਖੁਸ਼ਬੂ
ਉਵੇਂ ਹੀ ਜਿਵੇਂ ਫੁੱਲਾਂ 'ਚ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
ਭੱਠਲ ਦੀ ਕਵਿਤਾ ਪੜ੍ਹਦਿਆਂ ਵਿਸ਼ੈਗਤ ਵਿਸ਼ਾਲ ਅਨੁਭਵ ਅਤੇ ਕਲਾਗਤ ਕੌਸ਼ਲਤਾ ਦਾ ਵਿਕਸਤ ਸਰੂਪ ਭਲੀ-ਭਾਂਤ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਗੋਚਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਦੀ ਕਵਿਤਾ ਵਿਚ ਸਮਕਾਲੀ ਜੀਵਨ ਦੀਆਂ ਤਲਖ਼ੀਆਂ ਦੀ ਯਥਾਰਥਕ ਅਭਿਵਿਅਕਤੀ ਬੜੇ ਸਹਿਜ ਢੰਗ ਨਾਲ ਪੇਸ਼ ਹੋਈ ਹੈ। ਸ਼ਾਇਦ ਇਸੇ ਲਈ ਉਹ ਆਪਣੀ ਪੁਸਤਕ ਦਾ ਸਿਰਲੇਖ ਵੀ ਅੱਖਾਂ ਵਿਚ ਤਲਖ਼ ਸਮੁੰਦਰ ਰੱਖਦਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਜਨਸਾਧਾਰਨ ਨਾਲ ਹੁੰਦੀ ਧੱਕੇਸ਼ਾਹੀ ਨੂੰ ਬੜੀ ਸ਼ਿੱਦਤ ਨਾਲ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਵਿਰੁੱਧ ਵਿਅੰਗ ਵਿਧੀ ਰਾਹੀਂ ਜਨਸਾਧਾਰਨ ਦੇ ਸੁਪਨਿਆਂ ਦੇ ਸਾਕਾਰ ਹੋਣ ਦੀ ਕਲਪਨਾ ਅਤੇ ਕਾਮਨਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਸਵੈਮਾਨ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਜਿਊਣ ਲਈ ਸੰਘਰਸ਼ ਦਾ ਰਾਹ ਅਪਣਾਉਣ ਅਤੇ ਦਲੇਰੀ ਨਾਲ ਜ਼ਾਲਮਾਂ ਨਾਲ ਟਾਕਰਾ ਕਰਨ ਦੀ ਅਹਿਮੀਅਤ ਸਬੰਧੀ ਲਿਖਦਾ ਹੈ :
ਬੱਚਿਆਂ ਆਲਿਓ। ਮੈਂ ਸੱਚ ਦੱਸਦਾ ਹਾਂ
ਫਿਰ ਇਹ ਕਾਰਾ ਹੋ ਗਿਆ
ਹਾਦਸੇ ਹਜ਼ਮ ਹੋਣੋਂ ਹਟ ਗਏ
ਰੜਕਨ ਲੱਗੀ ਅੱਖਾਂ 'ਚ ਰੇਤ।
- - - - -
ਹੁਣ ਮੈਥੋਂ ਤੋਤੇ ਕਾਂ ਕਬੂਤਰ ਹੀ ਨਹੀਂ
ਪਿੰਡ ਡਰਨ ਲੱਗ ਪਿਆ ਜਨਾਬ।
ਸੁਰਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਭੱਠਲ ਦਾ ਇਹ ਕਾਵਿ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਜਿਥੇ ਸਮਕਾਲੀ ਮਨੁੱਖੀ ਸਰੋਕਾਰਾਂ ਨੂੰ ਸਾਕਾਰਾਤਮਕ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣ ਤੋਂ ਨਿਹਾਰਦਾ ਹੈ, ਉਥੇ ਜਨਸਾਧਾਰਨ ਵਿਚ ਚੇਤਨਾ ਵੀ ਪੈਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ।

-ਡਾ: ਜਸਵੀਰ ਸਿੰਘ
ਮੋ: 94170-12430.

...ਤੇ ਬੱਸ ਚੱਲ ਪਈ
ਸੰਪਾਦਕ : ਅਵਤਾਰ ਸਿੰਘ ਮਹਿਤਪੁਰੀ
ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਕ : ਤਰਲੋਚਨ ਪਬਲਿਸ਼ਰਜ਼, ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ
ਮੁੱਲ : 150 ਰੁਪਏ, ਸਫ਼ੇ : 104.

'...ਤੇ ਬੱਸ ਚੱਲ ਪਈ' ਸੰਪਾਦਤ ਕਹਾਣੀਆਂ ਦੀ ਪੁਸਤਕ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿਚ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਕਹਾਣੀਕਾਰਾਂ ਦੀਆਂ 19 ਕਹਾਣੀਆਂ ਸ਼ਾਮਿਲ ਕੀਤੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ। ਕਹਾਣੀਆਂ ਮਨੋਰੰਜਕ ਅਤੇ ਸਿੱਖਿਆਦਾਇਕ ਹਨ, ਜਿਹੜੀਆਂ ਪਾਠਕ ਨੂੰ ਕਾਫੀ ਕੁਝ ਸੋਚਣ ਲਈ ਮਜਬੂਰ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ। ਪੁਸਤਕ ਦੀ ਸੰਪਾਦਨਾ ਅਵਤਾਰ ਸਿੰਘ ਮਹਿਤਪੁਰੀ ਨੇ ਕੀਤੀ ਹੈ ਤੇ ਪੁਸਤਕ ਵਿਚ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਕਹਾਣੀਆਂ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਹੀ ਹਨ। 'ਅਧੂਰਾ ਸਫ਼ਰ' ਕਹਾਣੀ ਵਿਚ ਮਹਿਤਪੁਰੀ ਨੇ ਜੋਗਿੰਦਰ ਨਾਂਅ ਦੇ ਉਸ ਸ਼ਖ਼ਸ ਦਾ ਜ਼ਿੰਦਗੀਨਾਮਾ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਕੋਲੋਂ ਖੁਸ਼ੀਆਂ ਇਕ-ਇਕ ਕਰਕੇ ਖੁੱਸ ਗਈਆਂ। ਪਹਿਲਾਂ ਭਰ ਜਵਾਨੀ ਵਿਚ ਪੁੱਤ ਨੇ ਆਤਮ ਹੱਤਿਆ ਕੀਤੀ ਤੇ ਫਿਰ ਉਸ ਦੇ ਦੁੱਖ ਵਿਚ ਘਰਵਾਲੀ ਆਤਮਦਾਹ ਕਰ ਲੈਂਦੀ ਹੈ। ਉਹ ਧੁੱਪ-ਛਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੇ ਅਰਥ ਭਾਲਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ। 'ਸਾਹਿਬ ਬਹਾਦਰ' ਵਿਚ ਅਫ਼ਸਰੀ ਅੱਗੇ ਭਰਾਵਾਂ ਦੇ ਫਿੱਕੇ ਪੈਂਦੇ ਪਿਆਰ ਦੀ ਗੱਲ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਮਨਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਖੁਸ਼ੀ ਹੈ ਕਿ ਉਸ ਦਾ ਭਰਾ ਡਿਪਟੀ ਕਮਿਸ਼ਨਰ ਬਣ ਗਿਆ ਹੈ। ਉਹ ਉਸ ਨੂੰ ਮਿਲਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਗੇਟ 'ਚ ਖੜ੍ਹਾ ਸੰਤਰੀ 'ਸਾਹਿਬ' ਦੇ ਘਰ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ 'ਵੋ ਘਰ ਨਹੀਂ' ਕਹਿ ਕੇ ਮਨਜੀਤ ਨੂੰ ਵਾਪਸ ਮੋੜ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। 'ਔਰੰਗੇ ਦੀ ਰੂਹ' ਵਿੱਚ ਅਮਰੀਕ ਸਿੰਘ ਸ਼ੇਰ ਖਾਂ ਨੇ ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਦਾ ਆਖਰੀ ਵੇਲਾ ਬੜੇ ਕਲਾਤਮਕ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਉਸ ਨੂੰ ਕੀਤੇ ਹੋਏ ਪਾਪ ਡਰਾ ਰਹੇ ਨੇ, ਕੰਧਾਂ ਵਿਚੋਂ ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦੇ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦੇ ਨੇ, ਉਸ ਨੂੰ ਜਾਪ ਰਿਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਉਸ ਦੀ ਸੰਘੀ ਨੱਪ ਰਿਹਾ ਹੋਵੇ। ਡਰ ਦੇ ਮਾਰੇ ਉਸ ਦਾ ਬੁਰਾ ਹਾਲ ਹੈ।
ਨਸੀਬ ਸਿੰਘ 'ਸੇਵਕ' ਦੀ ਕਹਾਣੀ 'ਅਜੀਬੋ ਗਰੀਬ ਰਿਸ਼ਤਾ' ਵੀ ਵਧੀਆ ਹੈ। ਬਤੌਰ ਅਧਿਆਪਕ ਉਹ ਸੇਵਾ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ ਤੇ ਇਕ ਛੋਟੀ ਜਿਹੀ ਬੱਚੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਹੱਦੋਂ ਵੱਧ ਸਤਿਕਾਰ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਫਿਰ ਉਹ ਬੱਚੀ ਵਿਆਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਤੇ ਬੜੇ ਸਾਲਾਂ ਬਾਅਦ ਉਸੇ ਸਕੂਲ ਵਿਚ ਬਤੌਰ ਅਧਿਆਪਕਾ ਮਿਲਦੀ ਹੈ, ਜਿਥੇ ਉਸ ਦੇ ਅਧਿਆਪਕ ਪ੍ਰਿੰਸੀਪਲ ਬਣ ਕੇ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਉਸ ਕੋਲ ਢੇਰ ਸਾਰੀਆਂ ਖੁਸ਼ੀਆਂ ਜਾਪਦੀਆਂ ਹਨ। ਪਰ ਫਿਰ ਉਹ ਲੰਮਾ ਸਮਾਂ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦੀ ਤੇ ਜਦੋਂ ਮੁੜ ਮਿਲਦੀ ਹੈ ਤਾਂ ਉਸ ਕੋਲੋਂ ਖੁਸ਼ੀਆਂ ਖੁੱਸੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਜਾਪਦੀਆਂ ਨੇ। 'ਅੰਗੀਠੀ ਵਾਲੀ ਤਸਵੀਰ', 'ਲੂਟੇ ਦੀ ਫੁਲਵਾੜੀ', 'ਸਾਹਿਬ ਬਹਾਦਰ', 'ਸੋਹਣੇ ਕੱਪੜੇ', 'ਤੇ ਬੱਸ ਚੱਲ ਪਈ', 'ਗੁਲਾਬੀ ਰੰਗ ਦੀ ਟੋਕਰੀ', 'ਬੋਲ ਵੀਰਾਂਗਣ ਦੇ', 'ਬੀਬੋ ਰਾਣੀ', ਆਦਿ ਸਾਰੀਆਂ ਕਹਾਣੀਆਂ ਪੜ੍ਹਨਯੋਗ ਹਨ।

-ਸਵਰਨ ਸਿੰਘ ਟਹਿਣਾ
ਮੋ: 98141-78883

ਹੁਜਰਾ ਹਜ਼ਾਰੇ
ਲੇਖਕ : ਹਜ਼ਾਰੀ ਲਾਲ ਹਜ਼ਾਰਾ
ਸੰਪਾਦਕ : ਹਰਦੀਪ ਗਿੱਲ
ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਕ : ਕੇ. ਜੀ. ਗ੍ਰਾਫਿਕਸ, ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ
ਮੁੱਲ : 150 ਰੁਪਏ, ਸਫ਼ੇ : 96.

ਚੜ੍ਹਦੇ ਅਤੇ ਲਹਿੰਦੇ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਅਤੇ ਸਾਹਿਤ ਦੇ ਮੇਲ ਵਿਚ ਭਿੱਜੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਲੈ ਕੇ ਹਜ਼ਾਰੀ ਲਾਲ ਹਜ਼ਾਰਾ ਆਪਣੀ ਦੂਸਰੀ ਕਾਵਿ ਪੁਸਤਕ 'ਹੁਜਰਾ ਹਜ਼ਾਰੇ' ਰਾਹੀਂ ਪਾਠਕਾਂ ਦੇ ਰੂਬਰੂ ਹੋਣ ਦਾ ਮਾਣ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਮਾਂ ਦੀ ਮਮਤਾ, ਪਿਆਰ ਤੇ ਸਤਿਕਾਰ ਨਾਲ ਮਾਂ ਨੂੰ ਸਮਰਪਣ ਸ਼ਬਦਾਂ 'ਚ 'ਦਿੱਤੀ ਹੱਲਾਸ਼ੇਰੀ ਮੀਂਹ ਕਣੀ ਵਿਚ ਕੀਤਾ ਛੌਰਾ, ਧੁੱਪ ਵਿਚ ਸੰਘਣੀ ਛਾਂ, ਰੱਬ ਦਾ ਦੂਜਾ ਨਾਂਅ ਸੱਤ ਖੈਰਾਂ ਵਿਚ ਪੈਰਾ ਮੇਰੀ ਮਾਂ' ਕਹਿੰਦਾ ਹੋਇਆ ਉਹ ਹਰ ਸੁਘੜ ਸਿਆਣੇ ਤੇ ਦਾਨਸ਼ਮੰਦ ਸਾਹਿਤਕਾਰ ਵਾਂਗ ਅਜੋਕੀਆਂ ਸਮਾਜਿਕ, ਰਾਜਨੀਤਕ ਧਾਰਮਿਕ ਬੁਰਾਈਆਂ ਤੋਂ ਭੈਭੀਤ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਕਰਦਾ ਇਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਬਚਣ ਲਈ ਪ੍ਰੇਰਦਾ ਹੋਇਆ ਭਰੂਣ ਹੱਤਿਆ ਵਿਰੁੱਧ ਸਾਰੀ ਲੋਕਾਈ ਨੂੰ ਨਵੇਂ ਸੰਦੇਸ਼ ਨਾਲ ਨਸੀਹਤ ਕਰਦਾ ਲਿਖਦਾ ਹੈ,
'ਜੇ ਭਰੂਣ ਹੱਤਿਆ ਦਾ ਏਦਾਂ, ਹੁੰਦਾ ਰਿਹਾ ਕਹਿਰ,
ਤਾਂ ਅਗਲੇ ਨਰਾਤੇ ਤੇ ਆਉਣੇ ਕੰਜਕਾਂ ਤੋਂ ਬਗੈਰ।'
ਆਰਥਿਕ ਤੰਗੀਆਂ ਤੇ ਫਾਕੇ ਕੱਟਦਾ ਹੋਇਆ ਜ਼ਿਆਦਾ ਪੜ੍ਹਾਈ ਨਾ ਕਰ ਸਕਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਆਪਣੀ ਹੱਡ-ਤੋੜਵੀਂ ਮਿਹਨਤ ਕਰਦਾ ਹੋਇਆ, ਉਹ ਪੰਜਾਬੀ ਮਾਂ ਬੋਲੀ ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਅਤੇ ਸਾਹਿਤ ਨੂੰ ਅਣਮੁੱਲਾ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਲਗਾਤਾਰ ਲਿਖਦਾ ਰਿਹਾ ਅਤੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧੀ ਵੀ ਹਾਸਲ ਕਰਦਾ ਰਿਹਾ। ਉਸ ਨੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਦੁੱਖਾਂ ਅਤੇ ਕਿਰਤੀਆਂ ਦੇ ਪਸੀਨੇ ਬਾਰੇ ਉੱਚੀ ਪੱਧਰ ਦੇ ਰੁਮਾਂਟਿਕ ਗੀਤ ਵੀ ਲਿਖੇ ਅਤੇ ਧਾਰਮਿਕ ਦੋ ਕੈਸੇਟਾਂ 'ਹਰ ਦਰਸ਼ਨ ਦੀ ਪਿਆਸੀ ਅੱਖੀਆਂ', 'ਚਲੋ ਪੰਡੋਰੀ ਧਾਮ ਭਗਤੋ' ਵੀ ਸ਼ਰਧਾਲੂਆਂ ਨੂੰ ਭੇਟ ਕੀਤੀਆਂ।
ਹਜਾਰਾ ਨਸ਼ਿਆਂ ਤੋਂ ਬਚਣ ਲਈ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਨੂੰ ਪੁਕਾਰਦਾ, ਸੱਚੀਆਂ ਮੁਹੱਬਤਾਂ ਦਾ ਨਸ਼ਈ, ਦੇਸ਼ ਭਗਤੀ, ਪੰਜਾਬੀਅਤ ਪ੍ਰਤੀ, ਮੋਹ ਅਜੋਕੀਆਂ ਗਿਰ ਰਹੀਆਂ ਮਾਨਵੀ ਕਦਰਾਂ-ਕੀਮਤਾਂ, ਸਮਕਾਲੀ ਦੁਖਾਂਤ ਨੂੰ ਚਿਤਰਦਾ, ਸਮਾਜਿਕ ਬੁਰਾਈਆਂ ਪ੍ਰਤੀ ਚਿੰਤਤ, ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ ਤੇ ਸਾਹਿਤ 'ਚ ਆ ਰਹੀ ਗਿਰਾਵਟ ਤੋਂ ਜਾਣੂ ਉਹ ਆਪਣੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਰਾਹੀਂ ਹਰ ਪੰਜਾਬੀ ਨਾਲ ਮੋਹ ਰੱਖਣ ਵਾਲੇ ਪਾਠਕਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਫ਼ਰਜ਼ ਪਛਾਣਨ ਲਈ ਲਾਮਬੰਦ ਕਰਦਾ ਹੈ।
ਉਹ ਅੱਜ ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਨੂੰ ਅਣਗੌਲਿਆ ਕਰਕੇ ਬਚਪਨ ਦੀਆਂ ਯਾਦਾਂ 'ਚ ਗੁਆਚਦਾ ਹੋਇਆ 'ਮਿੱਠੀਆਂ ਯਾਦਾਂ' 'ਚ ਲਿਖਦਾ ਹੈ :
'ਖਿੱਦੋ ਖੂੰਡੀ, ਗੁੱਲੀ ਡੰਡਾ, ਸੀ ਸਭ ਮਨਪ੍ਰਚਾਵੇ,
ਲੈ ਲਏ ਕੋਈ ਸਾਹ ਉਧਾਰੇ, ਵੇਲਾ ਮੋੜ ਲਿਆਵੇ।'
ਲੇਖਕ ਦੀ ਵਿਲੱਖਣ ਤੇ ਇਕਲੋਤਰੀ, ਠੇਠ ਮਾਂ ਬੋਲੀ ਵਿਚ ਵਰਤੀ ਸ਼ਬਦਾਵਲੀ ਪਾਠਕ ਦੀ ਰੂਹ ਤੱਕ ਅੱਪੜਦੀ ਹੋਈ ਸਮੁੱਚੇ ਪੰਜਾਬੀਆਂ ਦੇ ਜਜ਼ਬਾਤਾਂ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਕਰਦੀ ਸਮਾਜਿਕ ਕਦਰਾਂ-ਕੀਮਤਾਂ ਪ੍ਰਤੀ ਜਾਗਰੂਕ ਕਰਦੀ ਹੈ।

-ਗੁਰਬਖਸ਼ ਸਿੰਘ ਸੈਣੀ
ਮੋ: 98880-24143

 

8-3-2014

 ਚਿੱਤਰਕਾਰ ਜਰਨੈਲ ਸਿੰਘ
ਲੇਖਕ : ਹਰਭਜਨ ਸਿੰਘ ਹੁੰਦਲ
ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਕ : ਐਮ.ਪੀ. ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ, ਦਿੱਲੀ
ਮੁੱਲ : 200 ਰੁਪਏ, ਸਫ਼ੇ : 96.

ਸ: ਹਰਭਜਨ ਸਿੰਘ ਹੁੰਦਲ ਇਕ ਬਹੁਵਿਧਾਈ ਲੇਖਕ ਹੈ। ਉਸ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਵਫ਼ਾ ਤਾਂ ਕਵਿਤਾ ਨਾਲ ਹੀ ਹੈ। ਉਹ ਨਜ਼ਮ, ਗ਼ਜ਼ਲ, ਗੀਤ, ਛੰਦਬੱਧ ਅਤੇ ਛੰਦਮੁਕਤ ਆਦਿ ਹਰ ਵੰਨਗੀ ਦੀ ਕਵਿਤਾ ਉੱਪਰ ਆਪਣੀ ਕਲਮ ਨੂੰ ਪੂਰਨ ਸਫਲਤਾ ਸਹਿਤ ਆਜ਼ਮਾ ਚੁੱਕਿਆ ਹੈ। ਮੌਲਿਕ ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਉਸ ਨੇ ਵਿਸ਼ਵ ਦੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਇਨਕਲਾਬੀ ਅਤੇ ਪ੍ਰਗਤੀਸ਼ੀਲ ਕਵੀਆਂ ਦੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਦੇ ਅਨੁਵਾਦ ਵੀ ਕੀਤੇ ਹਨ। ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਦੀ ਸੇਵਾ-ਸੰਭਾਲ ਲਈ ਵੀ ਉਸ ਨੇ ਬੜਾ ਨਿੱਗਰ ਕੰਮ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਉਸ ਦੀ ਧਾਰਨਾ ਹੈ ਕਿ ਮਨੁੱਖ ਲਈ ਕੁਝ ਵੀ ਅਪਹੁੰਚ ਜਾਂ ਅਸੰਭਵ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਆਪਣੀ ਇਸੇ ਧਾਰਨਾ ਉਤੇ ਪਹਿਰਾ ਦਿੰਦੇ ਹੋਇਆਂ ਉਸ ਨੇ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਚਿੱਤਰਕਾਰ ਸ: ਜਰਨੈਲ ਸਿੰਘ ਦੀ ਚਿੱਤਰਕਲਾ ਬਾਰੇ ਇਹ ਛੋਟਾ ਜਿਹਾ ਮੋਨੋਗ੍ਰਾਫ਼ ਲਿਖ ਕੇ ਸਭ ਨੂੰ ਅਚੰਭਿਤ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ।
ਸ: ਹੁੰਦਲ ਨੇ ਜਰਨੈਲ ਸਿੰਘ ਦੇ ਜੀਵਨ ਅਤੇ ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤ ਬਾਰੇ ਲਿਖਣ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਉਸ ਦੀ ਚਿੱਤਰਕਲਾ ਦੇ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਲੱਛਣਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਬੜੀ ਸੁਹਿਰਦਤਾ ਨਾਲ ਬਿਆਨ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਜਰਨੈਲ ਸਿੰਘ, ਸ: ਕਿਰਪਾਲ ਸਿੰਘ ਆਰਟਿਸਟ ਦਾ ਸਪੁੱਤਰ ਹੋਣ ਦੇ ਨਾਤੇ ਉਸ ਦੀ ਚਿੱਤਰਕਲਾ ਦਾ ਵਾਰਿਸ ਤਾਂ ਹੈ ਪਰ ਉਸ ਨੇ ਇਸ ਵਿਰਾਸਤ ਦਾ ਇਸਤੇਮਾਲ ਅਨੁਕਰਣਮੂਲਕ ਵਿਧੀ ਦੁਆਰਾ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਬਲਕਿ ਆਪਣੇ ਲਈ ਵੱਖਰੇ ਰਾਹਾਂ ਦੀ ਤਲਾਸ਼ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਹੁਣ ਉਹ ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ ਤੋਂ ਪਰਵਾਸ ਕਰਕੇ ਕੈਨੇਡਾ ਚਲਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਜਿਥੇ ਵੱਸਦੇ ਪੰਜਾਬੀਆਂ ਨੇ ਉਸ ਦੀ ਚਿੱਤਰਕਲਾ ਦਾ ਕਾਫੀ ਸਵਾਗਤ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਉਸ ਦੇ ਚਿੱਤਰ ਵਿਕਣ ਵੀ ਲੱਗੇ ਹਨ, ਇਸ ਗੱਲ ਦੀ ਮੈਨੂੰ ਬਹੁਤ ਖੁਸ਼ੀ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਸਾਡੇ ਲੋਕ ਕਲਾ ਨੂੰ ਮੰਗ-ਪਿੰਨ ਕੇ ਹੀ ਗੁਜ਼ਾਰਾ ਕਰ ਲੈਣ ਵਾਲੇ ਸ਼ਰੀਫ਼ ਲੋਕ ਹਨ। ਇਹ ਸਾਹਿਤ ਜਾਂ ਚਿੱਤਰਾਂ ਨੂੰ 'ਖਰੀਦਣ' ਵਿਚ ਰੁਚੀ ਨਹੀਂ ਰੱਖਦੇ। ਕਲਾ ਦਾ ਮੁੱਲ ਕੌਣ ਪਾਵੇ!
ਜਰਨੈਲ ਸਿੰਘ 'ਸਟਿਲ ਲਾਈਫ' ਦਾ ਚਿੱਤਰਕਾਰ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਉਸ ਦਾ ਪਿਤਾ ਨਾਟਕੀ ਮਹਾਂਦ੍ਰਿਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਚਿਤਰਣ ਵਾਲਾ ਐਪਿਕ ਆਰਟਿਸਟ ਸੀ। ਇਸ ਪੱਖੋਂ ਉਸ ਦਾ ਸੁਭਾਅ ਸੇਜ਼ਾਂ ਨਾਲ ਮਿਲਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੇ ਸੰਗਤਰਿਆਂ, ਬੋਤਲਾਂ ਅਤੇ ਪਾਣੀ ਭਰਨ ਵਾਲੇ ਜੱਗਾਂ ਦੇ ਚਿੱਤਰ ਬਣਾ ਕੇ ਸਾਰੀ ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਆਧੁਨਿਕ ਚਿੱਤਰਕਾਰਾਂ ਨੂੰ ਅਚੰਭਿਤ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਉਸ ਨੂੰ 'ਲਾਈਟ ਐਂਡ ਸ਼ੇਡ' ਦੀ ਬਹੁਤ ਸਮਝ ਸੀ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਚਿਤਰ ਤਿੰਨ-ਅਯਾਮੀ ਪ੍ਰਭਾਵ ਦੀ ਸਿਰਜਣਾ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਭਾਵੇਂ ਜਰਨੈਲ ਸਿੰਘ ਅਜੇ ਏਨੀ ਨਿਪੁੰਨਤਾ ਤਾਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਿਆ, ਉਹ ਬਰਸ਼-ਸ਼ਾਈ (ਬੁਰਸ਼ ਤੋਂ ਸੰਗਣ ਵਾਲਾ) ਚਿੱਤਰਕਾਰ ਪ੍ਰਤੀਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਝਿਜਕ ਤਿਆਗ ਕੇ ਪੂਰੀ ਨਿਸੰਗਤਾ ਨਾਲ ਬੁਰਸ਼ ਨੂੰ ਹੱਥ ਪਾਉਣਾ ਪਵੇਗਾ, ਤਾਂ ਹੀ ਉਹ ਆਪਣੇ ਲਈ ਵਿਲੱਖਣ ਸਥਾਨ ਬਣਾ ਸਕੇਗਾ।

-ਪ੍ਰੋ: ਬ੍ਰਹਮਜਗਦੀਸ਼ ਸਿੰਘ
ਮੋ: 98760-52136

ਓਸਾਮਾ ਜਾਂ ਓਬਾਮਾ
ਅੱਤਵਾਦੀ ਕੌਣ?

ਲੇਖਕ : ਡਾ: ਅਜੀਤਪਾਲ ਸਿੰਘ ਐਮ. ਡੀ.
ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਕ : ਤਰਕ ਭਾਰਤੀ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ, ਬਰਨਾਲਾ
ਮੁੱਲ : 100, ਸਫ਼ੇ : 160.

ਡਾ: ਅਜੀਤਪਾਲ ਸਿੰਘ ਐਮ.ਡੀ. ਦੀ ਕਲਮ ਹਮੇਸ਼ਾ ਭਖਦੇ ਕੌਮਾਂਤਰੀ ਮੁੱਦਿਆਂ 'ਤੇ ਚਲਦੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਉਸ ਦੇ ਨਿਬੰਧ ਅਕਸਰ ਹੀ ਅਖ਼ਬਾਰਾਂ ਵਿਚ ਅਤੇ ਹੋਰ ਪੱਤਰਕਾਵਾਂ ਵਿਚ ਛਪਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਜਦ ਕਾਫੀ ਇਕੱਠੇ ਹੋ ਜਾਣ ਤਾਂ ਉਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕਿਤਾਬ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕਰਵਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਇੰਜ ਉਸ ਦੇ ਜ਼ਿਆਦਾ ਨਿਬੰਧ ਅਖ਼ਬਾਰੀ ਮਨੋਰਥ ਲਈ ਲਿਖੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਪੁਸਤਕ ਦਾ ਸਿਰਲੇਖ ਉਹ ਕਿਸੇ ਵੱਡੀ ਘਟਨਾ ਦੇ ਨਾਂਅ 'ਤੇ ਰੱਖਦਾ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਹਥਲੀ ਪੁਸਤਕ ਦਾ ਨਾਂਅ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਨਾਂਅ ਦਾ ਭਾਵ ਇਹ ਨਹੀਂ ਕਿ ਸਾਰੇ ਹੀ ਨਿਬੰਧ ਓਸਾਮਾ ਜਾਂ ਓਬਾਮਾ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਹਨ। ਮਾਨਵੀ ਜੀਵਨ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਛਪੀਆਂ ਉਸ ਦੀਆਂ ਪੁਸਤਕਾਂ ਵਿਚ ਹਥਲੀ ਪੁਸਤਕ ਬੱਤੀਵੀਂ ਹੈ। ਇਸ ਪੁਸਤਕ ਵਿਚ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਕੋਰਿਆਈ ਮਹਾਂਦੀਪ, ਕਿਰਗਿਸਤਾਨ, ਓਸਾਮਾ ਜਾਂ ਓਬਾਮਾ, ਯੂਰਪ ਵਿਚ ਬੇਰੁਜ਼ਗਾਰੀ, ਜਾਪਾਨ ਹਾਦਸਾ, ਅਫ਼ਗਾਨਿਸਤਾਨ, ਸੀਰੀਆ, ਅਰਬ ਲੋਕ, ਵਿਸ਼ਵ ਆਰਥਿਕ ਸੰਕਟ ਆਦਿ ਨਿਬੰਧ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹਨ। ਫਰਾਂਸ ਵਿਚ ਹੋਲਾਂਦੇ ਦੀ ਜਿੱਤ, ਰੂਸੀ ਸਾਮਰਾਜੀ, ਗ੍ਰੀਸ ਤੇ ਸਾਮਰਾਜਵਾਦੀ, ਮਾਰਕਸਵਾਦ ਲੈਨਿਨਵਾਦ ਦੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਤੋਂ ਨਵ ਬਸਤੀਵਾਦ ਆਦਿ ਨਿਬੰਧ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹਨ। ਲਗਭਗ ਦਸ ਨਿਬੰਧ ਅਜਿਹੇ ਹਨ, ਜੋ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਣ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਹਨ। ਪੁਸਤਕ ਜਾਣਕਾਰੀ ਭਰਪੂਰ ਹੈ। ਲੇਖਕ ਦਾ ਮਨੋਰਥ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਵਹਿਮਾਂ-ਭਰਮਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਕਰਕੇ ਵਿਗਿਆਨਕ ਸੋਚ ਵਾਲੇ ਬਣਾਉਣਾ ਹੈ। ਆਰਥਿਕ ਮੰਦਵਾੜੇ ਦਾ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਵੀ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਪੁਸਤਕ ਦੇ 40 ਨਿਬੰਧ ਕੀ, ਕਿਉਂ, ਕਿੱਥੇ, ਕਿਵੇਂ? ਦੇ ਵਾਰਤਕ-ਪੈਰਾਡਾਇਮ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਹਨ। ਪਰੂਫ ਪੜ੍ਹਨ ਸਮੇਂ ਧਿਆਨ ਦੇਣ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਹੈਰਨੀ (ਹੈਰਾਨੀ), ਉਂਝਬੇਕਿਸਤਾਨ (ਉਜਬੇਕਿਸਤਾਨ), ਉਸਦ (ਉਸ ਦੀ) ਆਦਿ। ਸੰਖੇਪ ਇਹ ਕਿ ਲੇਖਕ ਨੇ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਕਿਸੇ ਵੀ ਕੋਨੇ ਵਿਚ ਹੋ ਰਹੇ ਮਾਨਵੀ ਕੀਮਤਾਂ ਦੇ ਘਾਣ ਵਿਰੁੱਧ ਆਵਾਜ਼ ਬੁਲੰਦ ਕੀਤੀ ਹੈ।

-ਡਾ: ਧਰਮ ਚੰਦ ਵਾਤਿਸ਼
ਮੋ: 98144-46007

ਚੜ੍ਹਦਾ ਲਹਿੰਦਾ ਸੂਰਜ
ਕਵੀ : ਸ਼ਾਹਗੀਰ ਸਿੰਘ ਗਿੱਲ
ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਕ : ਤਸਵੀਰ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ, ਸਿਰਸਾ
ਮੁੱਲ : 120 ਰੁਪਏ, ਸਫ਼ੇ : 96.

ਸ਼ਾਹਗੀਰ ਸਿੰਘ ਗਿੱਲ ਕੈਨੇਡਾ ਵਸਿਆ ਪੰਜਾਬੀ ਕਵੀ ਹੈ। ਇਹ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਕਾਵਿ ਸਿਰਜਣ ਵੱਲ ਰੁਚਿਤ ਹੈ। ਗਿੱਲ ਦੇ ਸੰਨ 2013 ਵਿਚ ਹੀ ਚਾਰ ਕਾਵਿ ਸੰਗ੍ਰਹਿ : 'ਮੁਹੱਬਤ ਦਾ ਦੀਵਾ', 'ਜ਼ਰਾ ਜ਼ਰਾ ਜਿਹੀ ਗੱਲ', 'ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਖੁੱਲ੍ਹਾ ਅਸਮਾਨ ਹੈ' ਅਤੇ ਹਥਲੀ ਪੁਸਤਕ 'ਚੜ੍ਹਦਾ ਲਹਿੰਦਾ ਸੂਰਜ' ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਹੋਈਆਂ। ਇਕ ਸਾਲ ਵਿਚ ਇਕ ਕਵੀ ਵੱਲੋਂ ਚਾਰ ਇਕ ਹੀ ਲਹਿਜ਼ੇ ਵਿਚ ਕਾਵਿ ਪੁਸਤਕਾਂ ਦੀ ਸਿਰਜਣ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਵਿਚ ਜ਼ਬਾਤ ਤੇ ਕਲਪਨਾ ਦੇ ਦੁਹਰਾਉ ਦਾ ਖ਼ਤਰਾ ਮੌਜੂਦ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਲਈ ਉਸ ਦੀਆਂ ਕਾਵਿ ਪੁਸਤਕਾਂ ਦੀ ਸੂਰਤ ਤੇ ਸੀਰਤ ਕਰੀਬ-ਕਰੀਬ ਇਕਸਾਰ ਹੀ ਹੈ। ਦਰਸ਼ਨ ਦਰਵੇਸ਼ ਕਵੀ ਗਿੱਲ ਬਾਰੇ ਲਿਖਦਾ ਹੈ ਕਿ ਯਾਰਾਂ ਦੇ ਯਾਰ ਸ਼ਾਹਗੀਰ ਦੀ ਸ਼ਾਇਰੀ ਵਿਚ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮੁਹੱਬਤੀ ਚਿਰਾਗ਼ ਬਲਦੇ ਨਜ਼ਰ ਆਉਂਦੇ ਹਨ ਕਿ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਲੋਅ ਅੱਖਾਂ ਵਿਚ ਕਰਦਿਆਂ ਹੀ ਤੁਹਾਡਾ ਅੰਦਰ ਰੌਸ਼ਨ-ਰੌਸ਼ਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।...
ਸ਼ਾਹਗੀਰ ਦੀ ਉਮਰ 70 ਸਾਲ ਦੇ ਲਗਭਗ ਹੋ ਚੁੱਕੀ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਸ਼ਾਇਦ ਉਸ ਦਾ ਕਵਿਤਾ ਦਾ ਰੁਕਿਆ ਵੇਗ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਚੱਲ ਪਿਆ ਹੈ। ਉਸ ਦੀ ਕਵਿਤਾ ਦਾ ਸੁਲੱਖਣਾ ਪੱਖ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਸਮਾਜਿਕ ਪੱਧਰ ਦੀਆਂ ਸਰਲ, ਸਪੱਸ਼ਟ ਅਤੇ ਸਾਦਗੀ ਨਾਲ ਪੇਸ਼ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਦੂਜੀ ਵੱਡੀ ਗੱਲ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਇਨ੍ਹਾਂ ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਨੂੰ ਛੰਦਬੱਧ ਧਰਾਤਲ ਉਤੇ ਸਿਰਜਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਇਹ ਜ਼ਬਾਨ ਉਤੇ ਚੜ੍ਹ ਕੇ ਦਿਮਾਗ ਤੱਕ ਸਹਿਜ ਨਾਲ ਸੰਚਾਰ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ। ਸਮੇਂ ਦੀ ਹਿੱਕ ਉਤੇ ਅਣਮਨੁੱਖੀ ਜ਼ਖ਼ਮਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੀਆਂ ਨਜ਼ਮਾਂ ਵਿਚ ਬੜੀ ਸ਼ਿੱਦਤ ਨਾਲ ਵਿਅਕਤ ਕਰਦਾ ਹੈ :
ਚੁਰਾਸੀ ਵੀ ਲਿਖਾ ਕੇ ਮੱਥੇ
ਸੰਤਾਲੀ ਵੀ ਸੀਨੇ ਲਾ ਲਿਆ
ਟੈਲੀਫੋਨ ਦੇ ਨੰਬਰ ਵਿਚ ਹੀ
ਸਭ ਕੁਝ ਛੁਪਾ ਲਿਆ...
ਅਮ੍ਰਿਤਾ ਵੀ ਟੁਰ ਗਈ, ਵਾਰਸ ਨੂੰ ਵਾਜਾਂ ਮਾਰਦੀ
ਤੂੰ ਬਿਨ ਆਵਾਜ਼ ਸਭ ਕੁਝ ਆਵਾਜ਼ ਵਿਚ ਵਸਾ ਲਿਆ...।

-ਸੁਲੱਖਣ ਸਰਹੱਦੀ
ਮੋ: 94174-84337.

ਸਮਾਜ ਦੇ ਘੁਣ
ਲੇਖਕ : ਰਾਮ ਨਾਥ ਸ਼ੁਕਲਾ
ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਕ : ਲੋਕ ਹਿੱਤੂ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ, ਪਟਿਆਲਾ।
ਮੁੱਲ : 100 ਰੁਪਏ, ਪੰਨੇ : 88

ਹਥਲੀ ਪੁਸਤਕ 'ਸਮਾਜ ਦੇ ਘੁਣ' ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸਾਹਿਤਕਾਰ ਰਾਮ ਨਾਥ ਸ਼ੁਕਲਾ ਦੀ ਅਨੂਠੀ ਅਤੇ ਦਿਲਚਸਪ ਰਚਨਾ ਹੈ। ਲੇਖਕ ਅਨੁਸਾਰ ਕੁਦਰਤ ਦੇ ਪਸਾਰੇ ਨੂੰ ਸਮਝ ਸਕਣਾ ਅਤਿ ਮੁਸ਼ਕਿਲ ਹੀ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਅਸੰਭਵ ਵੀ ਹੈ। ਜੇ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਸਿਰਜਣਾ ਕੀਤੀ, ਪਰਜੀਵੀ ਵੀ ਨਾਲ ਹੀ ਪੈਦਾ ਕਰ ਦਿੱਤੇ। ਇਹ ਪਰਜੀਵੀ ਪਸ਼ੂਆਂ, ਪੰਛੀਆਂ, ਪ੍ਰਾਣੀਆਂ ਆਦਿ ਸਭ ਦੇ ਨਾਲ ਤਾਜੀਵਨ ਜੁੜੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਉਦਾਹਰਨ ਵਜੋਂ ਗਾਵਾਂ, ਮੱਝਾਂ, ਕੁੱਤਿਆਂ ਆਦਿ ਜਾਨਵਰਾਂ ਦੇ ਚਿੱਚੜ ਜਾਂ ਜੂੰਆਂ ਪੈ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਹ ਪਰਜੀਵੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਹੀ ਖਤਮ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਪਰਜੀਵ ਹਾਨੀਕਾਰਕ ਜੀਵ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਪੇਟ ਅੰਦਰ ਕਈ ਕੀਟਾਣੂ ਜਿਵੇਂ ਹੁਕ ਵਾਰਮ, ਟੇਪ ਰਾਊਂਡ ਪੈਦਾ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਅੰਦਰੋਂ ਖੋਰਾ ਲਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਹੁਣ ਸਵਾਲ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਕੁਦਰਤ ਨੇ ਕਿਉਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਪਰਜੀਵਾਂ ਦੀ ਸਿਰਜਣਾ ਕੀਤੀ? ਚਾਹੇ ਕੁਦਰਤ ਨੇ ਕੋਈ ਵੀ ਬੇਲੋੜੀ ਚੀਜ਼ ਨਹੀਂ ਪੈਦਾ ਕੀਤੀ ਪਰ ਇਸੇ ਗੱਲ ਦਾ ਭੇਦ ਅਜੇ ਤੱਕ ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਲੱਗਾ। ਜਿਵੇਂ ਲੱਕੜੀ ਨੂੰ ਘੁਣ ਖਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਰਜੀਵੀ ਪ੍ਰਾਣੀਆਂ, ਜਾਨਵਰਾਂ, ਪੰਛੀਆਂ ਆਦਿ ਨੂੰ ਘੁਣ ਵਾਂਗ ਜਰਜਰਾ ਕਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਸਮਾਜ ਵਿਚ ਵੀ ਕਈ ਚਲਦੇ-ਫਿਰਦੇ ਪਰਜੀਵਾਂ ਵਰਗੇ ਮਨੁੱਖ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਕਿਸਮਾਂ ਲੇਖਕ ਨੇ ਬਿਆਨ ਕੀਤੀਆਂ ਹਨ।
ਇਸ ਪੁਸਤਕ ਵਿਚ ਕੁੱਲ 13 ਲੇਖ ਹਨ। ਧਾਰਮਿਕ ਆਗੂ, ਰਾਜਨੀਤਕ ਆਗੂ, ਸ਼ਾਹੂਕਾਰ ਸਮਾਜ ਦੇ ਅਜਿਹੇ ਪਰਜੀਵੀ ਹਨ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਤੋਂ ਨਿਮਨ ਵਰਗ ਦੇ ਲੋਕਾਂ 'ਤੇ ਅੱਤਿਆਚਾਰ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਪਰਜੀਵੀ ਦਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਮਜ਼ਦੂਰਾਂ 'ਤੇ, ਆਮ ਲੋਕਾਂ 'ਤੇ ਅਤੇ ਮੱਧ ਵਰਗ 'ਤੇ ਬੜਾ ਡੂੰਘਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਤੇ ਸੱਚਮੁੱਚ ਇਹ ਕਈ ਵਾਰ ਬੜੇ ਹਾਨੀਕਾਰਕ ਸਿੱਧ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਲੇਖਕ ਨੇ ਇਹ ਦਾਅਵਾ ਕੀਤਾ ਹੈ ਕਿ ਸਮੇਂ ਦੇ ਬਦਲਣ ਨਾਲ ਇਹ ਪਰਜੀਵੀ ਬਦਲ ਰਹੇ ਹਨ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਬਦਲਣਾ ਪਵੇਗਾ। ਚਾਹੇ ਸਮਾਜਿਕ ਪਰਜੀਵੀ ਆਪਣੇ ਸਮਿਆਂ ਵਿਚ ਲੋੜੀਂਦੇ ਹੋਣ ਪਰ ਸਮੇਂ ਨਾਲ ਆਪਣੇ-ਆਪ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਹੋਂਦ ਖਤਮ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

-ਹਰਜਿੰਦਰ ਸਿੰਘ
ਮੋ: 98726-60161

ਮਾਨਵਤਾ ਦਾ ਸੁੱਚਾ ਸੰਦੇਸ਼ ਹੈ
'ਮੈਨੂੰ ਹਨੇਰਾ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਲਗਦਾ'

ਲੇਖਕ : ਕੁਲਦੀਪ ਨਈਅਰ
ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਕ : ਨਵਯੁਗ ਪਬਲਿਸ਼ਰਜ਼, ਦਿੱਲੀ
ਮੁੱਲ : 150 ਰੁਪਏ, ਸਫ਼ੇ : 131.

'ਮੈਨੂੰ ਹਨੇਰਾ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਲਗਦਾ' ਕੁਲਦੀਪ ਨਈਅਰ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਨਾਵਲ ਹੈ, ਜੋ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਚ ਛਪਿਆ ਹੈ। ਪੰਜਾਬੀਅਤ ਨੂੰ ਸਮਰਪਿਤ ਕੁਲਦੀਪ ਨਈਅਰ ਦੀ ਪੰਜਾਬੀ ਲੋਕ-ਮਨਾਂ ਵਿਚ ਡੂੰਘੀ ਪਛਾਣ ਹੈ। ਉਹ ਇਕ ਨਿਧੱੜਕ ਪੱਤਰਕਾਰ, ਬੇਬਾਕ ਲੇਖਕ ਅਤੇ ਮਾਨਵੀ ਅਧਿਕਾਰਾਂ ਦੀ ਰਾਖੀ ਦਾ ਸੱਚਾ ਯੋਧਾ ਹੈ। ਉਸ ਦੀ ਸਮੁੱਚੀ ਸਰਗਰਮੀ ਜੀਵਨ ਪ੍ਰਤੀ ਉਸ ਦੀ ਪ੍ਰਤੀਬੱਧਤਾ ਦੀ ਗਵਾਹੀ ਹੈ। ਪੱਤਰਕਾਰੀ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿਚ ਕੌਮੀ ਅਤੇ ਕੌਮਾਂਤਰੀ ਪੱਧਰ 'ਤੇ ਨਾਮਣਾ ਖੱਟਣ ਵਾਲੇ ਕੁਲਦੀਪ ਨਈਅਰ ਦੀ ਇਕ ਪਛਾਣ ਸ਼ਾਂਤੀਦੂਤ ਦੀ ਵੀ ਹੈ।
ਕੁਲਦੀਪ ਨਈਅਰ ਦਰਜਨ ਤੋਂ ਵੱਧ ਪੁਸਤਕਾਂ ਦਾ ਲੇਖਕ ਹੈ। ਉਸ ਦੀ ਸਵੈ-ਜੀਵਨੀ 'ਬੀਜੌਂਡ ਲਾਇਨਜ਼' ਉਸ ਦੇ ਜੀਵਨ ਦੀ ਨਿਰਛਲ ਗਾਥਾ ਹੈ। ਰਾਜਨੀਤਕ ਮਸਲਿਆਂ, ਰਾਜਨੀਤੀ ਦੇ ਖੇਤਰ ਦੇ ਨਾਇਕਾਂ, ਗਵਾਂਢੀ ਮੁਲਕਾਂ ਦੀ ਸਮਾਜਿਕ-ਰਾਜਨੀਤਕ ਸਰਗਰਮੀ ਨੂੰ ਆਪਣੀਆਂ ਪੁਸਤਕਾਂ ਰਾਹੀਂ ਕੁਲਦੀਪ ਨਈਅਰ ਹਮੇਸ਼ਾ ਮੁਖਾਤਿਬ ਹੁੰਦਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। 'ਵਾਲ ਐਟ ਵਾਹਗਾ', ਟ੍ਰੈਜਡੀ ਆਫ ਪੰਜਾਬ, ਇਨ ਜੇਲ੍ਹ, ਇੰਡੀਆ ਆਫ਼ਟਰ ਨਹਿਰੂ, ਵਰਗੀਆਂ ਚਰਚਿਤ ਪੁਸਤਕਾਂ ਕੁਲਦੀਪ ਨਈਅਰ ਦੀ ਕਲਮ ਦੀ ਗਵਾਹੀ ਹਨ।
ਇਸ ਨਾਵਲ ਦਾ ਸੰਸਾਰ ਵੀ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਦੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦੇ ਪੰਜ-ਛੇ ਦਹਾਕਿਆਂ ਦੀਆਂ ਦੁਖਾਂਤਕ ਪ੍ਰਸਥਿਤੀਆਂ ਦਾ ਬਿਰਤਾਂਤ ਹੈ। ਦੇਸ਼ ਦੀ 1947 ਦੀ ਵੰਡ ਸਮੁੱਚੇ ਭਾਰਤ ਅਤੇ ਖਾਸ ਕਰ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਲੋਕਾਈ ਉੱਪਰ ਕਿਵੇਂ ਕਹਿਰ ਬਣ ਕੇ ਸਾਹਮਣੇ ਆਈ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਘਟਨਾਵਾਂ ਦੇ ਦਰਦੀਲੇ ਵਰਨਣ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬ, ਦਿੱਲੀ, ਗੁਜਰਾਤ ਦੇ ਪਿਛਲੇ ਦਹਾਕਿਆਂ ਦੇ ਘਟਨਾਵੀ ਕ੍ਰਮ ਵਿਚ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਹੋਂਦ ਅਤੇ ਹੋਣੀ ਨੂੰ ਸਮਝਣ-ਸਮਝਾਉਣ ਦਾ ਇਹ ਨਾਵਲ ਵਡਮੁੱਲਾ ਯਤਨ ਹੈ।
ਕੁਲਦੀਪ ਨਈਅਰ ਨੇ ਇਸ ਨਾਵਲ ਰਾਹੀਂ ਧਰਮ, ਰਾਜਨੀਤੀ ਅਤੇ ਸਮਾਜ ਦੇ ਆਪਸੀ ਰਿਸ਼ਤਿਆਂ ਨੂੰ ਪੁਨਰ-ਪਰਿਭਾਸ਼ਤ ਕਰਨ ਦਾ ਯਤਨ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਧਰਮ ਕਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਭਾਰਤੀ ਮਾਨਸਿਕਤਾ ਵਿਚ ਰਮਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ ਅਤੇ ਰਾਜਨੀਤੀ ਧਰਮ ਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਸੱਤਾ ਚਲਾਉਣ ਲਈ ਵਰਤਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਕਾਰਨ ਸਮਾਜ ਨੂੰ ਅਮਾਨਵੀ ਪ੍ਰਸਥਿਤੀਆਂ ਨੂੰ ਹੰਢਾਉਣਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ।
'ਮੈਨੂੰ ਹਨੇਰਾ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਲਗਦਾ' ਨਾਵਲ ਪੰਜਾਬ, ਦਿੱਲੀ ਅਤੇ ਗੁਜਰਾਤ ਵਿਚ ਵਾਪਰੀਆਂ ਅਮਾਨਵੀ ਘਟਨਾਵਾਂ ਦੀ ਬਿਰਤਾਂਤਕ ਉਸਾਰੀ ਰਾਹੀਂ ਸਾਹਮਣੇ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਪੰਜਾਬ ਵਿਚਲੇ ਅੱਤਵਾਦ ਦੇ ਦਿਨਾਂ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦੀ ਨਾਵਲ ਵਿਚਲੀ ਜੀਵਨ-ਕਥਾ ਚਰਨ ਸਿੰਘ ਦੇ ਪਰਿਵਾਰ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਕਾਲੇ ਦਿਨਾਂ ਦੀ ਦਾਸਤਾਨ ਨੂੰ ਅਜਿਹੇ ਵੇਰਵਿਆਂ ਰਾਹੀਂ ਸਾਹਮਣੇ ਲਿਆਉਂਦੀ ਹੈ ਜੋ ਸਹਿਜ ਸੁਭਾਅ ਹੀ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਦੁਖਾਂਤ ਦੀਆਂ ਸੂਖਮ ਪਰਤਾਂ ਨੂੰ ਪਾਠਕਾਂ ਸਾਹਮਣੇ ਪ੍ਰਸਤੁਤ ਕਰ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਇਕ ਪਾਸੇ ਧਰਮ ਦੇ ਨਾਂਅ 'ਤੇ ਗੁੰਮਰਾਹ ਹੋਏ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਸਾਧਾਰਨਤਾ ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਸਰਕਾਰਾਂ ਤੇ ਰਾਜਨੇਤਾਵਾਂ ਦੇ ਸੌੜੇ ਫ਼ੈਸਲਿਆਂ ਨੂੰ ਇਹ ਨਾਵਲ ਆਪਣਾ ਵਿਸ਼ਾ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ। 1980ਵਿਆਂ ਤੋਂ ਪੰਜਾਬ ਵਿਚ ਆਰੰਭ ਹੋਏ ਦੁਖਾਂਤ ਦੀ ਜੜ੍ਹ ਨੂੰ ਪਿਛਲੇ ਦਹਾਕਿਆਂ ਦੀਆਂ ਸਥਾਨਕ ਤੇ ਕੇਂਦਰੀ ਭੁੱਲਾਂ ਨਾਲ ਜੋੜ ਕੇ ਦੇਖਣ ਤੇ ਸਮਝਣ ਦੀ ਜੋ ਪਹੁੰਚ ਅਤੇ ਜੁਗਤ ਇਸ ਨਾਵਲ ਵਿਚ ਪੇਸ਼ ਹੋਈ ਹੈ, ਉਸ ਨੇ ਪੰਜਾਬ ਸਮੱਸਿਆ ਨੂੰ ਸਮੁੱਚਤਾ ਵਿਚ ਦੇਖਣ ਦਾ ਯਤਨ ਕੀਤਾ ਹੈ।'
ਨਾਵਲ ਵਿਚ ਆਏ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ, ਲੁਧਿਆਣੇ ਤੇ ਪਟਿਆਲੇ ਦੇ ਘਟਨਾਵੀ ਵੇਰਵੇ ਸਮੁੱਚੇ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੇ ਦੁਖਾਂਤ ਦਾ ਭਰਪੂਰ ਵਰਨਣ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਚਰਨ ਸਿੰਘ ਆਪਣੀ ਮਾਨਵੀ ਕਦਰਾਂ-ਕੀਮਤਾਂ ਵਾਲੀ ਸੋਚ 'ਤੇ ਪਹਿਰਾ ਦਿੰਦਾ ਹੋਇਆ ਹਿੰਸਾ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਤੱਤਾਂ ਦਾ ਵਿਰੋਧ ਹੀ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ, ਸਗੋਂ ਕਲਸੂਮ (ਮੁਸਲਮਾਨ ਲੜਕੀ) ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਕਰਵਾ ਕੇ ਆਪਣੀ ਸੁੱਚੀ ਮਾਨਵੀ ਸੋਚ ਦਾ ਪ੍ਰਮਾਣ ਵੀ ਪ੍ਰਸਤੁਤ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਦਿੱਲੀ ਵਿਚ ਕਲਸੂਮ ਨਾਲ ਰਹਿਣਾ ਆਰੰਭ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਨਾਵਲ ਦੀ ਦੂਸਰੀ ਪਰਤ ਇਸ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿਚ ਹੋਏ '84 ਦੇ ਦੰਗਿਆਂ ਦਾ ਸੱਚ ਬੇਬਾਕ ਰੂਪ ਵਿਚ ਪੇਸ਼ ਕਰਨ ਉੱਪਰ ਕੇਂਦਰਿਤ ਹੈ।
'ਮੈਨੂੰ ਹਨੇਰਾ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਲਗਦਾ' ਦੇ ਕੇਂਦਰੀ ਥੰਮ੍ਹ ਬਣੇ ਤਿੰਨ ਪਾਤਰ ਚਰਨ ਸਿੰਘ (ਸਿੱਖ), ਕਲਸੂਮ (ਮੁਸਲਮਾਨ) ਅਤੇ ਪ੍ਰਿਥਵੀ (ਹਿੰਦੂ) ਅਸਲ ਵਿਚ ਨਾਵਲ ਦੇ ਕੇਂਦਰੀ ਵਿਸ਼ੇ ਦੇ ਤਿੰਨ ਥੰਮ੍ਹ ਹਨ, ਜੋ ਇਸ ਗੱਲ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਹਨ ਕਿ ਆਪ ਵਿਅਕਤੀ ਭਾਵੇਂ ਉਹ ਕਿਸੇ ਵੀ ਧਰਮ ਦਾ ਕਿਉਂ ਨਾ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਅਸਲ ਵਿਚ ਮਾਨਵਤਾ ਦਾ ਸੁੱਚਾ ਰੂਪ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਪਰ ਉਸ ਨੂੰ ਰਾਜਨੀਤਕ ਚਾਲਾ-ਕੁਚਾਲਾਂ ਜਿਊਣ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦੀਆਂ। ਇਹ ਨਾਵਲ ਧਰਮ ਦੇ ਮਾਨਵੀ ਚਰਿੱਤਰ ਅਤੇ ਰਾਜਨੀਤੀ ਦੇ ਅਮਾਨਵੀ ਕਿਰਦਾਰ ਨੂੰ ਸਾਹਮਣੇ ਲਿਆਉਣ ਵਾਲਾ ਨਾਵਲ ਹੈ।
ਕੁਲਦੀਪ ਨਈਅਰ ਦੇ ਇਸ ਨਾਵਲ ਦਾ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਚ ਲਿਖੇ ਜਾਣਾ, ਛਪਣਾ ਤੇ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਅਤੇ ਖ਼ਾਸ ਕਰ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਦੁਖਾਂਤਕ ਸਾਲਾਂ-ਕਾਲਾਂ ਨੂੰ ਕਲਾਤਮਿਕ ਤਰਕ ਨਾਲ ਵਿਚਾਰਨ-ਸਿਰਜਣ ਦਾ ਇਹ ਅਮਲ ਸਲਾਹੁਣਯੋਗ ਹੈ, ਜੋ ਲੇਖਕ ਦੀ ਪੰਜਾਬੀਅਤ ਪ੍ਰਤੀ ਵਫ਼ਾਦਾਰੀ ਦਾ ਵੀ ਪ੍ਰਮਾਣ ਹੈ।

-ਡਾ: ਉਮਿੰਦਰ ਜੌਹਲ
ਮੋ: 94171-41014

1-3-2014

 ਪੰਜਾਬੀ ਲੋਕ ਕਹਾਣੀਆਂ: ਪਾਠ ਅਤੇ ਸਮਾਲੋਚਨਾ
ਲੇਖਕ : ਡਾ: ਕਰਮਜੀਤ ਕੌਰ
ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਕ : ਵਾਰਿਸ ਸ਼ਾਹ ਫਾਊਂਡੇਸ਼ਨ, ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ
ਮੁੱਲ : 250 ਰੁਪਏ, ਸਫ਼ੇ : 160.

ਡਾ: ਕਰਮਜੀਤ ਕੌਰ ਦੀ ਇਸ ਪੁਸਤਕ ਵਿਚ ਪੰਜਾਬੀ ਲੋਕ ਕਹਾਣੀਆਂ ਦੀ ਸਮਾਲੋਚਨਾ ਘੱਟ ਹੈ ਅਤੇ ਪਾਠ ਵਧੇਰੇ। ਸ਼ਾਇਦ ਪੁਸਤਕ ਦੇ ਨਾਂਅ ਵਿਚ 'ਪਾਠ' ਸ਼ਬਦ ਨੂੰ ਮਿਲੀ ਪਹਿਲੀ ਇਸੇ ਦੀ ਅਚੇਤ ਸੰਕੇਤਕ ਹੈ। ਸਮਾਲੋਚਨਾ ਵਜੋਂ ਕੁੱਲ 30 ਸਫ਼ੇ ਅਤੇ ਮੂਲ ਪਾਠ ਵਜੋਂ ਡੇਢ ਸੌ ਸਫ਼ੇ। ਆਲੋਚਨਾਤਮਕ ਭੂਮਿਕਾ ਵਾਲੇ ਪਹਿਲੇ ਭਾਗ ਵਿਚ ਪੰਜਾਬੀ ਲੋਕ ਕਹਾਣੀ ਦੇ ਸਰੂਪ, ਮਹੱਤਵ ਅਤੇ ਵਰਗੀਕਰਨ ਬਾਰੇ ਸੰਖੇਪ ਸਿਧਾਂਤਕ ਚਰਚਾ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਦੂਜੇ ਭਾਗ ਵਿਚ 24 ਪੰਜਾਬੀ ਲੋਕ ਕਹਾਣੀਆਂ ਪੇਸ਼ ਹਨ।
ਸੰਪਾਦਕ ਡਾ: ਕਰਮਜੀਤ ਕੌਰ ਨੇ ਗੱਲ ਲੋਕ ਮਨ ਅਤੇ ਮੌਖਿਕਤਾ ਨੂੰ 'ਲੋਕ' ਦਾ ਪਰਿਭਾਸ਼ਕ ਆਧਾਰ ਸਵੀਕਾਰਿਆ ਹੈ। ਲੋਕ ਕਹਾਣੀ ਮੂਲ ਰੂਪ ਵਿਚ ਕਿਸੇ ਇਕੱਲੇ-ਕਾਰੇ ਅਗਿਆਤ ਵਿਅਕਤੀ ਦੀ ਸਿਰਜਣਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਆਪਣੀ ਕਲਪਨਾਤਮਕ/ਸਾਹਿਤਕ ਸ਼ਕਤੀ ਅਤੇ ਸਮੂਹ ਨੂੰ ਨਾਲ ਜੋੜਨ ਦੀ ਸਮਰੱਥਾ ਕਾਰਨ ਮਿਲੀ ਪ੍ਰਵਾਨਗੀ ਇਸ ਨੂੰ ਪੀੜ੍ਹੀ ਦਰ ਪੀੜ੍ਹੀ ਅੱਗੇ ਤੋਰਦੀ ਲੋਕ ਸਾਹਿਤ ਦਾ ਦਰਜਾ ਦਿਵਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਸਮੁੱਚੀ ਜਾਤੀ ਦੀ ਕਿਰਤ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਪਿੱਛੇ ਇਸ ਵਿਚ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਵਿਸ਼ਵਾਸਾਂ, ਉਦਗਾਰਾਂ, ਰੁਚੀਆਂ, ਮਨੋਵੇਗਾਂ, ਵਰਤਾਰਿਆਂ, ਵਿਚਾਰਾਂ, ਸੋਚਾਂ, ਆਕਾਂਖਿਆਵਾਂ, ਰਹਿਣ-ਸਹਿਣ, ਖਾਣ-ਪੀਣ ਆਦਿ ਦਾ ਸੁਭਾਵਿਕ/ਸਹਿਜ ਪ੍ਰਗਟਾਵਾ ਹੈ। ਇਸ ਵਿਚ ਸਬੰਧਤ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤੀ ਦਾ ਸ਼ੀਸ਼ਾ ਬਣਨ ਦੀ ਸਮਰੱਥਾ ਹੈ। ਲੋਕ ਮਾਨਸਿਕਤਾ ਦੀ ਪੇਸ਼ਕਾਰੀ ਹੈ।
ਲੋਕ ਕਹਾਣੀਆਂ ਦੇ ਤਿੰਨ ਮੂਲ ਵਰਗ ਹਨ। ਮਿੱਥ ਕਥਾ, ਦੰਤ ਕਥਾ ਅਤੇ ਲੋਕ ਕਥਾ। ਮਿੱਥ ਕਥਾ ਲੋਕ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਉਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਦੇਵੀ-ਦੇਵਤਿਆਂ/ਪੌਰਾਣਿਕ ਪਾਤਰਾਂ ਅਤੇ ਪੂਰਵ ਇਤਿਹਾਸਕ ਕਾਲ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਦੰਤ ਕਥਾ ਇਤਿਹਾਸਕ ਕਾਲ, ਇਤਿਹਾਸਕ ਤੱਥ ਤੇ ਇਤਿਹਾਸਕ ਵਿਅਕਤੀ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਪਰੰਪਰਾਗਤ ਬਿਰਤਾਂਤ ਪੇਸ਼ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਲੋਕ ਕਥਾ ਜਨ ਸਾਧਾਰਨ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਬਿਰਤਾਂਤ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿਚ ਸਿਰਜਕ ਦੇ ਅਨੁਭਵ, ਸੂਝ ਤੇ ਕਲਪਨਾ ਦਾ ਚਮਤਕਾਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਵਿਚਾਰ ਅਧੀਨ ਪੁਸਤਕ ਦੀਆਂ ਲੋਕ ਕਹਾਣੀਆਂ ਲੌਚਕ, ਸਿੱਖਿਆਦਾਇਕ ਤੇ ਵੰਨ-ਸੁਵੰਨੀਆਂ ਹਨ। ਡਾਕੂ, ਸਾਧ, ਸ਼ੇਰ, ਗਿੱਦੜ, ਹਾਥੀ ਆਦਿ ਜਾਨਵਰ, ਪੰਡਿਤ, ਕਿਸਾਨ, ਸਰਪੰਚ, ਪੰਚਾਇਤਾਂ, ਮਜ਼ਦੂਰ, ਮਾਸ਼ਕੀ, ਧੋਬੀ, ਰਾਜਾ, ਮਹਿਲ, ਸੇਠ, ਅਮੀਰ, ਗ਼ਰੀਬ, ਫ਼ੌਜੀ ਆਦਿ ਪਾਤਰ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਜੁੜੀਆਂ ਰੂੜ੍ਹੀਆਂ ਧਿਆਨਦੇਣ ਯੋਗ ਹਨ। ਸੰਕਲਿਤ ਪਾਠ ਮਨੋਰੰਜਕ ਤੇ ਸਿੱਖਿਆਦਾਇਕ ਹਨ।

-ਡਾ: ਕੁਲਦੀਪ ਸਿੰਘ ਧੀਰ
ਮੋ: 98722-60550

ਬਿਮਾਰੀਆਂ ਤੋਂ ਬਚਾਅ ਕਿਵੇਂ?
ਲੇਖਕ : ਡਾ: ਅਜੀਤ ਪਾਲ ਸਿੰਘ
ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਕ : ਤਰਕ ਭਾਰਤੀ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ, ਬਰਨਾਲਾ
ਮੁੱਲ : 100 ਰੁਪਏ, ਸਫ਼ੇ : 160.

ਇਸ ਲੇਖ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਵਿਚ ਬਹੁਤ ਹੀ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਜਾਣਕਾਰੀ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਹੈ ਕਿ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਸਿਹਤਮੰਦ ਰੱਖਣ ਲਈ ਅਤੇ ਬਿਮਾਰੀਆਂ ਤੋਂ ਬਚਾਉਣ ਲਈ ਕੀ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ? ਬਹੁਤ ਸਰਲ ਢੰਗ ਨਾਲ ਅਤੇ ਸੌਖੀ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਚ ਸਮਝਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਹਰ ਉਮਰ ਅਤੇ ਹਰ ਵਰਗ ਦੇ ਲੋਕ ਕਿਵੇਂ ਸਿਹਤ ਦੀ ਸੰਭਾਲ ਕਰਕੇ ਜੀਵਨ ਨੂੰ ਜਿਊਣ-ਜੋਗਾ ਬਣਾ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਵਿਚ ਪਾਰਕਿਨਸਨ, ਆਤਸ਼ਕ, ਟਾਈਫਾਇਡ, ਸਿਰਦਰਦ, ਜੋੜਾਂ ਦੇ ਦਰਦ, ਜਿਗਰ ਅਤੇ ਦਿਲ ਦੇ ਰੋਗ, ਸ਼ੱਕਰ ਰੋਗ, ਉੱਚ ਰਕਤਚਾਪ, ਕੈਂਸਰ, ਭਗੰਦਰ, ਸੰਗ੍ਰਹਿਣੀ, ਡਾਇਰੀਆ, ਨਸ਼ੇ, ਬਰੇਨ ਹੈਮਰੇਜ, ਬਰਸਾਤ ਰੁੱਤ ਦੀਆਂ ਬਿਮਾਰੀਆਂ ਆਦਿ ਬਾਰੇ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਕਈ ਹੋਰ ਅਹਿਮ ਮੁੱਦਿਆਂ ਬਾਬਤ ਵੀ ਸੁਚੇਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਗਰਭਵਤੀ ਔਰਤਾਂ ਲਈ ਪੌਸ਼ਟਿਕ ਖੁਰਾਕ ਕਿਉਂ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ, ਚਮੜੀ ਦੀ ਤਪਦਿਕ ਕਿਵੇਂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਕੀ ਚਿੰਤਾ ਚਿਖਾ ਸਮਾਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਸਰੀਰ ਲਈ ਆਇਓਡੀਨ ਕਿਉਂ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ, ਫੂਡ ਪੁਆਇਜ਼ਨਿੰਗ ਕਿਉਂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਬੁਢਾਪੇ ਵਿਚ ਕੀ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਆਉਂਦੀਆਂ ਹਨ ਆਦਿ। ਅੱਜ ਨਸ਼ਿਆਂ ਦੀ ਮਾਰ ਹੇਠ ਆਏ ਵਿਦਿਆਰਥੀ, ਨੌਜਵਾਨ, ਬੱਚੇ ਅਤੇ ਲੜਕੀਆਂ ਕਿਵੇਂ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦਾਅ 'ਤੇ ਲਾ ਰਹੇ ਹਨ, ਨੌਬਤ ਕਿਰਲੀਆਂ ਖਾਣ ਤੱਕ ਆ ਗਈ ਹੈ, ਸਿਹਤ ਦਾ ਜਾਨਲੇਵਾ ਕਾਰੋਬਾਰ ਕਿਵੇਂ ਪ੍ਰਫੁੱਲਿਤ ਹੋ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਮਜ਼ਦੂਰ ਔਰਤਾਂ ਕਿਵੇਂ ਇਲਾਜ ਸਬੰਧੀ ਰੁਲਦੀਆਂ ਹਨ, ਕੋਲਡ ਡਰਿੰਕਸ ਦੇ ਜ਼ਹਿਰੀਲੇ ਬਰਾਂਡ ਕਿੰਨਾ ਨੁਕਸਾਨ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਾਰੀਆਂ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਬਾਰੇ ਦੱਸ ਕੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਬਚਣ ਦੇ ਉਪਾਅ ਦੱਸੇ ਗਏ ਹਨ। ਅੱਜ ਦਾ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਿਤ ਵਾਤਾਵਰਨ, ਚਿੰਤਾ ਅਤੇ ਅਗਿਆਨਤਾ ਮਨੁੱਖੀ ਸਿਹਤ ਦੇ ਘਾਣ ਲਈ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰ ਹਨ।
ਵਿਦਵਾਨ ਲੇਖਕ ਨੇ ਆਮ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਚੇਤੰਨ ਕਰਨ ਲਈ ਤੇ ਸਰਕਾਰਾਂ ਨੂੰ ਜਾਗਰੂਕ ਕਰਨ ਲਈ ਇਹ ਕਲਮੀ ਸੇਵਾ ਕੀਤੀ ਹੈ, ਜੋ ਅਤਿਅੰਤ ਲਾਭਕਾਰੀ ਹੈ। ਡਾਕਟਰ ਨੂੰ ਮਨੁੱਖਤਾ ਦਾ ਮਸੀਹਾ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ ਪਰ ਲੋਭ ਵਸ ਕੁਝ ਲੋਕ ਆਪਣੇ ਹੀ ਕਿੱਤੇ ਨੂੰ ਕਲੰਕਿਤ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਭੋਲੇ-ਭਾਲੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਅਜਿਹੀਆਂ ਦਵਾਈਆਂ ਲਿਖ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਜੋ ਕਈ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦੁਰਪ੍ਰਭਾਵ ਪਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਸਿਹਤ ਲਈ ਨੁਕਸਾਨਦਾਇਕ ਹਨ। ਲੇਖਕ ਦੇ ਅੰਦਰ ਮਾਨਵਤਾ ਦਾ ਦਰਦ ਝਲਕਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਨੇ ਇਹ ਕੀਮਤੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਦੇ ਕੇ ਉਪਕਾਰ ਦਾ ਕੰਮ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਇਹ ਪੁਸਤਕ ਬਿਮਾਰੀਆਂ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਹੋਰ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਤੇ ਮਾਨਸਿਕ ਗੁੰਝਲਾਂ 'ਤੇ ਵੀ ਰੌਸ਼ਨੀ ਪਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਲਾਭਕਾਰੀ ਪੁਸਤਕ ਪੜ੍ਹਨਯੋਗ, ਵਿਚਾਰਨਯੋਗ ਅਤੇ ਸੰਭਾਲਣਯੋਗ ਹੈ।

-ਡਾ: ਸਰਬਜੀਤ ਕੌਰ ਸੰਧਾਵਾਲੀਆ
ਮੋ: 98147-16367.

ਜਿਓਤਿਸ਼ ਦਾ ਐਕਸਰੇ
ਲੇਖਕ : ਸੁਰਜੀਤ ਦੌਧਰ
ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਕ : ਤਰਕ ਭਾਰਤੀ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ, ਬਰਨਾਲਾ
ਮੁੱਲ : 80 ਰੁਪਏ, ਸਫ਼ੇ : 152.

'ਜਿਓਤਿਸ਼ ਦਾ ਐਕਸਰੇ' ਤਰਕਸ਼ੀਲ ਲਹਿਰ ਨੂੰ ਸਮਰਪਿਤ ਕਰਮਯੋਗੀ ਸੁਰਜੀਤ ਦੌਧਰ ਦੀ ਜਿਓਤਿਸ਼ ਦੇ ਚਰਚਿਤ ਵਿਸ਼ੇ 'ਤੇ ਤਰਕਸ਼ੀਲ ਨਜ਼ਰੀਏ ਤੋਂ ਲਿਖੀ, ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਪਹਿਲੀ ਪੁਸਤਕ ਹੈ। ਲੇਖਕ ਦੀ ਖੂਬੀ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਉਸ ਨੇ ਜਿਓਤਿਸ਼ ਦੀਆਂ ਬਾਰੀਕੀਆਂ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਲਈ ਆਪ ਉੱਚ ਕੋਟੀ ਦੇ ਜਿਓਤਿਸ਼ੀਆਂ ਪਾਸੋਂ ਇਸ ਵਿਸ਼ੇ 'ਤੇ ਵਿੱਦਿਆ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕੀਤੀ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਦੀਆਂ ਬਾਰੀਕੀਆਂ ਨੂੰ ਸਮਝਿਆ ਤੇ ਵਿਚਾਰਿਆ ਹੈ। ਆਪਣੇ ਅਮਲੀ ਅਨੁਭਵ ਦੇ ਆਧਾਰ ਸਦਕਾ ਲੇਖਕ ਨੇ ਜਨ ਸਾਧਾਰਨ ਦੇ ਅੰਧਵਿਸ਼ਵਾਸੀ ਹੋਣ ਕਾਰਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਜਿਓਤਿਸ਼ੀਆਂ ਵੱਲੋਂ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਭਾਵਨਾਤਮਕ ਅਤੇ ਮਾਇਕ ਲੁੱਟ-ਖਸੁੱਟ ਵਿਰੁੱਧ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਜਾਗਰੂਕ ਕਰਨ ਦਾ ਬੀੜਾ ਚੁੱਕਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਪੁਸਤਕ ਰਾਹੀਂ ਜਿਓਤਿਸ਼ੀਆਂ ਦੇ ਕੂੜ ਪਸਾਰੇ ਦਾ ਪਰਦਾਫਾਸ਼ ਕੀਤਾ ਹੈ।
ਵਿਚਾਰ ਅਧੀਨ ਪੁਸਤਕ ਵਿਚ ਲੇਖਕ ਨੇ ਜਿਓਤਿਸ਼ ਦਾ ਪਿਛੋਕੜ, ਜੋਤਿਸ਼ ਦੀ ਮਨੁੱਖਤਾ ਲਈ ਸਾਰਥਿਕਤਾ, ਜਨਮ ਕੁੰਡਲੀਆਂ, ਜਨਮ ਪੱਤਰੀਆਂ, ਰਾਸ਼ੀਫਲ ਲਿਖਣ ਦਾ ਢੌਂਗ, ਮੰਗਲੀਕ ਯੋਗ ਚੈਨਲ ਤੇ ਜਿਓਤਿਸ਼ ਅਤੇ ਕੀ ਜਿਓਤਿਸ਼ ਵਿਗਿਆਨ ਜਾਂ ਅਵਿਗਿਆਨ ਹੈ? ਆਦਿ ਵਿਸ਼ਿਆਂ 'ਤੇ ਵਿਗਿਆਨ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਤੋਂ ਵਿਚਾਰ-ਚਰਚਾ ਕੀਤੀ ਹੈ ਅਤੇ ਢੁਕਵੀਆਂ ਥਾਵਾਂ 'ਤੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਜਨਮ ਪੱਤਰੀਆਂ ਅਤੇ ਕੁੰਡਲੀਆਂ ਦੇ ਹਵਾਲੇ ਦੇ ਕੇ ਆਪਣੇ ਮੱਤ ਦਾ ਇਜ਼ਹਾਰ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਲੇਖਕ ਨੇ ਭਿੰਨ-ਭਿੰਨ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਆਯੋਜਿਤ 'ਜਿਓਤਿਸ਼ ਸੰਮੇਲਨਾਂ' ਵਿਚ ਭਾਗ ਲੈਣ ਵਾਲੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਜਿਓਤਿਸ਼ੀਆਂ ਨੂੰ ਜਿਓਤਿਸ਼ ਵਿਸ਼ੇ ਦੀ ਵਿਗਿਆਨਕ ਹੋਂਦ ਬਾਰੇ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਪੁੱਛ ਕੇ ਵੰਗਾਰਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕੂੜ ਅਤੇ ਅੰਧਵਿਸ਼ਵਾਸ 'ਤੇ ਆਧਾਰਿਤ 'ਤੋਰੀ ਫੁਲਕੇ ਦੇ ਧੰਦੇ' ਨੂੰ ਜਗ-ਜ਼ਾਹਰ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਇਸ ਵਿਸ਼ੇ 'ਤੇ ਲਿਖੀ ਗਈ ਇਹ ਇਕ ਅਤਿ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਪੁਸਤਕ ਹੈ, ਜੋ ਜਨ ਸਾਧਾਰਨ ਵਿਚ ਵਿਗਿਆਨਕ ਸੋਚ ਦਾ ਸੰਚਾਰ ਕਰੇਗੀ।
ਇਸ ਸਿਹਤਮੰਦ ਪੁਸਤਕ ਦੀ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨਾ ਨਾਲ ਪੰਜਾਬੀ ਦੇ ਗਿਆਨ ਸਾਹਿਤ ਵਿਚ ਵਡਮੁੱਲਾ ਵਾਧਾ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੇ ਲਈ ਲੇਖਕ ਵਧਾਈ ਦਾ ਹੱਕਦਾਰ ਹੈ।

-ਸੁਖਦੇਵ ਮਾਦਪੁਰੀ
ਮੋ: 94630-34472.

ਅਣਕਿਆਸੀ ਮੰਜ਼ਿਲ
ਲੇਖਕ : ਲਾਭ ਸਿੰਘ
ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਕ : ਚੇਤਨਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ, ਲੁਧਿਆਣਾ/ਕੋਟਕਪੂਰਾ
ਮੁੱਲ : 250 ਰੁਪਏ, ਸਫ਼ੇ : 200.

'ਅਣਕਿਆਸੀ ਮੰਜ਼ਿਲ' ਲਾਭ ਸਿੰਘ ਦੀ ਪਲੇਠੀ ਵਾਰਤਕ ਪੁਸਤਕ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿਚ ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਜੀਵਨ ਦੇ ਅਤੇ ਉਸ ਵਿਚ ਕੀਤੇ ਸੰਘਰਸ਼ਾਂ ਦੇ ਵੇਰਵੇ ਪੇਸ਼ ਕੀਤੇ ਹਨ। ਮੈਟਰਿਕ ਪਾਸ ਪ੍ਰਾਇਮਰੀ ਅਧਿਆਪਕ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਕੇ ਲੇਖਕ ਕਿਵੇਂ ਆਪਣੀ ਮਿਹਨਤ 'ਤੇ ਨਿਰੰਤਰਤਾ ਤੇ ਸਿਰੜ ਕਾਰਨ ਬੀ.ਏ., ਬੀ.ਐੱਡ. ਤੱਕ ਦੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਕਰਦਾ ਹੋਇਆ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੇ ਟੰਬਿਆਂ 'ਤੇ ਉੱਤੇ ਹੀ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹਦਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਅਚਾਨਕ ਉਸ ਦਾ ਧਿਆਨ ਖੇਡਾਂ ਵੱਲ ਰੁਚਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਵਾਲੀਵਾਲ ਤੇ ਹਾਕੀ ਵਿਚ ਉਹ ਅਣਥੱਕ ਮਿਹਨਤ ਤੇ ਲਗਨ ਨਾਲ ਅਭਿਆਸ ਕਰਦਾ ਹੋਇਆ ਉਤਲੀਆਂ ਕਤਾਰਾਂ ਵਿਚ ਖੇਡਣ ਲਗਦਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਅਭਿਆਸ ਤੇ ਕਰੜੀ ਮਿਹਨਤ ਸਦਕਾ ਹੀ ਉਹ ਕੇਂਦਰੀ ਸਰਕਾਰ ਦੇ ਵਿੱਦਿਆ ਵਿਭਾਗ ਵਿਚ ਯੂਥ ਕੋਆਰਡੀਨੇਟਰ ਦੇ ਅਹੁਦੇ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਤੀਸਰੇ ਦਰਜੇ ਦੀ ਨੌਕਰੀ ਤੋਂ ਇਕਦਮ ਫਸਟ ਕਲਾਸ ਦੀ ਅਫ਼ਸਰੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਖੇਤਰ ਵਿਚ ਸੇਵਾ-ਮੁਕਤ ਹੋਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਉਹ ਜ਼ੋਨਲ ਡਾਇਰੈਕਟਰ ਦੀ ਪਦਵੀ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਪਦ 'ਤੇ ਰਹਿੰਦਿਆਂ ਉਹ ਅਦਭੁੱਤ ਕਲਾ ਕੌਸ਼ਲ ਦਾ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਕਰਦਾ ਹੋਇਆ ਓਡੀਸ਼ਾ ਵਿਚ ਆਏ ਸਮੁੰਦਰੀ ਤੂਫਾਨ, ਗੁਜਰਾਤ ਵਿਚ ਆਏ ਭੁਚਾਲ ਵਿਚ ਰਾਹਤ ਕਾਰਜਾਂ ਵਿਚ ਬੜੀ ਦਲੇਰੀ ਤੇ ਸੂਝਬੂਝ ਨਾਲ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਯੂ.ਐਨ.ਓ. ਜਿਹੀ ਸੰਸਥਾ ਵੱਲੋਂ ਸਨਮਾਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।
ਏਡੀ ਵੱਡੀ ਪਦਵੀ 'ਤੇ ਕੰਮ ਕਰਦਿਆਂ ਉਹ ਕਈ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਤੇ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਕਾਨਫ਼ਰੰਸਾਂ ਵਿਚ ਭਾਗ ਹੀ ਨਹੀਂ ਲੈਂਦਾ ਸਗੋਂ ਆਪਣੀ ਸਮਝ ਤੇ ਗਿਆਨ ਦਾ ਪ੍ਰਗਟਾਵਾ ਵੀ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਸਦਾਚਾਰ ਅਤੇ ਨੈਤਿਕਤਾ ਦੀ ਹਮੇਸ਼ਾ ਪਾਲਣਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਹੱਦ ਦਰਜੇ ਦੀ ਅਹਿਸਾਸਮੰਦੀ ਤੇ ਖੁੱਦਾਰੀ ਦਾ ਪ੍ਰਗਟਾਵਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਦੀ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਚ ਸਾਦਗੀ ਤੇ ਸੰਜਮ ਦੀ ਅਦਭੁੱਤ ਪੇਸ਼ਕਾਰੀ ਹੋਈ ਹੈ। ਕਿਤੇ-ਕਿਤੇ ਘਟਨਾਵਾਂ ਦਾ ਦੁਹਰਾਅ ਰੜਕਦਾ ਹੈ ਪਰ ਉਸ ਦੀ ਦ੍ਰਿੜਤਾ, ਮਿਹਨਤ ਤੇ ਪੰਕਚੁਐਲਿਟੀ ਦੀ ਦਾਦ ਦੇਣੀ ਬਣਦੀ ਹੈ।

-ਕੇ. ਐਲ. ਗਰਗ
ਮੋ: 94635-37050.

ਰੋਹੀਆਂ ਦਾ ਰਾਹੀ
ਕਹਾਣੀਕਾਰ : ਅਮਰਜੀਤ ਸਿੰਘ ਸਿੱਧੂ
ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਕ : ਵਿਸ਼ਵ ਭਾਰਤੀ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ, ਬਰਨਾਲਾ
ਮੁੱਲ : 140 ਰੁਪਏ, ਸਫ਼ੇ : 96.

ਜਰਮਨੀ ਵਸਦਾ ਪ੍ਰਵਾਸੀ ਪੰਜਾਬੀ ਕਹਾਣੀਕਾਰ ਅਮਰਜੀਤ ਸਿੰਘ ਸਿੱਧੂ ਆਪਣੀ ਕਹਾਣੀ ਕਲਾ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਆਪਣੇ ਪਲੇਠੇ ਕਹਾਣੀ ਸੰਗ੍ਰਹਿ 'ਤਿੜਕਦੇ ਰਿਸ਼ਤੇ' ਤੇ ਹੁਣ ਦੂਜੇ ਕਹਾਣੀ ਸੰਗ੍ਰਹਿ 'ਰੋਹੀਆਂ ਦਾ ਰਾਹੀ' ਜ਼ਰੀਏ ਬਾਖੂਬੀ ਕਰਾਉਣ ਵਿਚ ਕਾਮਯਾਬ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਉਸ ਦੀਆਂ ਲਿਖੀਆਂ ਛੇ ਕਹਾਣੀਆਂ ਛੇ ਵੱਖਰੇ-ਵੱਖਰੇ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਨਾਲ ਪਾਠਕਾਂ ਨੂੰ ਧੁਰ ਅੰਦਰੋਂ ਮੋਹਣ ਅਤੇ ਝੰਜੋੜਨ ਦੇ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਮਰੱਥ ਹਨ। ਉਸ ਦੀ ਵਿਸ਼ੇ ਨੂੰ ਤੋਰਨ, ਨਿਭਾਉਣ ਅਤੇ ਸਿਰੇ ਚੜ੍ਹਾਉਣ ਦੀ ਕਲਾ-ਪ੍ਰਤਿਭਾ ਮੂੰਹ ਚੜ੍ਹ ਕੇ ਬੋਲਦੀ ਹੈ। ਏਨਾ ਹੀ ਨਹੀਂ ਉਸ ਦੀਆਂ ਸਭੇ ਕਹਾਣੀਆਂ ਮੁਕਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਵੀ ਪਾਠਕ ਦੇ ਜ਼ਿਹਨ ਵਿਚ ਅੱਗੇ ਚੱਲਣ ਅਤੇ ਵਿਕਾਸ ਕਰਨ ਦੀ ਸਮਰੱਥਾ ਰੱਖਦੀਆਂ ਹਨ।
ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਕਹਾਣੀ 'ਖੂਨ ਦੇ ਹੰਝੂ' 1984 ਵਿਚ ਸਮੇਂ ਦੀ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਇੰਦਰਾ ਗਾਂਧੀ ਵੱਲੋਂ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵਿਖੇ ਸ੍ਰੀ ਅਕਾਲ ਤਖ਼ਤ ਸਾਹਿਬ ਅਤੇ ਸ੍ਰੀ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ 'ਤੇ ਫ਼ੌਜੀ ਹਮਲਾ ਕਰਵਾਉਣ ਨਾਲ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀਆਂ ਧਾਰਮਿਕ ਭਾਵਨਾਵਾਂ ਦਾ ਬੁਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਲੂੰਧਰਿਆ ਜਾਣਾ ਬੇਹੱਦ ਯਥਾਰਥਕ ਤੇ ਸਾਫ਼-ਸੁਥਰੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿਚ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਰੋਸ ਵਜੋਂ ਪੂਰੇ ਪੰਜਾਬ ਵਿਚੋਂ ਜਦੋਂ ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਰੋਸ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਨ ਲਈ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵਿਖੇ ਕਾਨਫ਼ਰੰਸ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀ ਤਾਂ ਕਿਵੇਂ ਸਰਕਾਰੀ ਦਮਨ ਦੀ ਹਨੇਰੀ ਚੱਲੀ, ਦਾ ਚਿੱਤਰ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਹਮਲੇ ਉਪਰੰਤ ਅਕਾਲ ਤਖ਼ਤ ਅਤੇ ਸ੍ਰੀ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਕੰਪਲੈਕਸ ਦੇ ਨੁਕਸਾਨ ਦੀ ਤਸਵੀਰ ਇਸ ਕਹਾਣੀ ਵਿਚੋਂ ਤੱਕੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਕਹਾਣੀ ਨੂੰ ਇਤਿਹਾਸਕ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ ਕਹਿਣਾ ਕਿਸੇ ਵੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਤਿਕਥਨੀ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਦੂਜੀ ਕਹਾਣੀ 'ਸ਼ਹੀਦ' ਵਿਚ 1984 ਵਿਚ ਪੰਜਾਬ ਵਿਚ ਪੈਦਾ ਹੋਏ ਮਾਰੂ ਹਾਲਾਤਾਂ ਦਾ ਲਲਕਾਰਾ ਹੈ। ਖਾੜਕੂ ਲਹਿਰ ਨੂੰ ਬਦਨਾਮ ਕਰਨ ਲਈ ਪੁਲਿਸ ਵੱਲੋਂ ਪੈਦਾ ਕੀਤੇ 'ਬਲੈਕ ਕੈਟਸ' ਨੇ ਪੰਜਾਬੀਆਂ ਦੇ ਘਰਾਂ 'ਚ ਕੀ-ਕੀ ਕਹਿਰ ਵਰਤਾਏ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਇਕ ਨਮੂਨਾ ਇਸ ਕਹਾਣੀ ਵਿਚ ਦਰਜ ਹੈ। 'ਕਿਸਮਤ' ਅਤੇ ਰੋਹੀਆਂ ਦਾ ਰਾਹੀ' ਕਹਾਣੀਆਂ ਪੰਜਾਬੀਆਂ ਦੇ ਪ੍ਰਵਾਸ ਦੇ ਦੁੱਖਾਂ ਦੀਆਂ ਕਹਾਣੀਆਂ ਹਨ। ਰੁਜ਼ਗਾਰ ਕਰਕੇ ਸਾਨੂੰ ਕੀ-ਕੀ ਜਫ਼ਰ ਜਾਲਣੇ ਪੈ ਰਹੇ ਹਨ, ਕਿਵੇਂ ਸਾਡੀ ਮਾਨਸਿਕਤਾ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੁੱਖਾਂ ਨਾਲ ਗ੍ਰਸੀ ਪਈ ਹੈ? ਇਹ ਦੋਵੇਂ ਕਹਾਣੀਆਂ ਬਾਖੂਬੀ ਬਿਆਨਦੀਆਂ ਹਨ। 'ਇਕ ਵਾਰ ਹੋਰ' ਕਹਾਣੀ 1947 ਅਤੇ 1984 ਵੇਲੇ ਪੈਦਾ ਹੋਏ ਉਜਾੜੇ ਤੋਂ ਮਾਨਸਿਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਦੁਖੀ ਆਸੋ ਦਾ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਘਰ ਨੂੰ ਤੀਜੀ ਵਾਰੀ ਛੱਡ ਕੇ ਕੈਨੇਡਾ ਜਾ ਕੇ ਵਸਣ ਤੋਂ ਨਾਂਹ ਕਰਨ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਿਆਨਦੀ ਹੈ। 'ਘੋਗੜ' ਕਹਾਣੀ ਵੀ ਪੰਜਾਬ ਵਿਚਲੇ ਅੱਤਵਾਦ ਵੇਲੇ ਪੈਦਾ ਹੋਏ ਮਾੜੇ ਹਾਲਾਤਾਂ ਨੂੰ ਪੇਸ਼ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਜੋ ਪੁਲਿਸ ਅਤੇ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਦੇ ਡਿਗ ਚੁੱਕੇ ਕਿਰਦਾਰ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ਾ ਬਣਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਸਮੁੱਚੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਅਮਰਜੀਤ ਸਿੰਘ ਸਿੱਧੂ ਦੇ ਇਸ ਸਫ਼ਲ ਕਹਾਣੀ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਨੂੰ ਖੁਸ਼-ਆਮ-ਦੀਦ ਕਹਿਣਾ ਬਣਦਾ ਹੈ।

-ਸੁਰਿੰਦਰ ਸਿੰਘ 'ਕਰਮ'
ਮੋ: 98146-81444.

ਮੁਨਸ਼ੀ ਪ੍ਰੇਮ ਚੰਦ ਦੀਆਂ ਜ਼ਬਤਸ਼ੁਦਾ ਕਹਾਣੀਆਂ
ਅਨੁਵਾਦਕ : ਧਰਮ ਸਿੰਘ ਗੁਲਾਟੀ
ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਕ : ਸੰਗਮ ਪਬਲੀਕੇਸ਼ਨਜ਼, ਸਮਾਣਾ
ਮੁੱਲ : 200 ਰੁਪਏ, ਸਫੇ: 200.

ਮੁਨਸ਼ੀ ਪ੍ਰੇਮ ਚੰਦ ਉਰਦੂ ਤੇ ਹਿੰਦੀ ਦੀਆਂ ਕਹਾਣੀਆਂ ਦੇ ਮੰਨੇ-ਪ੍ਰਮੰਨੇ ਕਹਾਣੀਕਾਰ ਹੋਏ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਲਿਖਤਾਂ ਮਕਬੂਲ ਹੀ ਨਹੀਂ ਹੋਈਆਂ ਸਗੋਂ ਸਮੇ ਦੇ ਹਾਕਮਾਂ ਦੇ ਜ਼ੁਲਮ ਦੀਆਂ ਚੂਲਾਂ ਨੂੰ ਢਿੱਲੀਆਂ ਕਰਨ ਦੇ ਸਮਰੱਥ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਲਿਖਤਾਂ ਨੂੰ ਜ਼ਬਤ ਕਰ ਲਿਆ ਸੀ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਕਹਾਣੀਆਂ ਨੂੰ ਧਰਮ ਸਿੰਘ ਗੁਲਾਟੀ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਚ ਅਨੁਵਾਦ ਕਰਕੇ ਇਕ ਨਿਵੇਕਲਾ ਯਤਨ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਆਜ਼ਾਦੀ ਬੜੀ ਪਿਆਰੀ ਸ਼ੈਅ ਹੈ। ਅਨੁਸ਼ਾਸਨ ਨਾਲ ਓਤ-ਪੋਤ ਆਜ਼ਾਦੀ ਸਮਾਜ ਦਾ ਇਕ ਜ਼ਰੂਰੀ ਅੰਗ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਤੇ ਬਰਕਰਾਰੀ ਜਿਥੇ ਜੱਦੋ-ਜਹਿਦ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ, ਉਥੇ ਜਗਰੂਕਤਾ ਵੀ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ। ਜੋਸ਼ ਤੇ ਹੋਸ਼ ਦਾ ਆਪਸੀ ਤਾਲ-ਮੇਲ ਹੀ ਮਿਥੇ ਹੋਏ ਨਿਸ਼ਾਨੇ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਦਾ ਇਕ ਵਧੀਆ ਜ਼ਰੀਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਹਥਲੀ ਪੁਸਤਕ ਵਿਚ ਕਰੀਬ ਦੋ ਦਰਜਨਾਂ ਕਹਾਣੀਆਂ ਦਰਜ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਆਪਣੀ ਜਨਮ ਭੂਮੀ ਪ੍ਰਤੀ ਮੋਹ, ਜ਼ਰਵਾਣਿਆਂ ਦੇ ਜ਼ੁਲਮ ਪ੍ਰਤੀ ਨਫ਼ਰਤ ਤੇ ਵਿਦਰੋਹ ਕਰਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਪਾਤਰ ਰੂਪਮਾਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਦੇਸ਼-ਕੌਮ ਲਈ ਤਿਆਗ ਦੀ ਭਾਵਨਾ, ਮਰ ਮਿਟਣ ਦਾ ਜਜ਼ਬਾ ਤੇ ਜਾਬਰ ਨੂੰ ਸਬਕ ਸਿਖਾਉਣ ਦਾ ਜੋਸ਼ ਆਪਮੁਹਾਰੇ ਫੁੱਟ-ਫੁੱਟ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਆਜ਼ਾਦੀ ਦਾ ਮਤਲਬ ਸਿਰਫ ਰਾਜਨੀਤਕ ਤਬਦੀਲੀ ਹੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਸਗੋਂ ਸਮਾਜਿਕ ਬਰਾਈਆਂ , ਫਿਰਕੂਪੁਣੇ ਤੇ ਜਾਤ-ਪਾਤ ਦੇ ਭੇਦ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋਣਾ ਵੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਆਜ਼ਾਦੀ ਫਿਜ਼ਾ ਵਿਚ ਹਰੇਕ ਨੂੰ ਲਿਆਕਤ/ਔਕਾਤ ਮੁਤਾਬਿਕ ਕੁੱਲੀ-ਜੁੱਲੀ-ਗੁੱਲੀ ਤੇ ਸਿੱਖਿਆ ਦਾ ਜੁਗਾੜ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਵੇ। ਸਰਕਾਰ ਤੇ ਉਸ ਦਾ ਪ੍ਰਸਾਸ਼ਨ ਲੋਕ ਸੇਵਾ ਉਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਹੋਵੇ ਅਤੇ ਲੋਕ ਵੀ ਆਪਣੇ ਫ਼ਰਜ਼ਾਂ ਤੇ ਹੱਕਾਂ ਪ੍ਰਤੀ ਸੁਚੇਤ ਹੋਣ ਤਾਂ ਕਿ ਹਕੂਮਤੀ ਭ੍ਰਿਸ਼ਟ ਟੋਲਾ ਆਪਣੇ ਨਿੱਜੀ ਮੁਫਾਦ (ਰਾਜ ਗੱਦੀ) ਲਈ ਆਮ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਮੂਰਖਤਾ ਤੇ ਅਗਿਆਨਤਾ ਦੇ ਚੱਕਰ ਵਿਚ ਨਾ ਫਸਾ ਸਕੇ ਆਦਿ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਨੂੰ ਸਨਮੁਖ ਕਰਦੀ ਹੋਈ ਇਹ ਪੁਸਤਕ 'ਮੁਨਸ਼ੀ ਪ੍ਰੇਮ ਚੰਦ ਦੀਆਂ ਜ਼ਬਤਸ਼ੁਦਾ ਕਹਾਣੀਆਂ' ਦੇ ਪੰਜਾਬੀ ਅਨੁਵਾਦ ਦਾ ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਵਿਚ ਆਮਦ 'ਤੇ ਹਾਰਦਿਕ ਸੁਆਗਤ ਹੈ।

-ਲਖਵਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਰਈਆ ਹਵੇਲੀਆਣਾ
ਮੋ: 9876474858

15-2-2014

 ਇਥੇ ਹਰ ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਬਨਵਾਸ ਮਿਲਦੈ
ਲੇਖਕ : ਸਰਵਣ ਸਿੰਘ ਔਜਲਾ
ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਕ : ਲੋਕ ਗੀਤ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ, ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ
ਮੁੱਲ : 200 ਰੁਪਏ, ਸਫ਼ੇ : 180.

ਪ੍ਰਿੰ: ਸਰਵਣ ਸਿੰਘ ਦੀ ਇਹ ਦੂਸਰੀ ਪੁਸਤਕ ਹੈ। ਹੱਥਲਾ ਕਹਾਣੀ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਰਾਜਨੀਤੀ, ਧਰਮ, ਸਮਾਜ ਤੇ ਆਰਥਿਕਤਾ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਮਸਲਿਆਂ ਨੂੰ ਸਮੋਈ ਬੈਠਾ ਹੈ। ਕਹਾਣੀਆਂ ਵਿਚ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਮਸਲੇ ਜੋ ਲੇਖਕ ਨੇ ਪੇਸ਼ ਕਰਨ ਦਾ ਉਪਰਾਲਾ ਕੀਤਾ ਹੈ, ਉਹ ਹਨ-ਔਰਤ ਦੀ ਦੁਰਦਸ਼ਾ, ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਵਸਦੇ ਪੰਜਾਬੀਆਂ ਦੀਆਂ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ, 1947 ਵੇਲੇ ਵਾਪਰੀਆਂ ਦੁਖਦਾਈ ਘਟਨਾਵਾਂ, ਖਾੜਕੂਵਾਦ ਦੇ ਸਮੇਂ ਦਾ ਭਿਆਨਕ ਸੱਚ, ਪੇਂਡੂ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਦੀ ਸਮਾਜਿਕ ਹਾਲਤ, ਜੱਟ ਜ਼ਮੀਨਾਂ ਦੀ ਨਿਘਰਦੀ ਹਾਲਤ, ਵਿਦਿਅਕ ਖੇਤਰ ਵਿਚ ਆ ਰਿਹਾ ਨਿਘਾਰ ਆਦਿ। ਦਰਅਸਲ ਵਿਸ਼ਵੀਕਰਨ ਦੇ ਇਸ ਯੁੱਗ ਨੇ ਜਿਥੇ ਸੁਖ-ਸਹੂਲਤਾਂ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕੀਤੀਆਂ ਹਨ, ਉਥੇ ਦੁਸ਼ਵਾਰੀਆਂ ਵੀ ਪੈਦਾ ਹੋਈਆਂ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸ਼ਿਕਾਰ ਹੀ ਕਹਾਣੀਆਂ ਦੇ ਪਾਤਰਾਂ ਨੂੰ ਹੋਣਾ ਪਿਆ। 'ਪੁੱਤ ਰਾਜ ਮਲ ਰਾਜ ਕੈਨੇਡਾ', 'ਉਥੇ ਹਰ ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਬਨਵਾਸ ਮਿਲਦੈ, 'ਦੂਜਾ ਵਿਆਹ', 'ਵਰਿੰਦਰ ਜੋਸ਼ੀ', 'ਕੰਜਰ ਤੇ ਬਗਾਵਤ' ਕਹਾਣੀਆਂ ਵਿਦੇਸ਼ ਜਾ ਚੁੱਕੇ ਜਾਂ ਜਾ ਰਹੇ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਦੇ ਟੁੱਟਦੇ ਰਿਸ਼ਤਿਆਂ ਤੇ ਮੋਹ ਦੀਆਂ ਤੰਦਾਂ ਨੂੰ ਪੇਸ਼ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਦੇਸੀ ਤੇ ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਦਾ ਟਕਰਾ ਹੈ ਜੋ ਰਿਸ਼ਤਿਆਂ ਦਾ ਘਾਣ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਬੁਢਾਪੇ ਦਾ ਇਕਾਂਤ ਤੇ ਸੁੰਨਾਪਣ ਖ਼ਤਮ ਕਰਨ ਲਈ ਧੀਆਂ ਦੇ ਹਾਣ ਦੀਆਂ ਕੁੜੀਆਂ ਨੂੰ ਵਿਆਹ ਕੇ ਲੈ ਜਾਣਾ ਇਕ ਅਜਿਹੀ ਸਮੱਸਿਆ ਹੈ ਜੋ ਹਰ ਜਗ੍ਹਾ ਪੈਰ ਫੈਲਾਈ ਬੈਠੀ ਹੈ। ਬਜ਼ੁਰਗਾਂ ਦੀ ਦੁਰਦਸ਼ਾ ਵੀ ਤੇ ਜਵਾਨ ਕੁੜੀਆਂ ਦੀਆਂ ਭਾਵਨਾਵਾਂ ਨਾਲ ਹੁੰਦਾ ਖਿਲਵਾੜ ਜੋ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਪ੍ਰਸਥਿਤੀਆਂ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸ਼ਿਕਾਰ ਕਹਾਣੀਆਂ ਦੇ ਪਾਤਰ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਪੰਜਾਬ ਵਿਚ ਖਾੜਕੂਵਾਦ ਦਾ ਜਿਵੇਂ ਬੋਲਬਾਲਾ ਰਿਹਾ, ਉਸ ਨੂੰ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਹੈ ਕਹਾਣੀ 'ਘੜੇ ਦੀਆਂ ਮੱਛੀਆਂ' ਜਿਸ ਵਿਚ ਸਿਆਸੀ ਤੇ ਧਾਰਮਿਕ ਆਗੂਆਂ ਦੇ ਕਿਰਦਾਰ ਨੰਗੇ ਕੀਤੇ ਹਨ, ਜੋ ਵੋਟ ਬੈਂਕ ਖਰੀਦਣ ਲਈ ਕਿਸੇ ਵੀ ਹੱਦ ਤੱਕ ਜਾਣ ਲਈ ਤਿਆਰ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। 'ਕਾਤਲ ਤਾਂ ਮਹਿਫ਼ੂਜ਼ ਹੈ' ਪੇਂਡੂ ਵਰਤਾਰੇ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੀ ਹੈ ਜਿਥੇ ਸਰਪੰਚ ਰੱਬ ਦਾ ਰੂਪ ਨਹੀਂ ਸਗੋਂ ਸਿਆਸੀ ਚਾਲਾਂ ਦੇ ਸ਼ਿਕਾਰ ਹਨ। ਝੂਠੇ ਪੁਲਿਸ ਮੁਕਾਬਲੇ ਦੇ ਸ਼ਿਕਾਰ ਨੌਜਵਾਨ (ਮਨਸੁਖ), ਸਮਾਜਿਕ ਬੇਇਨਸਾਫ਼ੀ (ਤਾਇਆ ਹਰੀਆ) 1947 ਦੀ ਵੰਡ (ਵੇ ਵੀਰਾ ਨਾ ਮਾਰੀਂ) ਤੇ ਹੈਕਟਰ ਕਹਾਣੀ ਉਜੜੇ ਹੋਏ ਤਿੰਨ ਮੁਸਲਮਾਨ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਨੂੰ ਉਲੀਕਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਹ ਕਹਾਣੀਆਂ ਜੀਵਨ ਵਿਚੋਂ ਉਪਜੀਆਂ ਜੀਵਨ ਦੇ ਯਥਾਰਥ ਨੂੰ ਬੜੇ ਦਰਦਨਾਕ ਢੰਗ ਨਾਲ ਲਿਖੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ। ਹਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਾਨਵੀ ਮਸਲਿਆਂ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣਾਤਮਕ ਢੰਗ ਨਾਲ ਪੇਸ਼ ਕਰਨ ਦਾ ਸੁਚੱਜਾ ਉਪਰਾਲਾ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਲੇਖਕ ਮਨੁੱਖਤਾ ਦੇ ਹੱਕ ਵਿਚ ਖੜ੍ਹਾ ਹੋ ਕੇ ਲਿਤਾੜੀ ਜਾਂਦੀ ਮਨੁੱਖਤਾ ਦੀ ਬਾਤ ਪਾਉਂਦਾ ਹੋਇਆ ਜਨਤਾ ਨੂੰ ਚੇਤੰਨ ਵੀ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਆਪਣੇ ਹੱਕਾਂ ਲਈ ਆਪ ਹੀ ਸੰਘਰਸ਼ ਕਰਨਾ ਪਵੇਗਾ।

-ਡਾ: ਜਗਦੀਸ਼ ਕੌਰ ਵਾਡੀਆ
ਮੋ: 98555-84298.

ਇਕ ਸੁਨੇਹਾ
ਲੇਖਕ : ਨਿੰਮਾ ਡੱਲੇਵਾਲਾ
ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਕ: ਸੰਗਮ ਪਬਲੀਕੇਸ਼ਨ, ਸਮਾਣਾ
ਮੁੱਲ : 150 ਰੁਪਏ, ਸਫ਼ੇ : 120.

ਸੁਨੇਹਾ/ਸੰਦੇਸ਼ ਸਾਡੇ ਜੀਵਨ ਦਾ ਇਕ ਅਨਿੱਖੜਵਾਂ ਅੰਗ ਹੈ। ਸਿੱਧੇ/ਅਸਿੱਧੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਸੁਨੇਹੇ ਛੱਡਣੇ/ਦੇਣੇ ਜਾਂ ਕਬੂਲਣੇ ਜੀਵਨ ਦੀ ਇਕ ਕੁਦਰਤੀ ਫਿਤਰਤ ਹੈ। 'ਇਕ ਸੁਨੇਹਾ' ਪੁਸਤਕ ਨੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਸਾਰਥਿਕ ਸੁਨੇਹਿਆਂ ਦੀ ਪਟਾਰੀ ਵਜੋਂ ਸਾਹਿਤ ਦੇ ਮੈਦਾਨ ਵਿਚ ਆਣ ਦਸਤਕ ਦਿੱਤੀ ਹੈ।
ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਗ਼ਜ਼ਲ ਗਾਇਕ ਮਰਹੂਮ ਜਗਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਜੱਦੀ ਪਿੰਡ ਦੇ ਜੰਮਪਲ ਨਿੰਮਾ ਡੱਲੇਵਾਲਾ ਨੇ ਕਲਮ ਉਠਾਉਂਦਿਆਂ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਧਿਆਨਗੋਚਰ ਮੁੱਦਿਆਂ ਉਤੇ ਉਂਗਲ ਧਰੀ ਹੈ। ਵਿਰਸਾ/ਮਾਂ ਬੋਲੀ ਨੂੰ ਜਾਣਨਾ, ਲੱਚਰ ਲਿਖਤਾਂ/ਗਾਇਕੀ ਨਾਲ ਮਾਂ ਬੋਲੀ ਦੀ ਅਖੌਤੀ ਸੇਵਾਦਾਰ ਅਖਵਾਉਣਾ, ਜਾਤ-ਪਾਤ ਦੀ ਜਿੱਲ੍ਹਣ, ਕੂੜ ਦੇ ਤੂਫਾਨ ਅੱਗੇ ਹੱਕ ਸੱਚ ਦਾ ਨਾ ਟਿਕਣਾ ਅਤੇ ਮਾਇਆਂ ਦੇ ਮੋਹ ਅੱਗੇ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰੀਆਂ ਦਾ ਫਿੱਕੇ ਪੈ ਜਾਣਾ ਆਦਿ ਭਾਵਪੂਰਤ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਦਾ ਬੜੀ ਸ਼ਿੱਦਤ ਨਾਲ ਮੰਥਨ ਕੀਤਾ ਹੈ।
ਮਾਪਿਆਂ ਦੀ ਛਤਰ-ਛਾਇਆ, ਬੁਢੇਪਾ ਦਾ ਸਹਾਰਾ ਔਲਾਦ, ਪੰਜਾਬੀਆਂ ਦੀ ਸ਼ਾਨ ਪੱਗ, ਲੋਹੜੀ ਵੰਡਣ/ਮਨਾਉਣ ਸਮੇਂ ਮੁੰਡੇ-ਕੁੜੀ ਵਿਚ ਭੇਦ-ਭਾਵ ਤੋਂ ਉੱਪਰ ਉੱਠਣ ਅਤੇ ਦੁੱਖ ਵਿਚ ਘੋਰ ਨਿਰਾਸ਼ਤਾ ਵਿਚ ਘਿਰਨ ਤੇ ਸੁੱਖ ਦੌਰਾਨ ਬੇਥੱਵੇ ਖੁਸ਼ੀ ਦੇ ਟੀਟਣੇ ਮਾਰਨ ਆਦਿ ਵਿਸ਼ੇ ਵੀ ਇਸ ਪਟਾਰੀ ਦਾ ਸ਼ਿੰਗਾਰ ਹਨ।
ਭਾਵੇਂ ਕਿ ਇਹ ਪੁਸਤਕ ਵਾਰਤਕ ਹੈ ਪਰ ਲੇਖਕ ਨਿੰਮਾ ਡੱਲੇਵਾਲਾ ਨੇ ਕਰੀਬ ਹਰ ਲੇਖ ਵਿਚ ਉਸ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਕਾਵਿ-ਟੋਟੇ ਪੇਸ਼ ਕਰਕੇ ਆਪਣੇ ਕਾਵਿ ਰੰਗ ਨੂੰ ਵੀ ਪਾਠਕਾਂ ਦੇ ਰੂਬਰੂ ਕਰਨ ਦਾ ਸਫਲ ਯਤਨ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਪੁਸਤਕ ਦੇ ਅੰਤ ਵਿਚ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਗ਼ਜ਼ਲ ਗਾਇਕ ਮਰਹੂਮ ਜਗਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਜੀਵਨ ਬਾਰੇ ਲੇਖ ਤੇ ਕਾਵਿਤਾ ਇਸ ਪਟਾਰੀ ਵਿਚਲੇ ਗਹਿਣਿਆਂ ਦਾ ਇਕ ਸਿਖਰ ਵੀ ਹੈ ਤੇ ਇਕ ਦਰਦਭਰੀ ਹੂਕ ਵੀ। ਕਿਉਂਕਿ ਦੋਵੇਂ (ਪਿੰਡ ਡੱਲੇਵਾਲ ਅਤੇ ਰੋਸ਼ਨ ਚਿਰਾਗ ਜਗਜੀਤ ਸਿੰਘ) ਇਕ-ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਨਾ ਲੱਭ ਸਕੇ ਤਾਂ ਨਾ ਹੀ ਪਛਾਣ ਸਕੇ।

-ਲਖਵਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਰਈਆ ਹਵੇਲੀਆਣਾ
ਮੋ: 9876474858

ਸਰਮਾਏਦਾਰੀ ਦੇ ਹਥਿਆਰ
ਲੇਖਕ : ਰਾਮ ਨਾਥ ਸ਼ੁਕਲਾ
ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਕ : ਲੋਕ ਹਿਤੂ ਪਬਲੀਕੇਸ਼ਨਜ਼, ਪਟਿਆਲਾ
ਮੁੱਲ : 100 ਰੁਪਏ, ਸਫ਼ੇ : 77.

'ਸਰਮਾਏਦਾਰੀ ਦੇ ਹਥਿਆਰ' ਸਰਬਾਂਗੀ ਲੇਖਕ ਰਾਮ ਨਾਥ ਸ਼ੁਕਲਾ ਦੀ ਹਾਲ ਹੀ ਵਿਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਹੋਈ ਵਾਰਤਕ ਪੁਸਤਕ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿਚ ਉਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਸਾਧਨਾਂ ਦੀ ਸ਼ਨਾਖ਼ਤ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਸਰਮਾਏਦਾਰੀ ਆਪਣੀ ਰੱਖਿਆ ਤੇ ਲੰਮੇਰੀ ਉਮਰ ਲਈ ਵਰਤੋਂ ਕਰਦੀ ਹੈ।
ਸਰਮਾਏਦਾਰੀ ਦਾ ਆਧਾਰ ਮੁਨਾਫ਼ਾ ਹੈ। ਵਾਧੂ ਮੁਨਾਫ਼ਾ ਕਿਰਤ ਦੇ ਸ਼ੋਸ਼ਣ ਰਾਹੀਂ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਆਪਣਾ ਮੁਨਾਫ਼ਾ ਵਧਾਉਣ ਤੇ ਇਸ ਨੂੰ ਲਗਾਤਾਰ ਕਾਇਮ ਰੱਖਣ ਲਈ ਸਰਮਾਏਦਾਰੀ ਕਈ ਹੱਥਕੰਡੇ ਅਪਣਾਉਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਰਮਾਏਦਾਰੀ ਦੇ ਹਥਿਆਰਾਂ ਦੀ ਸੰਗਿਆ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਰਾਮ ਨਾਥ ਸ਼ੁਕਲਾ ਤਰਕ ਦੀ ਭਾਸ਼ਾ ਸਿਰਜਦਿਆਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਾਧਨਾਂ ਤੇ ਹਥਿਆਰਾਂ ਦਾ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣਮਈ ਚਿੰਤਨ ਪੇਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਧਰਮ, ਨਸ਼ੇ, ਕਾਮ, ਵਿੱਦਿਅਕ ਸੰਸਥਾਵਾਂ, ਸੰਚਾਰ ਦੇ ਸਾਧਨ, ਸਰਕਾਰੀ ਏਜੰਸੀਆਂ, ਲਾਲਚ, ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਦੀ ਖਰੀਦ, ਗਿਆਨ ਦਾ ਦਮਨ, ਵਿਰੋਧੀਆਂ ਦੀ ਮੌਤ, ਵਿਗਿਆਨ ਜਿਹੀਆਂ ਏਜੰਸੀਆਂ ਨੂੰ ਸਰਮਾਏਦਾਰੀ ਆਪਣੇ ਹਿਤ 'ਚ ਵਰਤ ਕੇ, ਲੋਕ ਲਹਿਰਾਂ ਤੇ ਬਾਗ਼ੀ ਉਭਾਰਾਂ ਨੂੰ ਰੋਕਣ ਦਾ ਯਤਨ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਉਹ ਅਜਿਹਾ ਹਰ ਹੀਲਾ-ਵਸੀਲਾ ਵਰਤੋਂ 'ਚ ਲਿਆਉਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਰਾਹੀਂ ਆਮ ਭੋਲੇ-ਭਾਲੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਪੁੱਠੇ ਰਾਹ ਪਾ ਕੇ ਆਪਣਾ ਉੱਲੂ ਸਿੱਧਾ ਕਰਨ ਦੇ ਯਤਨ ਕਰੇ। ਧਰਮ ਆਪਣਾ ਸਦਾਚਾਰੀ ਗੁਣ ਤਿਆਗ ਕੇ ਜਦੋਂ ਦੁਰਾਚਾਰੀ ਰੂਪ ਅਪਣਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਆਮ ਆਦਮੀ ਆਪਣੇ ਰਾਹੋਂ ਭਟਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਨਸ਼ੇ ਤੇ ਕਾਮ ਉਕਸਾਊ ਫ਼ਿਲਮਾਂ ਤੇ ਸਾਹਿਤ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਸੋਚ ਨੂੰ ਜਿੰਦਰੇ ਲਾ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਿਰਸੇ ਤੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਤੋਂ ਤੋੜਨ ਦੇ ਵੀ ਯਤਨ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਸੰਚਾਰ ਦੇ ਸਾਧਨ ਤੇ ਮੀਡੀਆ ਵੀ ਸਰਮਾਏਦਾਰੀ ਦੇ ਹੱਕ 'ਚ ਭੁਗਤਦੇ ਹਨ। ਸਰਮਾਏਦਾਰੀ ਉਹ ਹਰ ਹੀਲਾ-ਵਸੀਲਾ ਵਰਤੋਂ 'ਚ ਲਿਆਉਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਰਾਹੀਂ ਆਮ ਆਦਮੀ ਸੋਚਣੋਂ ਹਟ ਜਾਏ ਤੇ ਉਸ ਦਾ ਕਿਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵੀ ਵਿਰੋਧ ਨਾ ਕਰ ਸਕੇ। ਇਹ ਪੁਸਤਕ ਸੋਚ ਨੂੰ ਜਗਾਉਂਦੀ ਹੈ ਤੇ ਲੋਕ ਹਿਤਾਂ ਦੀ ਗੱਲ ਕਰਦੀ ਹੈ।

-ਕੇ. ਐਲ. ਗਰਗ
ਮੋ: 94635-37050

ਚਾਰ ਕ੍ਰਾਂਤੀਕਾਰੀ ਵਿਰਾਂਗਣਾਂ
ਲੇਖਿਕਾ : ਤਾਰਾ ਸ਼ਰਮਾ
ਸੰਪਾਦਕ : ਪ੍ਰੋ: ਕੇ. ਸੀ. ਸ਼ਰਮਾ
ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਕ : ਤਰਕ ਭਾਰਤੀ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ, ਬਰਨਾਲਾ
ਮੁੱਲ : 50 ਰੁਪਏ, ਸਫ਼ੇ : 120.

ਗਦਰੀ ਸ਼ਤਾਬਦੀ ਵਰ੍ਹੇ ਵਿਚ ਕ੍ਰਾਂਤੀਕਾਰੀ ਲਹਿਰ ਦੀਆਂ ਵੀਰਾਂਗਣਾਂ ਨੂੰ ਸਮਰਪਿਤ ਇਹ ਪੁਸਤਕ ਚਾਰ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਮਹਿਲਾਵਾਂ-ਗ਼ਦਰੀ ਗੁਲਾਬ ਕੌਰ, ਮੈਡਮ ਕਾਮਾ, ਦੁਰਗਾ ਭਾਬੀ ਅਤੇ ਕੈਪਟਨ ਲਕਸ਼ਮੀ ਸਹਿਗਲ ਦੇ ਜੀਵਨ ਬ੍ਰਿਤਾਂਤਾਂ ਨਾਲ ਸ਼ਿੰਗਾਰੀ ਹੋਈ ਹੈ। ਘੱਟ ਕੀਮਤ ਵਾਲੀ ਇਸ ਪੁਸਤਕ ਵਿਚ ਬਹੁਤ ਹੀ ਕੀਮਤੀ ਸਮੱਗਰੀ ਹੈ ਜੋ ਸਾਰਾ ਅੰਦਰ ਝੰਜੋੜਨ ਦੇ ਸਮਰੱਥ ਹੈ। ਆਪਣੇ ਸਿਰੜ, ਸਬਰ, ਕੁਰਬਾਨੀ, ਜਜ਼ਬੇ ਅਤੇ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਇਰਾਦੇ ਸਦਕਾ ਇਨ੍ਹਾਂ ਚਾਰੇ ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤਾਂ ਨੇ ਇਨਕਲਾਬ ਵਰਗੇ ਕਠਿਨ ਕਾਰਜ ਵਿਚ ਸਿਰ ਧੜ ਦੀ ਬਾਜ਼ੀ ਲਗਾ ਦਿੱਤੀ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਮਹਾਨ ਔਰਤਾਂ ਨੇ ਭਾਵੇਂ ਵੱਖੋ-ਵੱਖਰੇ ਪ੍ਰਾਂਤਾਂ ਵਿਚ ਜਨਮ ਲਿਆ ਪਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਦੇਸ਼ ਭਗਤੀ ਦਾ ਜਜ਼ਬਾ, ਜਾਨਾਂ ਵਾਰ ਦੇਣ ਦਾ ਇਸ਼ਕ ਅਤੇ ਆਜ਼ਾਦੀ ਦਾ ਸੰਕਲਪ ਸਾਂਝਾ ਸੀ।
ਬੀਬੀ ਗੁਲਾਬ ਕੌਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਸੰਗਰੂਰ ਦੇ ਪਿੰਡ ਬਖ਼ਸ਼ੀਵਾਲਾ ਵਿਚ ਇਕ ਸਾਧਾਰਨ ਘਰ ਵਿਚ ਜਨਮੀ ਪਰ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਦੇ ਮਹਾਂਸੰਗ੍ਰਾਮ ਵਿਚ ਜੂਝਦੀ ਹੋਈ ਅਣਮਨੁੱਖੀ ਤਸੀਹੇ ਝਲਦੀ ਹੋਈ, ਅਨੇਕਾਂ ਘਾਲਣਾਵਾਂ ਘਾਲਦੀ ਹੋਈ, ਗ਼ਦਰ ਸੰਗਰਾਮ ਵਿਚ ਸ਼ਹੀਦੀ ਜਾਮ ਪੀ ਗਈ। ਉਸ ਨੇ ਘਰ ਦੇ ਸੁੱਖ, ਇਥੋਂ ਤੱਕ ਕਿ ਪਤੀ ਨੂੰ ਵੀ ਤਿਆਗ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਇਕੱਲੀ ਹੀ ਗ਼ਦਰੀਆਂ ਦੇ ਭਰੇ ਜਹਾਜ਼ ਵਿਚ ਚੜ੍ਹ ਗਈ। ਉਸ ਦੇ ਲਾਜਵਾਬ ਹੌਸਲੇ ਅਤੇ ਦਲੇਰੀ ਸਦਕਾ ਉਸ ਨੂੰ ਸਾਰੇ ਗ਼ਦਰੀਆਂ ਦੀ ਭੈਣ ਕਹਾਉਣ ਦਾ ਮਾਣ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਇਆ। ਮੈਡਮ ਕਾਮਾ ਬੰਬਈ ਦੇ ਅਮੀਰ ਪਾਰਸੀ ਪਰਿਵਾਰ ਵਿਚ ਜਨਮੀ ਪਰ ਸਾਰੇ ਸੁੱਖ ਆਰਾਮ ਤਿਆਗ ਕੇ ਗਰੀਬਾਂ ਤੇ ਬਿਮਾਰਾਂ ਦੀਆਂ ਬਸਤੀਆਂ ਵਿਚ ਜਾ ਕੇ ਸੇਵਾ ਕਰਦੀ ਰਹੀ। ਵਿਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿਚ ਜਾ ਕੇ ਉਸ ਨੇ ਕ੍ਰਾਂਤੀਕਾਰੀਆਂ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਆਜ਼ਾਦ ਭਾਰਤ ਦਾ ਤਿਰੰਗਾ ਲਹਿਰਾ ਦਿੱਤਾ। ਉਸ ਨੇ ਆਪਣਾ ਤਨ, ਮਨ, ਧਨ ਅਤੇ ਸਾਰਾ ਜੀਵਨ ਹੀ ਦੇਸ਼ ਨੂੰ ਆਜ਼ਾਦ ਕਰਵਾਉਣ ਲਈ ਅਰਪਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਮਹਾਨ ਕ੍ਰਾਂਤੀਕਾਰੀ ਦੁਰਗਾ ਭਾਬੀ ਦੇਸ਼ ਭਗਤ ਭਗਵਤੀ ਚਰਨ ਵੋਹਰਾ ਦੀ ਸੁਪਤਨੀ ਸੀ, ਜਿਸ ਨੇ ਹਰ ਕਦਮ 'ਤੇ ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਦਾ ਸਾਥ ਨਿਭਾਉਂਦਿਆਂ ਦੇਸ਼ ਭਗਤਾਂ ਦੀਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀਆਂ ਅਤੇ ਲੋੜਾਂ ਦਾ ਭਾਰ ਚੁੱਕਿਆ। ਉਸ ਨੇ ਲੋੜ ਪੈਣ 'ਤੇ ਸ਼ਹੀਦੇ-ਆਜ਼ਮ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਦੀ ਪਤਨੀ ਬਣਨ ਦਾ ਸਵਾਂਗ ਰਚਾ ਕੇ ਉਸ ਨੂੰ ਪੁਲਿਸ ਤੋਂ ਬਚਾਅ ਕੇ ਲਾਹੌਰ ਤੋਂ ਕਲਕੱਤੇ ਪਹੁੰਚਾਇਆ। ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਦੀ ਸ਼ਹੀਦੀ ਉਪਰੰਤ ਵੀ ਉਹ ਉਸ ਦੇ ਅਧੂਰੇ ਕਾਰਜਾਂ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਕਰਦੀ ਰਹੀ। ਕੈਪਟਨ ਲਕਸ਼ਮੀ ਸਹਿਗਲ ਨੇ ਆਪਣਾ ਪੂਰਾ ਜੀਵਨ ਮਨੁੱਖਤਾ ਦੀ ਸੇਵਾ, ਦੇਸ਼ ਦੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਅਤੇ ਸ਼ਰਨਾਰਥੀਆਂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਵਿਚ ਲਗਾ ਦਿੱਤਾ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਚਾਰੇ ਬਹਾਦਰ ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤਾਂ ਦਾ ਬੇਸ਼ੁਮਾਰ ਹੌਸਲਾ ਔਕੜਾਂ ਨਾਲ ਟਕਰਾਉਣ ਦਾ ਜਜ਼ਬਾ ਅਤੇ ਦੇਸ਼ ਪਿਆਰ ਦਾ ਦੀਵਾਨਾਪਣ ਪਾਠਕਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰੇਰਨਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਪੁਸਤਕ ਸਾਰਿਆਂ ਲਈ ਚਾਨਣ ਮੁਨਰਾ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਭਰਪੂਰ ਸਵਾਗਤ ਹੈ।

-ਡਾ: ਸਰਬਜੀਤ ਕੌਰ ਸੰਧਾਵਾਲੀਆ
ਮੋ : 98147-16367.

ਮਿੱਟੀ ਦੇ ਰੰਗ
ਲੇਖਕ : ਕੰਵਰ ਜਸਮਿੰਦਰ ਪਾਲ ਸਿੰਘ
ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਕ : ਲੋਕ ਗੀਤ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ, ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ
ਮੁੱਲ : 150 ਰੁਪਏ, ਸਫ਼ੇ : 112.

'ਮਿੱਟੀ ਦੇ ਰੰਗ' ਕੰਵਰ ਜਸਮਿੰਦਰ ਪਾਲ ਸਿੰਘ ਦੀ ਅਜਿਹੀ ਵਾਰਤਕ ਕਿਰਤ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿਚ ਲੇਖਕ ਨੇ ਸਮੇਂ ਦੇ ਲਿਹਾਜ਼ ਨਾਲ ਬਦਲਦੇ ਸਮਾਜਿਕ, ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ, ਆਰਥਿਕ ਅਤੇ ਰਾਜਨੀਤਕ ਵਾਤਾਵਰਨ ਨੂੰ ਪੇਸ਼ ਕਰਨ ਦਾ ਯਤਨ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਲੇਖਕ ਅਨੁਸਾਰ ਪਹਿਲੇ ਸਮਿਆਂ ਵਿਚ ਭਾਵੇਂ ਸੁੱਖ-ਸਹੂਲਤਾਂ ਦੀ ਬਹੁਤਾਤ ਨਹੀਂ ਸੀ ਪਰ ਆਪਸੀ ਭਾਈਚਾਰਾ ਅਤੇ ਮਿਲਵਰਤਣ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਸੀ। ਹੁਣ ਸੁੱਖ-ਸਹੂਲਤਾਂ ਬਹੁਤ ਹਨ ਪਰ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੀ ਤੋਰ ਲੀਹ ਤੋਂ ਲੱਥੀ ਪ੍ਰਤੀਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਹਰ ਕੋਈ ਆਪਣੇ ਨਿੱਜੀ ਮੁਫ਼ਾਦ ਲਈ ਹੀ ਲੜ ਰਿਹਾ ਹੈ।
ਇਸ ਵਾਰਤਕ ਪੁਸਤਕ ਮਿੱਟੀ ਦੇ ਰੰਗ ਨੂੰ ਲੇਖਕ ਨੇ 10 ਭਾਗਾਂ ਵਿਚ ਵੰਡਿਆ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਉਸ ਨੇ 10 ਅਧਿਆਇ ਨਾਂਅ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਸਾਰੀ ਪੁਸਤਕ ਵਾਰਤਾਲਾਪੀ ਸ਼ੈਲੀ ਵਿਚ ਪਾਤਰਾਂ ਦੀ ਆਪਸੀ ਗੱਲਬਾਤ ਨਾਲ ਨੇਪਰੇ ਚੜ੍ਹਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਗੱਲਬਾਤ ਵਿਚ ਨਵੀਂ ਪੀੜ੍ਹੀ ਤੇ ਪੁਰਾਣੀ ਪੀੜ੍ਹੀ ਵਿਚਲਾ ਪਾੜਾ ਵੀ ਹੈ, ਬਦਲਦਾ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਮੁਹਾਵਰਾ ਵੀ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿਚ ਭਾਸ਼ਾ ਦਾ ਮਸਲਾ, ਰਿਸ਼ਤਿਆਂ ਦੇ ਤਿੜਕਣ ਦੀ ਗੱਲ, ਪਰਿਵਾਰਕ ਭਾਈਚਾਰਕ ਰਸਮਾਂ ਰੀਤਾਂ ਵਿਚ ਆ ਰਹੀ ਤਬਦੀਲੀ, ਜਿਸ ਵਿਚ ਸਭ ਕੁਝ ਰੈਡੀਮੇਡ ਬਣਿਆ ਹੋਇਆ ਪਰੋਸਿਆ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਨਸ਼ਿਆਂ ਦੀ ਲਾਹਨਤ, ਲੋਕ ਵਿਖਾਵਾ, ਵੋਟਾਂ ਦੀ ਰਾਜਨੀਤੀ, ਰਸਮੀ ਰਹਿਣੀ-ਬਹਿਣੀ, ਮੁਸ਼ੱਕਤ ਕਰਨ ਦੇ ਮਸਨੂਈ ਢੰਗ, ਸਿੱਖਿਆ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿਚ ਪੈਦਾ ਹੋਈਆਂ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਆਦਿ ਨੂੰ ਚਿਤਰਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਸਾਰੇ ਵਾਤਾਵਰਨ ਵਿਚ ਪੰਜਾਬ ਸਿੰਘ, ਹਰਨਾਮ ਸਿੰਘ, ਮੇਲਾ ਸਿੰਘ, ਜਥੇਦਾਰ ਅਤੇ ਹੋਰ ਕਿੰਨੇ ਹੀ ਪੁਰਾਣੀ ਪੀੜ੍ਹੀ ਦੇ ਪ੍ਰਤੀਨਿਧ ਪਾਤਰ ਅੰਦਰੋਂ-ਅੰਦਰੀ ਇਸ ਸੰਕਟਮਈ ਪਲਾਂ ਦੀ ਪੀੜ ਹੰਢਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਭਾਵੇਂ ਉਹ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸੁੱਖ-ਸਹੂਲਤਾਂ ਨੂੰ ਮਾਣ ਵੀ ਰਹੇ ਹਨ ਪਰ ਖੁਰਦੀ ਜਾ ਰਹੀ ਇਨਸਾਨੀਅਤ ਅਤੇ ਨਿੱਘ-ਅਪਣੱਤ ਪ੍ਰਤੀ ਫ਼ਿਕਰਮੰਦ ਵੀ ਹਨ।
'ਮਿੱਟੀ ਦੇ ਰੰਗ' ਪੁਸਤਕ ਕੰਵਰ ਜਸਮਿੰਦਰ ਪਾਲ ਸਿੰਘ ਦੀ ਅਜਿਹੀ ਪੁਸਤਕ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿਚ ਸੁਨਹਿਰੀ ਅਤੀਤ ਪ੍ਰਤੀ ਹੇਰਵਾ ਅਤੇ ਭੱਜ-ਦੌੜ ਵਾਲੇ ਅਜੋਕੇ ਦੌਰ ਦੀ ਫ਼ਿਕਰਮੰਦੀ ਹੈ। ਮਾਲਵੇ ਦੀ ਸੁਆਦਲੀ ਭਾਸ਼ਾ, ਰੌਚਿਕ ਸੁਆਦਲੀ ਸ਼ੈਲੀ, ਨਾਟਕੀਅਤਾ ਅਤੇ ਰਸ ਭਰਪੂਰ ਮੁਹਾਵਰੇ ਵਿਚ ਲਿਖੀ ਇਹ ਪੁਸਤਕ ਪਾਤਰਾਂ ਦੇ ਸੁਹਜ-ਸੁਆਦ ਵਿਚ ਵਾਧਾ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਹੈ।

-ਸਰਦੂਲ ਸਿੰਘ ਔਜਲਾ
ਮੋ: 98141-68611.

ਆਪਣਾ ਦੀਪਕ ਆਪ
ਡਾ: ਭੀਮ ਰਾਓ ਅੰਬੇਡਕਰ
ਲੇਖਕ : ਡਾ: ਕੇਵਲ ਸਿੰਘ ਪਰਵਾਨਾ
ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਕ : ਇੰਸਚੀਟਿਊਟ ਆਫ ਅੰਬੇਡਕਰ ਸਟੱਡੀਜ਼, ਜਲੰਧਰ
ਮੁੱਲ : 60 ਰੁਪਏ, ਸਫ਼ੇ : 152.

ਇਸ ਪੁਸਤਕ ਵਿਚ ਡਾ: ਅੰਬੇਡਕਰ ਦੇ ਸਮੁੱਚੇ ਜੀਵਨ ਨੂੰ 23 ਕਾਂਡਾਂ ਵਿਚ ਵੰਡ ਕੇ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਲੇਖਕ ਨੇ ਡਾ: ਅੰਬੇਡਕਰ ਦੇ ਬਚਪਨ ਅਤੇ ਮੁਢਲੀ ਵਿੱਦਿਆ ਬਾਰੇ ਦੱਸਿਆ ਹੈ ਕਿ ਜਦੋਂ ਉਹ ਛੇ ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਦੇ ਸਨ ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਾਤਾ ਜੀ ਦਾ ਦਿਹਾਂਤ ਹੋ ਗਿਆ। ਪਿਤਾ ਜੀ ਭਜਨ-ਬੰਦਗੀ ਵਿਚ ਲੀਨ ਰਹਿਣ ਲੱਗ ਪਏ ਅਤੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਵੀ ਇਸ ਪਾਸੇ ਪ੍ਰੇਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ, ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਇਸ ਪਾਸੇ ਰੁਚੀ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਸਗੋਂ ਆਪਣੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਛੂਆ-ਛਾਤ ਵਾਲਾ ਮਾਹੌਲ ਵੇਖ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਨ ਵਿਚ ਵਿਦਰੋਹ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਪੈਦਾ ਹੋਣ ਲੱਗ ਪਈ ਸੀ। ਸਕੂਲ ਵਿਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪਾਣੀ ਦੀ ਟੂਟੀ ਨੂੰ ਹੱਥ ਲਾਉਣ ਦੀ ਆਗਿਆ ਨਹੀਂ ਸੀ ਹੁੰਦੀ। ਅਧਿਆਪਕ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਕਾਪੀਆਂ ਕਿਤਾਬਾਂ ਨੂੰ ਹੱਥ ਨਹੀਂ ਸਨ ਲਾਉਂਦੇ। ਕਦਮ-ਕਦਮ 'ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਜ਼ਲੀਲ ਹੋਣਾ ਪੈਂਦਾ ਸੀ। ਸਕੂਲ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਕਾਲਜ ਵਿਚ ਵੀ ਇਹੀ ਸਿਲਸਿਲਾ ਜਾਰੀ ਰਿਹਾ। ਬੀ.ਏ. ਪਾਸ ਕਰਨ ਮਗਰੋਂ ਆਪ ਫ਼ੌਜ ਵਿਚ ਲੈਫ਼ਟੀਨੈਂਟ ਭਰਤੀ ਹੋ ਗਏ। ਪਿਤਾ ਜੀ ਦੀ ਮੌਤ ਕਾਰਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਨੌਕਰੀ ਛੱਡ ਦਿੱਤੀ ਤੇ ਉਚੇਰੀ ਵਿੱਦਿਆ ਲਈ ਅਮਰੀਕਾ ਚਲੇ ਗਏ। ਐਮ.ਏ., ਪੀ.ਐਚ.ਡੀ. ਦੀ ਡਿਗਰੀ ਹਾਸਲ ਕੀਤੀ। ਹਰ ਪਾਸੇ ਛੂਆ-ਛਾਤ ਦੀ ਗੰਭੀਰ ਸਮੱਸਿਆ ਨੂੰ ਵੇਖਦਿਆਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਅਛੂਤ ਸਮਾਜ ਦੇ ਵਰਗ ਨੂੰ ਚੇਤੰਨ ਕਰਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਲੰਦਨ ਤੋਂ ਆਪ ਨੇ ਕਾਨੂੰਨ ਦੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਫਿਰ ਅਛੂਤ ਭਲਾਈ ਸਰਗਰਮੀਆਂ ਵਿਚ ਸਰਗਰਮ ਹੋ ਗਏ। ਸੰਘਰਸ਼ ਦੇ ਰਸਤੇ ਵਿਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਅਤਿਅੰਤ ਮੁਸ਼ਕਿਲਾਂ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਨਾ ਪਿਆ, ਪਰ ਆਪ ਲੋਕ ਹਿਤ ਕਾਰਜਾਂ ਵਿਚ ਯਤਨਸ਼ੀਲ ਰਹੇ। ਲੇਖਕ ਨੇ ਡਾ: ਅੰਬੇਡਕਰ ਦੇ ਜੀਵਨ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਪਹਿਲੂਆਂ 'ਤੇ ਬੜੀ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਰੌਸ਼ਨੀ ਪਾਈ ਹੈ। ਹੇਠ ਲਿਖੇ ਕਾਂਡਾਂ ਦੁਆਰਾ ਆਪ ਦੀ ਬਹੁਪੱਖੀ ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤ ਤੋਂ ਪਾਠਕਾਂ ਨੂੰ ਜਾਣੂ ਕਰਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ।
ਵਤਨ ਸੁਧਾਰ ਕਾਨੂੰਨ, ਨਾਸਿਕ ਮੰਦਿਰ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਅੰਦੋਲਨ, ਸਾਈਮਨ ਕਮਿਸ਼ਨ ਦੀ ਰਿਪੋਰਟ ਬਾਰੇ ਪ੍ਰਤੀਕਰਮ, ਗੋਲ ਮੇਜ਼ ਕਾਨਫ਼ਰੰਸਾਂ ਵਿਚ ਪ੍ਰਤੀਨਿਧਤਾ, ਧਰਮ ਪਰਿਵਰਤਣ ਦਾ ਐਲਾਨ, 'ਇੰਡੀਪੈਂਡੈਂਟ ਲੇਬਰ ਪਾਰਟੀ' ਦਾ ਗਠਨ ਅਤੇ ਚੋਣਾਂ, ਲੇਬਰ ਮੰਤਰੀ ਦੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਮਜ਼ਦੂਰਾਂ ਦਾ ਸੁਧਾਰ, ਆਮ ਚੋਣਾਂ ਅਤੇ ਸੱਤਿਆਗ੍ਰਹਿ, ਹਿੰਦੂ ਕੋਡ ਬਿੱਲ : ਨਾਰੀ ਕਲਿਆਣ ਪ੍ਰਤੀ ਕਦਮ, ਬੁੱਧ ਧੰਮ: ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਕ੍ਰਾਂਤੀ, ਬੁੱਧ ਅਤੇ ਕਾਰਲ ਮਾਰਕਸ, ਪ੍ਰੀ-ਨਿਰਵਾਣ ਆਦਿ।

-ਕੰਵਲਜੀਤ ਸਿੰਘ ਸੂਰੀ
ਮੋ: 93573-24241.

8-2-2014

 ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਕੀ ਆਖਾਂ?
ਗ਼ਜ਼ਲਗੋ : ਕਸ਼ਮੀਰਾ ਸਿੰਘ ਚਮਨ
ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਕ : ਤਰਕ ਭਾਰਤੀ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ, ਬਰਨਾਲਾ
ਮੁੱਲ : 140 ਰੁਪਏ, ਸਫ਼ੇ : 120.

ਪ੍ਰਵਾਸੀ ਪੰਜਾਬੀ ਸ਼ਾਇਰ ਚਮਨ ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਪ੍ਰਦੇਸਾਂ ਵਿਚ ਪੰਜਾਬੀਅਤ, ਰੂਹਾਨੀਅਤ, ਇਨਸਾਨੀਅਤ ਅਤੇ ਸ਼ਾਇਰੀ ਦੀ ਮਹਿਕ ਵੰਡਦਾ ਆ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਹਥਲਾ ਗ਼ਜ਼ਲ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਉਸ ਨੇ ਮਨੁੱਖਤਾ ਦੀਆਂ ਲੀਹਾਂ ਉਤੇ ਟੁਰਨ ਵਾਲੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਪੰਜਾਬੀ ਅਮਨ ਪਸੰਦ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਨਾਂਅ ਸਮਰਪਣ ਕੀਤਾ ਹੈ, ਜੋ ਦੇਸ਼ਾਂ-ਵਿਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿਚ ਰਹਿ ਕੇ ਆਪਣੀ ਜਨਮ ਭੂਮੀ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਭੁੱਲੇ। ਪੰਜਾਬੀ ਕਵਿਤਾ ਦੀ ਝੋਲੀ ਨੂੰ ਗਿਣਾਤਮਕ ਅਤੇ ਗੁਣਾਤਮਕ ਪੱਖੋਂ ਅਮੀਰ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਇਸ ਸ਼ਾਇਰ ਨੇ 4500 ਗ਼ਜ਼ਲਾਂ ਲਿਖੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਹਰ ਰੋਜ਼ ਇਕ ਨਵੀਂ ਗ਼ਜ਼ਲ ਲਿਖ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਇਹ ਗ਼ਜ਼ਲਾਂ ਵਿਸ਼ਾ ਅਤੇ ਰੂਪਕ ਦੋਵਾਂ ਪੱਖਾਂ ਤੋਂ ਬਾਕਮਾਲ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਰਵਾਨਗੀ, ਸਰਲਤਾ, ਸਪੱਸ਼ਟਤਾ, ਰਸਿਕਤਾ, ਕੋਮਲਤਾ ਅਤੇ ਗਹਿਰਾਈ ਹੈ। ਆਓ, ਕੁਝ ਖੂਬਸੂਰਤ ਸ਼ਿਅਰਾਂ ਦਾ ਲੁਤਫ਼ ਮਾਣੀਏ-
-ਬੀਤੇਗੀ ਸੁਖੀ ਰਾਤ ਤਿਰੀ ਮਿਹਰ ਦੇ ਸਦਕੇ
ਤੱਕਾਂਗਾ ਮੈਂ ਪਰਭਾਤ ਤਿਰੀ ਮਿਹਰ ਦੇ ਸਦਕੇ।
-ਜਗਦੇ ਪਏ ਸੀ ਦੀਪ ਜੋ ਆ ਕੇ ਬੁਝਾ ਰਹੇ
ਮੱਥੇ ਕਲੰਕ ਆਪਣੇ ਮੂਰਖ ਲਗਾ ਰਹੇ।
-ਦਰਦੀ ਕੋਈ ਜਹਾਨ ਤੇ ਮਿਲਿਆ ਅਜੇ ਨਹੀਂ
ਸੂਰਜ ਮਿਰੀ ਤਲਾਸ਼ ਦਾ ਢਲਿਆ ਅਜੇ ਨਹੀਂ।
-ਜੋ ਹੋ ਗਿਆ ਭੁਲਾ ਕੇ ਅੱਗਾ ਸੰਵਾਰ ਸੱਜਣਾ
ਇਕ ਨਾਮ ਦੇ ਸਹਾਰੇ ਜੀਵਨ ਗੁਜ਼ਾਰ ਸੱਜਣਾ।
-ਅੱਥਰੂ ਹਰ ਅੱਖ ਦੇ ਮੈਨੂੰ ਤਾਂ ਮੇਰੇ ਜਾਪਦੇ
ਰੁੱਸੀਆਂ ਨੇ ਰੌਣਕਾਂ ਸੁੰਨੇ ਬਨੇਰੇ ਜਾਪਦੇ।
ਇਨ੍ਹਾਂ ਗ਼ਜ਼ਲਾਂ ਵਿਚ ਗ਼ਜ਼ਲਗੋ ਨੇ ਆਪਣੇ ਦਿਲ ਦੇ ਵਲਵਲੇ ਅਤੇ ਭਾਵਨਾਵਾਂ ਬਹੁਤ ਹੀ ਭਾਵਪੂਰਕ ਅਤੇ ਮਾਰਮਿਕ ਅੰਦਾਜ਼ ਵਿਚ ਪੇਸ਼ ਕੀਤੀਆਂ ਹਨ। ਸ਼ਾਇਰ ਅਰੂਜ਼, ਬਹਿਰ, ਵਜ਼ਨ ਅਤੇ ਗ਼ਜ਼ਲ ਦੀਆਂ ਹੋਰ ਖੂਬੀਆਂ ਤੋਂ ਭਲੀ-ਭਾਂਤ ਵਾਕਿਫ਼ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚੋਂ ਮਨੁੱਖੀ ਕਦਰਾਂ-ਕੀਮਤਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰੇਰਨਾ, ਕਹਿਰ ਦੀ ਰਵਾਨੀ ਅਤੇ ਵਤਨ ਦੀ ਮਿੱਟੀ ਦੀ ਖੁਸ਼ਬੂ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਚੋਰ-ਬਾਜ਼ਾਰੀ, ਅੱਤਵਾਦ, ਕਤਲੋਗਾਰਤ ਅਤੇ ਲੁੱਟਾਂ-ਖੋਹਾਂ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਚੋਟ ਪਹੁੰਚਾਈ ਹੈ। ਉਹ ਇਨਸਾਨੀ ਭਾਈਚਾਰੇ ਵਿਚ ਪਿਆਰ, ਮੁਹੱਬਤ, ਹਮਦਰਦੀ ਅਤੇ ਸਹਿਚਾਰਤਾ ਵੇਖਣ ਦਾ ਮੁਸ਼ਤਾਕ ਹੈ। ਉਸ ਦੀ ਸੱਚੀ-ਸੁੱਚੀ ਸ਼ਾਇਰੀ ਪੜ੍ਹਨਯੋਗ, ਮਾਣਨਯੋਗ ਅਤੇ ਸਾਂਭਣਯੋਗ ਹੈ।

-ਡਾ: ਸਰਬਜੀਤ ਕੌਰ ਸੰਧਾਵਾਲੀਆ
ਮੋ: 98147-16367.

ਬੇਟੀ ਹਾਣੀ ਮੰਗਦੀ
ਸ਼ਾਇਰ : ਗਿੱਲ ਮੋਰਾਂਵਾਲੀ
ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਕ : ਤਰਲੋਚਨ ਪਬਲਿਸ਼ਰਜ਼, ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ
ਮੁੱਲ : 200 ਰੁਪਏ, ਸਫ਼ੇ : 200.

ਜਿਹੜੇ ਪੰਜਾਬੀ-ਜਿਊੜੇ ਪਰਵਾਸ ਵਿਚ ਰਹਿੰਦਿਆਂ ਰੁਜ਼ਗਾਰ ਦੇ ਮਸਲਿਆਂ ਤੋਂ ਉਤਾਂਹ ਉੱਠ ਕੇ ਪੰਜਾਬੀ ਮਾਂ-ਬੋਲੀ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ। ਗਿੱਲ ਮੋਰਾਂਵਾਲੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚੋਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਹੈ। ਮੋਰਾਂਵਾਲੀ ਦੀਆਂ ਹੁਣ ਤੱਕ 40 ਤੋਂ ਵਧੇਰੇ ਪੁਸਤਕਾਂ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਹੋ ਚੁੱਕੀਆਂ ਹਨ। ਡਾ: ਤੇਜਵੰਤ ਮਾਨ, ਭਗਵੰਤ ਸਿੰਘ, ਬ੍ਰਹਮਜਗਦੀਸ਼ ਸਿੰਘ, ਡਾ: ਅਮਰ ਕੋਮਲ, ਅਹਿਸਨ ਰੰਧਾਵਾ ਆਦਿ ਦਰਜਨ ਭਰ ਵਿਦਵਾਨ ਆਲੋਚਕਾਂ ਨੇ ਉਸ ਦੀ ਕਵਿਤਾ ਬਾਰੇ ਜ਼ਿਕਰਯੋਗ ਕਾਰਜ ਕੀਤਾ ਹੈ।
ਹਥਲੀ ਪੁਸਤਕ ਦੋਹਾ ਕਾਵਿ ਰੂਪ ਵਿਚ ਹੈ। ਅਸਲ ਵਿਚ ਇਹ ਪੁਸਤਕ ਆਪਣੇ ਨਾਂਅ ਵਾਂਗ ਬੇਟੀਆਂ ਬਾਰੇ ਗੰਭੀਰ ਗੱਲ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਚ ਦੋਹਾ ਜਾਂ ਦੋਹਿਰਾ ਕਾਵਿ ਰੂਪ ਸਦੀਆਂ ਤੋਂ ਲਿਖਿਆ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬੀ ਇਸ ਦੀ ਸੁਰ ਲਹਿਰੀ ਤੇ ਅੰਤਰ ਆਤਮਾ ਤੋਂ ਬਾਖੂਬੀ ਜਾਣੂ ਹਨ। ਗਿੱਲ ਮੋਰਾਂਵਾਲੀ ਦੇ ਦੋਹੇ ਸ਼ਿਲਪ ਪੱਖੋਂ ਅਤੇ ਭਾਵ ਪੱਖੋਂ ਵੀ ਸਲਾਹੁਣਯੋਗ ਹਨ।
ਔਰਤ ਦਾ ਪੰਜਾਬੀ ਸਮਾਜ ਵਿਚ ਪਿਤਰਕੀ ਪ੍ਰਬੰਧ ਵਜੋਂ ਸਦੀਆਂ ਤੋਂ ਹੋ ਰਹੇ ਜ਼ੁਲਮ ਦੀ ਗਾਥਾ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੋਹਿਆਂ ਦੀ ਗਾਥਾ ਹੈ। ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਕਰਕੇ ਧੀਆਂ ਦੀ ਹੋਂਦ ਪੰਜਾਬੀ ਸਮਾਜ ਵਿਚ ਥੋਹਰਾਂ ਵਰਗੀ ਹੀ ਰਹੀ ਹੈ। ਉਸ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਹਾਣੀ ਯਾਨਿ ਭਾਵੀ ਜੀਵਨ ਸਾਥੀ ਚੁਣਨ ਦੀ ਵੀ ਖੁੱਲ੍ਹ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਦਾਜ ਵਰਗੀ ਲਾਹਨਤ ਨੇ ਧੀਆਂ ਨੂੰ ਜੰਮਦਿਆਂ ਹੀ ਕਤਲ ਕਰਨ ਦਾ ਰਸਤਾ ਖੋਲ੍ਹਿਆ ਪਰ ਵਿਗਿਆਨ ਨੇ ਧੀਆਂ ਨੂੰ ਜੰਮਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਗਰਭ ਵਿਚ ਕਤਲ ਕਰਨ ਦਾ ਸੌਖ ਪੈਦਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਗਿੱਲ ਮੋਰਾਂਵਾਲੀ ਵਰਗੇ ਔਰਤ ਪ੍ਰਤੀ ਸੁਹਿਰਦ ਕਵੀਆਂ/ਸ਼ਾਇਰਾਂ ਨੇ ਧੀਆਂ ਦੇ ਹੱਕ ਵਿਚ ਕਾਵਿ ਸਿਰਜੇ ਜਿਸ ਸਦਕਾ ਅਜੋਕੀ ਸਥਿਤੀ ਵਿਚ ਧੀਆਂ ਦਾ ਸਾਹ ਕੁਝ ਸੌਖਾ ਹੋਇਆ ਲਗਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਦੋਹੇ ਲੋਕ ਗੀਤਾਂ ਦੀ ਜ਼ਬਾਨ ਵਾਂਗ ਸਹਿਜ ਨਾਲ ਔਰਤ ਮਨ ਦੀ ਤਰਜਮਾਨੀ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਸਾਰੇ ਦੋਹੇ ਧੀਆਂ ਦੇ ਮਹਿਜ਼ ਬਿਰਹੜੇ ਜਾਂ ਰੁਦਨ ਨਹੀਂ ਸਗੋਂ ਤਰਕ ਨਾਲ ਗੱਲ ਕਰਦੇ ਹਨ :
ਰਸਮਾਂ ਵਿਚ ਜਕੜੀ ਕੁੜੀ, ਹੁਣ ਨਾ ਰਹਿਣੀ ਚੁੱਪ
ਚਮਕੇਗੀ ਧੀਆਂ ਲਈ ਸੂਰਜ ਦੀ ਵੀ ਧੁੱਪ (ਸਫਾ 189)
ਪੁਸਤਕ ਸਿੱਖਿਆਦਾਇਕ ਹੈ।

-ਸੁਲੱਖਣ ਸਰਹੱਦੀ
ਮੋ: 94174-84337.

ਵਿਰਸੇ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲ
ਲੇਖਕ : ਪੌਲ ਸੰਸਾਰਪੁਰੀ
ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਕ : ਪੰਜ ਨਦ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ, ਲਾਂਬੜਾ (ਜਲੰਧਰ)
ਮੁੱਲ : 100 ਰੁਪਏ, ਸਫ਼ੇ : 120.

'ਵਿਰਸੇ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲ' ਪੌਲ ਸੰਸਾਰਪੁਰੀ ਦਾ ਪਲੇਠਾ ਕਾਵਿ-ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਹੈ। ਇਸ ਵਿਚ ਲੇਖਕ ਨੇ ਇਤਿਹਾਸਕ, ਧਾਰਮਿਕ, ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ, ਭਾਸ਼ਾਈ, ਦੇਸ਼ ਪ੍ਰੇਮ, ਮਾਂ-ਬੋਲੀ ਅਤੇ ਵਾਤਾਵਰਨ ਵਰਗੇ ਵਿਸ਼ੇ ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਰਾਹੀਂ ਪ੍ਰਗਟਾਏ ਹਨ। ਪੰਜਾਬੀ ਸੱਥ ਲਾਂਬੜਾ ਵੱਲੋਂ ਇਸ ਪੁਸਤਕ ਨੂੰ ਛਾਪ ਕੇ ਪੰਜਾਬੀ ਮਾਂ-ਬੋਲੀ ਦੇ ਮਾਣ-ਸਤਿਕਾਰ ਨੂੰ ਹੋਰ ਵਧਾਉਣ ਦਾ ਯਤਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਪੌਲ ਸੰਸਾਰਪੁਰੀ ਕਿਉਂਕਿ ਆਮ ਲੋਕਾਂ ਵਿਚੋਂ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਉਸ ਦੀ ਬੋਲੀ, ਸ਼ਬਦਾਵਲੀ ਤੇ ਵਿਸ਼ਾਵਸਤੂ ਸਾਧਾਰਨ ਅਤੇ ਸਰਲ ਹੈ।
ਇਸ ਪੁਸਤਕ ਵਿਚ ਪੌਲ ਸੰਸਾਰਪੁਰੀ ਨੇ 8 ਦਰਜਨ ਦੇ ਕਰੀਬ ਭਿੰਨ-ਭਿੰਨ ਵਿਸ਼ਿਆਂ 'ਤੇ ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਲਿਖੀਆਂ ਹਨ। ਕਵੀ ਦਾ ਹਿਰਦਾ ਕੋਮਲ ਹੈ, ਉਹ ਸਮਾਜ ਵਿਚ ਫੈਲੀਆਂ ਕੁਰੀਤੀਆਂ ਤੋਂ ਬੜਾ ਪ੍ਰੇਸ਼ਾਨ ਹੈ। ਉਹ ਇਨਾਂ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਕੇ ਸਾਫ਼-ਸੁਥਰੇ ਸਮਾਜ ਦੀ ਸਿਰਜਣਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਪੰਜਾਬੀ ਮਾਂ-ਬੋਲੀ ਅਤੇ ਸਿੱਖੀ ਬਾਰੇ ਲਿਖੀ ਕਵਿਤਾ 'ਊੜਾ ਤੇ ਜੂੜਾ' ਵਿਚ ਉਹ ਲਿਖਦਾ ਹੈ-
ਪੈਂਤੀ ਅੱਖਰੀ ਭਾਸ਼ਾ ਦੇ ਵਿਚ,
ਪਹਿਲਾ ਹਰਫ਼ ਸਰਤਾਜ ਹੈ ਊੜਾ।
ਰਾਜੇ ਲਈ ਜਿਵੇਂ ਤਖ਼ਤ ਜ਼ਰੂਰੀ,
ਸਿੱਖੀ ਦੇ ਵਿਚ ਤਾਜ ਹੈ ਜੂੜਾ।
ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਔਰਤਾਂ ਦੇ ਹੱਕ ਬਾਰੇ ਵੀ ਉਸ ਦੀ ਕਲਮ ਕਵਿਤਾ 'ਰੌਸ਼ਨੀ ਬਣ ਕੇ ਛਾਵੇਗੀ' ਵਿਚ ਲਿਖਦੀ ਹੈ-
ਨਾਰੀ ਨਾ ਰਹੀ ਪੈਰ ਦੀ ਜੁੱਤੀ,
ਇਹ ਰੌਸ਼ਨੀ ਬਣ ਕੇ ਛਾਵੇਗੀ।
ਕਲਪਨਾ ਚਾਵਲਾ, ਕਿਰਨ ਬੇਦੀ ਬਣ,
ਆਪਣੇ ਜੌਹਰ ਵਿਖਾਵੇਗੀ।
'ਮਾਂ' ਕਵਿਤਾ ਵਿਚ ਪੌਲ ਸੰਸਾਰਪੁਰੀ ਬਜ਼ੁਰਗਾਂ ਦੀਆਂ ਭਾਵਨਾਵਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਗਟਾਵਾ ਕੁਝ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਰਦਾ ਹੈ-
ਬਿਰਧ ਆਸ਼ਰਮ ਛੱਡ ਗਿਉਂ ਪੁੱਤਰਾ,
ਦਿਲ ਨਹੀਂ ਲਗਦਾ ਮੇਰਾ।
ਵਿਚ ਯਾਦਾਂ ਦਿਲ ਭੁੱਬਾਂ ਮਾਰੇ,
ਕੱਲ੍ਹ ਜਨਮ ਦਿਨ ਹੈ ਤੇਰਾ।
ਪੌਲ ਸੰਸਾਰਪੁਰੀ ਵੱਲੋਂ ਲਿਖੀਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਹੀ ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਯਥਾਰਥ 'ਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਹਨ। ਉਹ ਇਕ ਇਸਾਈ ਅਤੇ ਚਰਚ ਤੋਂ ਸਨਮਾਨਿਤ ਵਿਅਕਤੀ ਹਨ ਪਰ ਸਿੱਖੀ ਕਦਰਾਂ-ਕੀਮਤਾਂ ਨੂੰ ਪਿਆਰ ਕਰਨ ਵਾਲੇ, ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ ਦੇ ਕਦਰਦਾਨ, ਕਿਰਤ ਕਰਨ, ਨਾਮ ਜਪਣ ਤੇ ਵੰਡ ਕੇ ਛਕਣ ਦੇ ਸਿਧਾਂਤ ਨੂੰ ਬੇਹੱਦ ਪਿਆਰ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਸਾਨੂੰ ਪੁਸਤਕ 'ਚੋਂ ਨੇਕ ਰਸਤੇ ਚੱਲਣ ਦੀ ਸੇਧ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਭਵਿੱਖ ਵਿਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਹੋਰ ਵਧੀਆ ਸਾਹਿਤ ਰਚਨਾ ਕਰਨ ਦੀ ਉਮੀਦ ਕਰਦੇ ਹਾਂ। ਪੰਜਾਬੀ ਸੱਥ ਲਾਂਬੜਾ ਵੱਲੋਂ ਉੱਭਰ ਰਹੇ ਅਤੇ ਸਥਾਪਤ ਲੇਖਕਾਂ ਨੂੰ ਛਾਪਣ ਲਈ ਕੀਤੇ ਜਾ ਰਹੇ ਉਪਰਾਲੇ ਦੀ ਸ਼ਲਾਘਾ ਕਰਨੀ ਬਣਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਡਾ: ਨਿਰਮਲ ਸਿੰਘ ਵਧਾਈ ਦੇ ਹੱਕਦਾਰ ਹਨ।

-ਹਰਜਿੰਦਰ ਸਿੰਘ
ਮੋ: 98726-60161

ਗੂੰਗੀ ਚੀਖ਼
ਸ਼ਾਇਰਾ : ਸਿਮਰਨਜੋਤ ਮਾਨ
ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਕ : ਚੇਤਨਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ, ਲੁਧਿਆਣਾ
ਮੁੱਲ : 150 ਰੁਪਏ, ਸਫ਼ੇ : 96.

'ਗੂੰਗੀ ਚੀਖ਼' ਸਿਮਰਨਜੋਤ ਮਾਨ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਕਾਵਿ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿਚ ਉਸ ਦੀਆਂ ਤਕਰੀਬਨ ਨੱਬੇ ਰਚਨਾਵਾਂ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹਨ ਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਬਹੁ-ਗਿਣਤੀ ਗ਼ਜ਼ਲ ਦੀ ਹੈ। ਪੁਸਤਕ ਨੂੰ ਪੜ੍ਹਦਿਆਂ ਇਹ ਮਹਿਸੂਸ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸ਼ਾਇਰਾ ਕੋਲ ਜਜ਼ਬਾਤ ਤੇ ਵਲਵਲਿਆਂ ਦਾ ਇਕ ਅਸੀਮ ਸਾਗਰ ਹੈ ਤੇ ਜਵਾਰਭਾਟੇ ਸਮੇਂ ਇਸ 'ਚੋਂ ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਰੂਪੀ ਸਿੱਪੀਆਂ ਤੇ ਸੰਖ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਸਭ ਕੁਝ ਜਾਣਦਿਆਂ ਹੋਇਆਂ ਵੀ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਬੁਝਾਰਤ ਸਮਝਦੀ ਹੈ ਜਿਸ ਨੂੰ ਅਜੇ ਤਕ ਬੁੱਝਿਆ ਨਹੀਂ ਗਿਆ। ਉਹ ਖ਼ੁਦ ਨੂੰ ਗੂੰਗੀ ਚੀਖ਼ ਸਮਝਦੀ ਹੈ ਜੋ ਆਪਣੇ ਪਿਆਰੇ ਦੇ ਸਾਥ ਵਿਚ ਨਗ਼ਮਾ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਆਪਣੀ ਤਨਹਾਈ ਵਿਚ ਉਹ ਖ਼ੁਦ ਨੂੰ ਹੀ ਆਵਾਜ਼ਾਂ ਮਾਰਦੀ ਹੈ ਤੇ ਉਸ ਕੋਲੋਂ ਇਕ ਹੰਝੂ ਦਾ ਭਾਰ ਵੀ ਚੁੱਿਕਆ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦਾ। ਉਹ ਯਾਦਾਂ ਵਿਚ ਵਸਦੇ ਪਿਆਰੇ ਨੂੰ ਕਰੀਬ ਬੈਠਾ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦੀ ਹੈ ਤੇ ਕਲਪਨਾ ਵਿਚ ਉਸ ਨੂੰ ਨਿਹਾਰਦੀ ਹੈ ਤੇ ਉਸ ਨਾਲ ਸੰਵਾਦ ਰਚਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਸਿਮਰਨਜੋਤ ਮਾਨ ਦੀ ਸ਼ਾਇਰੀ ਦਰਦ ਦੀ ਸ਼ਾਇਰੀ ਹੈ ਜਿਸ ਦਾ ਮੁੱਖ ਆਧਾਰ ਪਿਆਰ ਹੈ। ਸ਼ਾਇਰਾ ਕੋਲ ਖ਼ਿਆਲ ਹਨ, ਸ਼ਬਦ ਹਨ ਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਤਰਤੀਬ ਦੇਣ ਦੀ ਜੁਗਤ ਵੀ ਹੈ। ਆਪਣੀ ਪਹਿਲੀ ਪੁਸਤਕ ਵਿਚ ਹੀ ਸਿਮਰਨਜੋਤ ਮਾਨ ਨੇ ਦਰਸਾ ਦਿੱਤਾ ਹੈ ਕਿ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਵਕਤ ਵਿਚ ਉਹ ਹੋਰ ਪੱਕੇ ਪੈਰੀਂ ਸਾਹਿਤਕ ਖ਼ੇਤਰ ਵਿਚ ਉਤਰੇਗੀ। ਅਜੋਕੇ ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਵਿਚ ਥਾਂ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਮਾਨ ਨੂੰ ਅਜੇ ਤਕਨੀਕੀ ਅਧਿਐਨ ਹੋਰ ਲੋੜੀਂਦਾ ਹੈ। ਕਈ ਜਗ੍ਹਾ ਕਾਫ਼ੀਏ ਦੀਆਂ ਗੰਭੀਰ ਗ਼ਲਤੀਆਂ ਹਨ ਜੋ ਥੋੜ੍ਹੀ ਮਿਹਨਤ ਨਾਲ ਦੂਰ ਹੋ ਸਕਦੀਆਂ ਸਨ। ਕਿਤੇ-ਕਿਤੇ ਬਹਿਰਾਂ ਦਾ ਤਵਾਜ਼ਨ ਵੀ ਵਿਗੜਿਆ ਹੈ। ਭਾਵੇਂ ਬਹੁਤੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਪਾਠਕ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ ਪਰ ਕਿਤੇ ਕਿਤੇ ਉਸ ਨੇ ਅਵੇਸਲਾਪਨ ਵਰਤਿਆ ਹੈ ਤੇ ਕਿਸੇ ਸਮਰੱਥ ਸ਼ਾਇਰ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਸ਼ਾਇਰਾ ਦੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਹੋਰ ਮੁੱਲਵਾਨ ਬਣਾ ਸਕਦੀ ਸੀ। ਉਂਝ ਇਹ ਪੁਸਤਕ ਸਿਮਰਨਜੋਤ ਮਾਨ ਦੀ ਸੰਭਾਵਨਾਵਾਂ ਭਰਪੂਰ ਪੁਸਤਕ ਹੈ ਤੇ ਭਵਿੱਖ ਵਿਚ ਉਸ ਤੋਂ ਹੋਰ ਬਿਹਤਰ ਸ਼ਾਇਰੀ ਦੀ ਆਸ ਰੱਖੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਪੁਸਤਕ ਵਿਚ ਕੋਈ ਮੁੱਖ ਬੰਦ ਨਹੀਂ ਹੈ ਤੇ ਸ਼ਾਇਰਾ ਸਬੰਧੀ ਕੋਈ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਜਾਣਕਾਰੀ ਇਸ ਪੁਸਤਕ 'ਚੋਂ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦੀ।

-ਗੁਰਦਿਆਲ ਰੌਸ਼ਨ
ਮੋ: 9988444002

ਕਿੱਸਾ ਦੁੱਲਾ ਭੱਟੀ
(ਕਿਸ਼ਨ ਸਿੰਘ ਰਚਿਤ)
ਸੰਪਾਦਕ : ਬਿਕਰਮ ਸਿੰਘ ਘੁੰਮਣ ਅਤੇ ਚਰਨਜੀਤ ਸਿੰਘ ਗੁਮਟਾਲਾ
ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਕ : ਵਾਰਿਸ ਸ਼ਾਹ ਫਾਊਂਡੇਸ਼ਨ, ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ
ਮੁੱਲ : 200 ਰੁਪਏ, ਸਫ਼ੇ : 112.

ਦਾਮੋਦਰ ਨਾਲ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਈ ਪੰਜਾਬੀ ਕਿੱਸਾ-ਕਾਵਿ ਧਾਰਾ ਵਿਚ ਪ੍ਰੇਮ, ਬੀਰਤਾ ਤੇ ਭਗਤੀ ਦੇ ਤਿੰਨੇ ਰੰਗਾਂ ਦੇ ਕਿੱਸੇ ਵੱਡੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿਚ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹਨ। ਦੁੱਲਾ ਭੱਟੀ ਦਾ ਕਿੱਸਾ ਬੀਰਤਾ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਵਰਗ ਵਿਚ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਬਿਕਰਮ ਸਿੰਘ ਘੁੰਮਣ ਅਤੇ ਚਰਨਜੀਤ ਸਿੰਘ ਗੁਮਟਾਲਾ ਵੱਲੋਂ ਸੰਪਾਦਿਤ ਦੁੱਲਾ-ਭੱਟੀ ਦਾ ਇਹ ਕਿੱਸਾ ਕਿਸ਼ਨ ਸਿੰਘ ਦੀ ਰਚਨਾ ਹੈ। ਲੁਧਿਆਣੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਪਿੰਡ ਸੁਧਾਰ ਦੇ ਕਿਸ਼ਨ ਸਿੰਘ ਨੇ ਇਹ 1897 ਈ: ਵਿਚ ਲਿਖਿਆ। ਦੁੱਲਾ ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਲੋਕ-ਨਾਇਕ ਹੈ ਜੋ ਸ਼ਾਹੀ ਦਰਬਾਰ ਨਾਲ ਟੱਕਰ ਲੈਂਦੇ ਹੋਏ ਜਾਨ ਗਵਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਪਰ ਸਿਰ ਨਹੀਂ ਝੁਕਾਉਂਦਾ। ਅਣਖ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ। ਗਰੀਬਾਂ ਦਾ ਰੱਖਿਅਕ। ਕਿਸ਼ਨ ਸਿੰਘ ਨੇ ਪਰੰਪਰਾ ਤੋਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਦੁੱਲੇ ਦੀ ਦੰਤ ਕਥਾ ਨੂੰ ਖਾਸਾ ਬਦਲਿਆ ਹੈ। ਅਕਬਰ ਦਾ ਸਮਾਂ। ਲਾਹੌਰ ਤੋਂ ਬਾਰਾਂ ਕੋਹ 'ਤੇ ਸਾਂਦਰ ਬਾਰ ਦੀ ਭੱਟੀ ਰਾਜਪੂਤਾਂ ਦੀ ਪਿੰਡੀ। ਦੁੱਲੇ ਦੇ ਪਿਓ-ਦਾਦਿਆਂ ਦਾ ਟਿਕਾਣਾ। ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਦਾ ਲਗਾਨ ਦੇਣ ਤੋਂ ਨਾਂਹ ਕਰਨ ਉਤੇ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਨੇ ਦੁੱਲੇ ਦੇ ਪਿਤਾ ਨੂੰ ਕਤਲ ਕਰਕੇ ਲਾਸ਼ ਲਾਹੌਰ ਦੇ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਉੱਤੇ ਟੰਗ ਦਿੱਤੀ। ਵਿਧਵਾ ਪਤਨੀ ਨੇ ਕਤਲ ਉਪਰੰਤ ਦੁੱਲਾ ਜੰਮਿਆ। ਉਸੇ ਦਿਨ ਅਕਬਰ ਦੇ ਘਰ ਸ਼ੇਖੂ ਜੰਮਿਆ। ਜੋਤਸ਼ੀਆਂ ਦੇ ਆਖੇ ਲੱਗ ਸ਼ੇਖੂ ਦੁੱਲੇ ਦੀ ਮਾਂ ਲੱਧੀ ਨੂੰ ਪਾਲਣਾ ਹਿਤ ਸੌਂਪਿਆ ਗਿਆ। ਲੱਧੀ ਨੇ ਸ਼ੇਖੂ ਤੇ ਦੁੱਲੇ ਦੋਵਾਂ ਨੂੰ ਦੁੱਧ ਚੁੰਘਾ ਕੇ ਵੱਡਾ ਕੀਤਾ। ਵੱਡਾ ਹੋ ਕੇ ਦੁੱਲਾ ਸ਼ਰਾਰਤੀ ਬਣ ਕੇ ਪਿੰਡ ਦੀਆਂ ਮੁਟਿਆਰਾਂ ਦੇ ਘੜੇ ਭੰਨਦਾ। ਕਿਸੇ ਮੁਟਿਆਰ ਨੇ ਬੋਲੀ ਮਾਰੀ ਕਿ ਏਨਾ ਬਹਾਦਰ ਹੈ ਤਾਂ ਪਿਉ ਦਾ ਬਦਲਾ ਲੈ ਅਕਬਰ ਤੋਂ। ਦੁੱਲਾ ਬਾਗ਼ੀ ਹੋ ਕੇ ਅਕਬਰ ਨਾਲ ਟਕਰਾਇਆ ਤੇ ਮਾਰਿਆ ਗਿਆ। ਸ਼ੇਖੂ ਦਾ ਦਖ਼ਲ, ਦੁੱਲੇ ਦੀਆਂ ਲੁੱਟਾਂ, ਅਕਬਰ ਨਾਲ ਟਕਰਾਅ, ਦੁੱਲੇ ਦੇ ਕਾਰਨਾਮੇ, ਦੁੱਲੇ ਦਾ ਬਚਪਨ, ਮਾਂ, ਪਤਨੀ, ਭੈਣ ਦਾ ਵਿਰਲਾਪ ਕੁਝ ਅਜਿਹੇ ਬਿਰਤਾਂਤਕ ਬਿੰਦੂ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਉੱਤੇ ਕਿਸ਼ਨ ਸਿੰਘ ਦੀ ਕਲਪਨਾ ਦਾ ਕਮਾਲ ਸਿਖ਼ਰ 'ਤੇ ਹੈ। ਸੰਪਾਦਕਾਂ ਨੇ ਕਿੱਸੇ ਦੀ ਮੂਲ ਸਮੱਸਿਆ ਕਿੱਸੇ ਦੀ ਮੂਲ ਕਥਾ, ਹੋਣੀ ਤੇ ਦੁੱਲਾ, ਬੀਰ ਰਸੀ ਵਰਣਨ ਅਤੇ ਕਿੱਸਾਕਾਰ ਕਿਸ਼ਨ ਸਿੰਘ ਦੀ ਕਿੱਸਾਕਾਰੀ ਦੇ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਕਿਸ਼ਨ ਸਿੰਘ ਦੇ ਕਿੱਸਾ ਦਾ ਮੂਲ ਪਾਠ ਦਿੰਦੇ ਹੋਏ ਔਖੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਤੇ ਇਤਿਹਾਸਕ/ਮਿਥਿਹਾਸਕ ਹਵਾਲਿਆਂ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਵੀ ਦਿੱਤੀ ਹੈ। ਕਿੱਸੇ ਦੇ ਮੂਲ ਸ੍ਰੋਤ ਤੇ ਕਿੱਸਾਕਾਰ ਦੇ ਜੀਵਨ ਵੇਰਵੇ ਵੀ ਦੇ ਕੇ ਪੁਸਤਕ ਨੂੰ ਹਰ ਪੱਖੋਂ ਸੰਪੂਰਨ ਬਣਾਉਣ ਦਾ ਉੱਦਮ ਸੰਪਾਦਕਾਂ ਨੇ ਕੀਤਾ ਹੈ।

-ਡਾ: ਕੁਲਦੀਪ ਸਿੰਘ ਧੀਰ
ਮੋ: 98722-60550

ਦੇਖਿਆ ਸੁਣਿਆ : ਪਿੰਡ ਚਿੱਟੀ
ਖੋਜ ਅਤੇ ਆਲੇਖ : ਆਤਮਾ ਸਿੰਘ ਚਿੱਟੀ
ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਕ : ਪੰਜ-ਨਦ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ, ਲਾਂਬੜਾ, ਜਲੰਧਰ
ਮੁੱਲ : 200 ਰੁਪਏ, ਸਫ਼ੇ : 228.

ਰੰਗਲੀ ਧਰਤ ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਮੁਹਾਂਦਰਾ, ਆਤਮਾ ਅਤੇ ਉਸ ਦਾ ਸਰੀਰ ਉਸ ਦੇ ਪਿੰਡ ਹਨ। ਪਿੰਡਾਂ 'ਚ ਵਸਣ ਵਾਲੇ ਪੰਜਾਬੀਆਂ ਲਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਿੰਡ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਜਾਨ ਹਨ, ਰੂਹ ਹਨ। ਆਪਣੇ ਪਿੰਡਾਂ ਲਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਪਿਆਰ ਬੇਮਿਸਾਲ ਹੈ। ਉੱਘੇ ਬਾਲ-ਸਾਹਿਤਕਾਰ ਆਤਮਾ ਸਿੰਘ ਚਿੱਟੀ ਦੀ ਅਦੁੱਤੀ ਮਿਹਨਤ ਅਤੇ ਲਗਨ ਦੀ ਮਿਸਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੁਆਰਾ ਆਪਣੇ ਪਿੰਡ ਚਿੱਟੀ, ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਜਲੰਧਰ ਬਾਰੇ ਲਿਖੀ ਵਿਲੱਖਣ ਪੁਸਤਕ 'ਦੇਖਿਆ ਸੁਣਿਆ : ਪਿੰਡ ਚਿੱਟੀ' ਪੜ੍ਹ ਕੇ, ਮਾਣ ਕੇ ਇਹ ਵਿਚਾਰ ਪੱਕੇ ਸਿੱਧ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਪਿੰਡ ਚਿੱਟੀ ਜਿਸ ਨੂੰ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਦੁਆਬਾ ਖਿੱਤੇ ਦੇ ਇਲਾਕੇ 'ਦੋਨਾ' ਦਾ ਦਰਵਾਜ਼ਾ ਕਹਾਉਣ ਦਾ ਮਾਣ ਹਾਸਲ ਹੈ। ਜਲੰਧਰ-ਨਕੋਦਰ ਸੜਕ 'ਤੇ ਪੈਂਦੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਪਿੰਡ ਲਾਂਬੜਾ ਦੇ ਅੱਡੇ ਤੋਂ ਸਾਢੇ ਪੰਜ ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਦੇ ਫਾਸਲੇ 'ਤੇ ਪੱਛਮ ਵੱਲ ਵਸਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਇਸ ਪਿੰਡ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ, ਇਸ ਵਿਚ ਵਸਦੇ ਵਸਨੀਕਾਂ ਦੇ ਪਿਛੋਕੜ ਬਾਰੇ ਲੇਖਕ ਆਤਮਾ ਸਿੰਘ ਚਿੱਟੀ ਨੇ ਪੂਰੀ ਤਫ਼ਸੀਲ ਨਾਲ ਲਿਖਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਪਿੰਡ ਦੇ ਆਜ਼ਾਦੀ ਘੁਲਾਟੀਆਂ ਬਾਰੇ, ਵੱਖ-ਵੱਖ ਮੋਰਚਿਆਂ 'ਚ ਭਾਗ ਲੈ ਕੇ ਕੁਰਬਾਨੀਆਂ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਆਪਣੇ ਨਗਰ ਚਿੱਟੀ ਦੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਮਹਾਨ ਲੋਕਾਂ ਬਾਰੇ ਉਸ ਬੜੀ ਸ਼ਰਧਾ ਅਤੇ ਸਤਿਕਾਰ ਨਾਲ ਲਿਖਿਆ ਹੈ। ਆਪਣੇ ਇਸ ਨਗਰ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਪਾਸਿਆਂ ਅਤੇ ਪੱਤੀਆਂ ਬਾਰੇ, ਧਾਰਮਿਕ ਅਸਥਾਨਾਂ ਬਾਰੇ ਲਿਖਦਿਆਂ ਲੇਖਕ ਸ: ਆਤਮਾ ਸਿੰਘ ਚਿੱਟੀ ਪਾਠਕ ਨੂੰ ਉਂਗਲ ਫੜ ਕੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਤੋਰਦਾ ਮਹਿਸੂਸ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਲੇਖਕ ਨੇ ਕੋਈ ਅਜਿਹਾ ਨੁਕਤਾ ਨਹੀਂ ਛੱਡਿਆ, ਜਿਸ ਦਾ ਇਸ ਪੁਸਤਕ ਵਿਚ ਜ਼ਿਕਰ ਨਹੀਂ। ਪਿੰਡ ਦਾ ਕੋਈ ਵੀ ਜੀਅ ਜਿਸ ਨੇ ਕੋਈ ਵੀ ਨੇਕ ਭਲਾ ਜਾਂ ਸਿਫ਼ਤ ਭਰਪੂਰ ਕੰਮ ਕੀਤਾ ਹੈ, ਉਸ ਬਾਰੇ ਭਲੀ-ਭਾਂਤ ਵੇਰਵੇ ਦਰਜ ਕੀਤੇ ਗਏ ਹਨ, ਫਿਰ ਭਾਵੇਂ ਉਹ ਪਿੰਡ ਦੇ ਵਿਦੇਸ਼ਾਂ 'ਚ ਵਸਦੇ ਲੋਕ ਹਨ ਜਾਂ ਰਾਮਗੜ੍ਹੀਆ ਬਰਾਦਰੀ ਦੇ ਲੋਕ ਹਨ। ਖਾਸੀਅਤ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਉਸ ਨੇ ਪਿੰਡ 'ਚ ਵਸਦੇ ਹਰੇਕ ਭਾਈਚਾਰੇ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕਿੱਤਿਆਂ ਬਾਰੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਯੋਗਦਾਨ ਬਾਰੇ ਭਰਪੂਰ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿਚ ਲਿਖਿਆ ਹੈ। ਪਿੰਡ ਦੇ ਤਕਰੀਬਨ ਸਾਰੇ ਧਾਰਮਿਕ ਅਸਥਾਨਾਂ ਦੀ ਮਹੱਤਤਾ ਅਤੇ ਮਾਨਤਾ ਬਾਰੇ ਤਾਂ ਉਸ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਕੀਤਾ ਹੀ ਹੈ, ਨਾਲ ਹੀ 'ਸਮਾਜ ਸੁਧਾਰਕ ਬ੍ਰਹਮ ਗਿਆਨੀ ਸੰਤ ਬਾਬਾ ਹੀਰਾ ਦਾਸ ਦੀ ਇਲਾਕੇ ਨੂੰ ਦੇਣ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਰੂਹਾਨੀਅਤ ਨੂੰ ਸੀਸ ਝੁਕਾਇਆ ਹੈ। ਇਸ ਪੁਸਤਕ ਦੀ ਤਿਆਰੀ ਹਿਤ ਡਾ: ਨਿਰਮਲ ਸਿੰਘ ਸੇਵਾਦਾਰ ਪੰਜਾਬ ਸੱਥ ਅਤੇ ਹੋਰਨਾਂ ਸਹਿਯੋਗੀਆਂ ਦਾ ਵੀ ਉਸ ਨੇ ਭਰਪੂਰ ਜ਼ਿਕਰ ਕੀਤਾ। ਇਹ ਪੁਸਤਕ ਪੜ੍ਹ ਕੇ ਇਹ ਵਿਚਾਰ ਮਨ ਵਿਚ ਸ਼ਿੱਦਤ ਨਾਲ ਉੱਭਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਹਰ ਪਿੰਡ ਬਾਰੇ ਅਜਿਹੀ ਪੁਸਤਕ ਤਿਆਰ ਕੀਤੀ ਜਾਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਪੁਸਤਕ ਨੂੰ ਪੜ੍ਹਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਹੀ ਇਸ ਪੁਸਤਕ ਦੀ ਸਹੀ ਅਹਿਮੀਅਤ ਦਾ ਪਤਾ ਲਗਦਾ ਹੈ।

-ਸੁਰਿੰਦਰ ਸਿੰਘ 'ਕਰਮ'
ਮੋ: 98146-81444.

01-02-2014

 ਨਿੱਕੇ ਪੈਰ ਕੰਡਿਆਲੇ ਰਾਹ
(ਭਾਗ ਇਕ ਅਤੇ ਦੋ)
ਸੰਪਾਦਕ : ਡਾ: ਚਰਨਜੀਤ ਸਿੰਘ
ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਕ : ਪੰਜ ਨਦ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ, ਲਾਂਬੜਾ, ਜਲੰਧਰ
ਮੁੱਲ : 400+400 ਰੁਪਏ,
ਸਫ਼ੇ : 308+320=628.

ਪੰਜਾਬ, ਪੰਜਾਬੀ ਤੇ ਪੰਜਾਬੀਅਤ ਦੀ ਪ੍ਰਤੀਕ ਸਾਂਝੀ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਵਿਰਾਸਤ ਦੀ ਸਾਂਭ-ਸੰਭਾਲ, ਉਸ ਨੂੰ ਪ੍ਰਚਾਰਨ-ਪ੍ਰਸਾਰਨ ਅਤੇ ਅਜੋਕੇ ਜਟਿਲ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਿਤ ਸਮਾਜਿਕ ਵਰਤਾਰਿਆਂ ਦੇ ਪ੍ਰਸੰਗ ਵਿਚ ਉਸ ਦੀ ਸਾਰਥਕਤਾ ਨੂੰ ਸਮੁੱਚੇ ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਈਚਾਰੇ ਤੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਕਰਕੇ ਨਵੀਂ ਪੀੜ੍ਹੀ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਾਉਣ ਲਈ 'ਪੰਜਾਬੀ ਸੱਥ' ਲਾਂਬੜਾ ਬਹੁਤ ਅਹਿਮ ਤੇ ਪ੍ਰਸੰਸਾਯੋਗ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾ ਰਹੀ ਹੈ। ਇਸ ਸਬੰਧ ਵਿਚ ਸਾਹਿਤਕ ਖੇਤਰ ਵਿਚ ਇਸ ਦਾ ਯੋਗਦਾਨ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੌਰ 'ਤੇ ਉਲੇਖਯੋਗ ਹੈ। ਵੱਖ-ਵੱਖ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਤੇ ਸਰੋਕਾਰਾਂ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਇਸ ਨੇ ਅਨੇਕਾਂ ਅਜਿਹੀਆਂ ਪੁਸਤਕਾਂ ਨੂੰ ਸੰਪਾਦਿਤ-ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕਰਵਾਇਆ ਹੈ ਕਿ ਜੋ ਸਾਹਿਤਕ, ਸਮਾਜਿਕ, ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ, ਖੋਜ, ਇਤਿਹਾਸ, ਆਲੋਚਨਾ ਤੇ ਸੰਪਾਦਨ ਦੇ ਪੱਖ ਤੋਂ ਇਤਿਹਾਸਕ ਮਹੱਤਵ ਦੀਆਂ ਸੂਚਕ ਹੋ ਨਿੱਬੜਦੀਆਂ ਹਨ। ਅਜਿਹੀ ਹੀ ਇਕ ਪੁਸਤਕ ਡਾ: ਚਰਨਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੁਆਰਾ ਸੰਪਾਦਿਤ 'ਨਿੱਕੇ ਪੈਰ ਕੰਡਿਆਲੇ ਰਾਹ' (2012) ਸਾਡੇ ਸਾਹਮਣੇ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੇ ਦੋਵਾਂ ਭਾਗਾਂ ਵਿਚ ਬਾਲ ਮਨੋਵਿਗਿਆਨ 'ਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਸੌ ਪੰਜਾਬੀ ਕਹਾਣੀਆਂ ਸ਼ਾਮਿਲ ਕੀਤੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਦਰਦਨਾਕ ਵੰਡ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਕਹਾਣੀਆਂ ਦੇ ਦੋ ਪਰਾਗੇ 'ਦਰਦਮੰਦਾਂ ਦੀਆਂ ਆਹੀਂ' ਪੁਸਤਕਾਂ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਅਤੇ ਬਾਲ ਕਹਾਣੀਆਂ ਦੀ ਇਕ ਪੁਸਤਕ 'ਬਾਤ ਪਾਵਾਂ ਬਤੋਲੀ ਪਾਵਾਂ' ਵੀ ਪੰਜਾਬੀ ਸੱਥ ਦੁਆਰਾ ਪੰਜਾਬੀ ਜਗਤ ਨੂੰ ਭੇਟ ਕੀਤੀ ਜਾ ਚੁੱਕੀ ਹੈ। ਸੱਥ ਦੁਆਰਾ ਇਸ ਕਿਸਮ ਦਾ ਕੀਤਾ ਗੰਭੀਰ ਖੋਜ ਕਾਰਜ ਇਸ ਤੱਥ ਦਾ ਸੂਚਕ ਹੈ ਕਿ ਨਿਰਸਵਾਰਥ ਤੇ ਨਿਰੋਲ ਸੇਵਾ ਭਾਵਨਾ ਨਾਲ ਕੰਮ ਕਰਨ ਵਾਲੀਆਂ ਭਾਈਚਾਰਕ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਅਕਸਰ ਉਹ ਕਾਰਜ ਕੁਝ ਹੀ ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਵਿਚ ਕਰ ਦਿੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਜਿਹੜਾ ਕਿ ਇਸ ਮਕਸਦ ਲਈ ਸਥਾਪਿਤ ਸਰਕਾਰੀ ਅਦਾਰੇ ਦਹਾਕਿਆਂ ਵਿਚ ਵੀ ਨਹੀਂ ਕਰ ਪਾਉਂਦੇ।
ਇਹ ਪੁਸਤਕ ਅਨੇਕ ਪੱਖਾਂ ਤੋਂ ਸਾਡਾ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਧਿਆਨ ਖਿੱਚਦੀ ਹੈ। ਪਹਿਲਾ, ਡਾ: ਚਰਨਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਸੰਪਾਦਨ ਕਾਰਜ ਬਹੁਤ ਹੀ ਮਿਹਨਤ, ਸਿਰੜ, ਲਗਨ ਤੇ ਦੀਰਘ ਸਾਹਿਤਕ ਸੂਝ-ਸਮਝ ਨਾਲ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਉਸ ਨੇ ਵਿਸ਼ੇ ਅਨੁਕੂਲ ਕਹਾਣੀ ਦੀ ਚੋਣ ਕਰਨ ਲੱਗਿਆਂ ਉਸ ਦੇ ਕਲਾਤਮਿਕ ਮੁੱਲ ਵੱਲ ਵੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਧਿਆਨ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਇਹੀ ਕਾਰਨ ਹੈ ਕਿ ਭਾਬੀ ਮੈਨਾ (ਗੁਰਬਖਸ਼ ਸਿੰਘ ਪ੍ਰੀਤਲੜੀ), ਬਾਗੀ ਦੀ ਧੀ (ਗੁਰਮੁੱਖ ਸਿੰਘ 'ਮੁਸਾਫ਼ਿਰ'), ਪੇਮੀ ਦੇ ਨਿਆਣੇ (ਸੰਤ ਸਿੰਘ ਸੇਖੋਂ), ਬਾਗਾਂ ਦਾ ਰਾਖਾ (ਸੁਜਾਨ ਸਿੰਘ), ਉਹ ਸੋਚਦੀ (ਦਲੀਪ ਕੌਰ ਦਿਵਾਣਾ) ਤੇ ਕਾਲਾ ਬਾਪ-ਗੋਰਾ ਬਾਪ (ਮਹੀਪ ਸਿੰਘ) ਆਦਿ ਪੰਜਾਬੀਆਂ ਦੇ ਚੇਤੇ ਵਿਚ ਸਦੀਵੀ ਤੌਰ 'ਤੇ ਵਸੀਆਂ ਕਹਾਣੀਆਂ ਇਸ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਵਿਚ ਸੁਭਾਵਿਕ ਹੀ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹੋ ਗਈਆਂ ਹਨ। ਦੂਜਾ, ਇਸ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਵਿਚ 4-5 ਪੀੜ੍ਹੀਆਂ ਦੇ ਸਾਰੇ ਹੀ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਕਹਾਣੀਕਾਰ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਸਾਹਿਤਕ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰੀ ਤੇ ਖੋਜ ਦੇ ਪੱਖ ਤੋਂ ਇਸ ਦਾ ਮੁੱਲ ਬਹੁਤ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਸ ਨੂੰ ਸਮੁੱਚੀ ਕਹਾਣੀ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਨਿਧ ਕਹਾਣੀ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਤੀਜਾ, ਇਸ ਪ੍ਰਤੀਨਿਧਤਾ ਦੇਗੁਣ ਕਾਰਨ ਇਸ ਆਧਾਰ 'ਤੇ ਪੰਜਾਬੀ ਕਹਾਣੀ ਦੇ ਸਮੁੱਚੇ ਕਹਾਣੀ-ਸ਼ਾਸਤਰ ਬਾਰੇ ਵੀ ਗੱਲ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਚੌਥਾ, ਵੱਖ-ਵੱਖ ਉਮਰ ਦੇ ਬਾਲਾਂ ਦੀ ਮਨੋ ਅਵਸਥਾ ਜਾਂ ਸਮੁੱਚੇ ਬਾਲ ਮਨੋਵਿਗਿਆਨ ਬਾਰੇ ਇਸ ਪੁਸਤਕ ਦੇ ਆਧਾਰ 'ਤੇ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਖੋਜ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਅਸੀਂ ਵੱਡੇ 'ਗਿਆਨੀ' ਤੇ 'ਵਿਦਵਾਨ' ਬਣ ਜਾਂਦੇ ਹਾਂ ਪਰ ਬੱਚਿਆਂ ਦੇ ਮਨ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਦੇ ਹੀ ਨਹੀਂ। ਸੋ, ਹਰ ਉਮਰ, ਹਰ ਵਰਗ, ਸਾਹਿਤਕ-ਅਸਾਹਿਤਕ, ਬੁੱਧੀਜੀਵੀ ਜਾਂ ਆਮ ਪਾਠਕ, ਗੱਲ ਕੀ ਹਰ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਪਾਠਕ ਲਈ ਅਜਿਹੀ ਪੁਸਤਕ ਪੜ੍ਹਨੀ ਲੋੜੀਂਦੀ ਹੈ।

-ਡਾ: ਸੁਖਵਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਰੰਧਾਵਾ
ਮੋ: 98154-58666.

ਪੰਜਾਬੀ ਲੋਕ ਗੀਤ
ਵਿਹਾਰਕ ਅਧਿਐਨ
ਲੇਖਕ : ਮੁਖਬੈਨ ਸਿੰਘ
ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਕ : ਵਾਰਿਸ ਸ਼ਾਹ, ਫਾਊਂਡੇਸ਼ਨ, ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ
ਮੁੱਲ : 160 ਰੁਪਏ, ਸਫ਼ੇ : 112.

ਲੋਕ ਸਾਹਿਤ ਕਿਸੇ ਵੀ ਸਮਾਜ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਮਨੁੱਖੀ ਸਮੂਹਾਂ ਦੀਆਂ ਸੱਧਰਾਂ, ਰਸਮਾਂ-ਰਿਵਾਜਾਂ, ਵਿਸ਼ਵਾਸਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਢੰਗ ਨਾਲ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਸਾਹਿਤ ਦੀ ਇਕ ਲੰਮੀ ਪਰੰਪਰਾ ਹੈ। ਅਜੋਕੇ ਦੌਰ ਵਿਚ ਲੋਕ-ਸਾਹਿਤ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਬੜੇ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਸਥਾਨ 'ਤੇ ਪਹੁੰਚ ਚੁੱਕਾ ਹੈ। ਹਥਲੀ ਪੁਸਤਕ ਲੋਕ ਸਾਹਿਤ ਦੇ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਅੰਗ ਲੋਕ-ਗੀਤ ਦਾ ਵਿਹਾਰਕ ਅਧਿਐਨ ਅਤੇ ਇਸ ਅਧਿਐਨ ਦੀਆਂ ਵਿਧੀਆਂ ਨੂੰ ਪੇਸ਼ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਮੁਖਬੈਨ ਸਿੰਘ ਨੇ ਕਰੀਬ ਇਕ ਦਰਜਨ ਲੋਕ ਗੀਤਾਂ ਦੀ ਵਿਹਾਰਕ ਆਲੋਚਨਾ ਕੀਤੀ ਹੈ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚੋਂ ਲੋਰੀ, ਸੁਰਾਗ, ਵਿਆਹ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਗੀਤ, ਲੋਕ ਗਾਥਾਵਾਂ ਆਦਿ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਲੋਕ ਗੀਤ ਹਨ। ਲੇਖਕ ਨੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਲੋਕ-ਗੀਤਾਂ ਦਾ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਸਮਾਜਿਕ ਚੇਤਨਾ ਦੇ ਸੰਦਰਭ ਵਿਚ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਅਧਿਐਨ ਨੂੰ ਵਧੇਰੇ ਕਰਕੇ ਮਾਨਵ ਵਿਗਿਆਨ ਦੇ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣ ਤੋਂ ਕੇਂਦਰਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਅਨੁਸਾਰ ਇਸ ਨਵੀਂ ਚੇਤਨਾ ਨਾਲ ਲੋਕਧਾਰਾ ਦੇ ਅਧਿਐਨ ਦੇ ਨਵੇਂ ਆਯਾਮ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕੀਤੇ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚੋਂ ਸਮਾਜਿਕ ਵਿਗਿਆਨਾਂ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਵਧੇਰੇ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਰਹੀ ਹੈ। ਬੜੀ ਮਿਹਨਤ ਨਾਲ ਲੋਕ-ਗੀਤਾਂ ਦਾ ਵਿਹਾਰਕ ਅਧਿਐਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਲੋਕ-ਗੀਤਾਂ ਦੇ ਉਦੇਸ਼, ਸਿਰਜਣਾ ਦੀਆਂ ਪ੍ਰਸਥਿਤੀਆਂ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਹੋਏ ਅਰਥਾਂ/ਭਾਵਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਵਿਚਾਰਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਲੋਕਧਾਰਾ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿਚ ਅਜਿਹੇ ਨਿੱਗਰ ਕਾਰਜ ਦੀ ਜ਼ਰੂਰਤ ਹੈ। ਲੋਕਧਾਰਾ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿਚ ਰੁਚੀ ਰੱਖਣ ਵਾਲੇ ਪਾਠਕਾਂ/ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਲਈ ਇਹ ਪੁਸਤਕ ਲਾਹੇਵੰਦ ਹੈ।

-ਹਰਪ੍ਰੀਤ ਹੁੰਦਲ
ਮੋ: 94636-84511.

ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਸਾਥੀ
ਲੇਖਕ : ਮਲਵਿੰਦਰ ਜੀਤ ਸਿੰਘ ਵੜੈਚ
ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਕ : ਤਰਕ ਭਾਰਤੀ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ, ਬਰਨਾਲਾ
ਮੁੱਲ : 80 ਰੁਪਏ, ਸਫ਼ੇ : 128.

ਆਜ਼ਾਦੀ ਦੇ ਕ੍ਰਾਂਤੀਕਾਰੀ ਨਾਇਕ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਬਾਰੇ ਬਹੁਤ ਕੁਝ ਛਪਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਨੌਜਵਾਨ ਦਿਲਾਂ ਦੀ ਧੜਕਣ ਹੈ ਭਗਤ ਸਿੰਘ। ਉਸ ਬਾਰੇ ਉਸ ਦੇ ਸਾਥੀਆਂ ਤੇ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਬਾਰੇ ਵੱਧ ਤੋਂ ਵੱਧ ਜਾਣਨ ਦੀ ਭੁੱਖ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ। ਮਲਵਿੰਦਰ ਜੀਤ ਸਿੰਘ ਵੜੈਚ ਦੀ ਇਹ ਪੁਸਤਕ ਇਸੇ ਜਗਿਆਸਾ ਦੀ ਪੂਰਤੀ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਵੜੈਚ ਸਾਹਿਤ, ਇਤਿਹਾਸ, ਰਾਜਨੀਤੀ ਤੇ ਸਮਾਜ ਸ਼ਾਸਤਰ ਦਾ ਵਿਦਵਾਨ ਹੈ। ਸਾਰੀ ਉਮਰ ਅਧਿਆਪਨ ਉਪਰੰਤ ਉਸ ਨੇ ਲਾਅ ਕਰਕੇ ਵਕਾਲਤ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ। ਆਜ਼ਾਦੀ ਸੰਗਰਾਮੀਆਂ, ਗ਼ਦਰੀਆਂ ਤੇ ਸ਼ਹੀਦਾਂ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਕੇਸ ਲੜਦੇ-ਲੜਦੇ ਉਸ ਇਨ੍ਹਾਂ ਬਾਰੇ ਭਾਂਤ-ਭਾਂਤ ਦੇ ਮੂਲ ਸ੍ਰੋਤ ਤੇ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ ਘੋਖੇ। ਇਸ ਅਧਿਐਨ ਅਤੇ ਉਮਰ ਭਰ ਨੌਜਵਾਨ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਦੇ ਸਾਥ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਇਸ ਖੇਤਰ ਦੇ ਇਕ ਹਰਮਨ-ਪਿਆਰੇ ਲੇਖਕ ਵਜੋਂ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਇਕ ਅਜਿਹੇ ਲੇਖਕ ਵਜੋਂ, ਜਿਸ ਕੋਲ ਕਹਿਣ ਨੂੰ ਕੁਝ ਨਵਾਂ ਵੀ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਪੇਸ਼ ਕਰਨ ਦੀ ਜਾਚ ਵੀ। ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਸਾਥੀਆਂ ਬਾਰੇ ਪ੍ਰੋ: ਵੜੈਚ ਦੀ ਇਹ ਕਿਤਾਬ ਭਗਤ ਸਿੰਘ, ਸੁਖਦੇਵ, ਭਗਵਤੀ ਚਰਨ ਵੋਹਰਾ, ਦੁਰਗਾ ਭਾਬੀ, ਸੁਸ਼ੀਲਾ ਦੀਦੀ, ਚੰਦਰ ਸ਼ੇਖ਼ਰ ਆਜ਼ਾਦ, ਕਿਸ਼ੋਰੀ ਲਾਲ, ਰਾਜਾ ਰਾਮ ਸ਼ਾਸਤਰੀ, ਸ਼ਿਵ ਵਰਮਾ, ਜੈ ਦੇਵ ਕਪੂਰ, ਰਾਜ ਗੁਰੂ, ਮਾਸਟਰ ਰੁਦਰ ਨਾਰਾਇਣ, ਭਗਵਾਨ ਦਾਸ ਮਾਹੌਰ, ਭਗਵਤੀ ਚਰਨ, ਜਤਿਨ, ਦਾਸ, ਵਿਸ਼ਵ ਨਾਥ ਵੈਸ਼ਮਪਾਇਨ, ਯੋਗੇਸ਼ ਚੈਟਰਜੀ, ਬਟਕੇਸ਼ਵਰ ਦੱਤ, ਉਦੇ ਵੀਰ ਸ਼ਾਸਤਰੀ, ਸੁਰਿੰਦਰ ਨਾਥ ਪਾਂਡੇ, ਯਸ਼ਪਾਲ, ਵੈਦ ਲੇਖ ਰਾਮ ਸ਼ਰਮਾ ਤੇ ਵਿਜੇ ਕੁਮਾਰ ਸਿਨਹਾ ਜਿਹੇ ਕਿੰਨੇ ਹੀ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਨਿੱਕੇ-ਨਿੱਕੇ ਵੇਰਵਿਆਂ ਨਾਲ ਪਾਠਕ ਦੀ ਸਾਂਝ ਪਾਂਦੀ ਹੈ। ਮੇਰੇ ਲਈ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਬਹੁਤ ਕੁਝ ਨਵਾਂ ਸੀ। ਪਾਠਕਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਇਸ ਦਾ ਅਹਿਸਾਸ ਇਸ ਪੁਸਤਕ ਦੇ ਪਾਠ ਉਪਰੰਤ ਜ਼ਰੂਰ ਹੋਵੇਗਾ। ਪ੍ਰੋ: ਵੜੈਚ ਨਿਡਰ, ਨਿਰਪੱਖ, ਤੱਥਾਂ ਤੇ ਮੂਲ ਸ੍ਰੋਤਾਂ ਦੇ ਆਧਾਰ 'ਤੇ ਭਰੋਸੇ ਯੋਗ ਗੱਲ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਲੇਖਕ ਹੈ। ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਮਿੱਟੀ, ਇਸ ਦੇ ਵਿਰਸੇ, ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ/ਧਾਰਮਿਕ ਵਿਰਸੇ ਅਤੇ ਮਾਨਸਿਕਤਾ ਦੀ ਨਬਜ਼ ਪਛਾਣਦਾ ਹੈ ਉਹ। ਇਸ ਲਈ ਉਹ ਤੰਗ ਨਜ਼ਰ ਸੰਪਰਦਾਇਕਤਾ ਤੋਂ ਉੱਪਰ ਉੱਠ ਕੇ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਤੇ ਉਸ ਦੇ ਸਾਥੀਆਂ ਬਾਰੇ ਸੰਤੁਲਿਤ ਤਸਵੀਰ ਪੇਸ਼ ਕਰਨ ਵਿਚ ਸਫ਼ਲ ਰਿਹਾ ਹੈ।

-ਡਾ: ਕੁਲਦੀਪ ਸਿੰਘ ਧੀਰ
ਮੋ: 98722-60550

ਜੋ ਕਿਛੁ ਕਹਿਣਾ
ਲੇਖਕ : ਹਰਕੰਵਲਜੀਤ ਸਾਹਿਲ
ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਕ : ਚੇਤਨਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ, ਲੁਧਿਆਣਾ
ਮੁੱਲ : 150 ਰੁਪਏ, ਸਫ਼ੇ : 112.

ਇਹ ਤੀਜੀ ਪੁਸਤਕ ਹੈ ਹਰਕੰਵਲਜੀਤ ਸਾਹਿਬ ਦੀ। ਇਸ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਇਕ ਨਾਟਕ ਪੁਸਤਕ ਇਸੁ ਗਰਬ ਤੇ ਚਲਿਹ ਬਹੁਤੁ ਵਿਕਾਰਾ ਅਤੇ ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਦੀ ਪੁਸਤਕ-ਸ਼ਬਦ ਅਸ਼ਬਦ ਪਾਠਕਾਂ ਦੀ ਝੋਲੀ ਪਾ ਚੁੱਕਾ ਹੈ। ਪ੍ਰਵਾਸ ਹੰਢਾਉਂਦਿਆਂ ਮਾਤ ਭਾਸ਼ਾ ਦੀ ਸੇਵਾ ਆਪਣੇ-ਆਪ ਵਿਚ ਵਡਮੁੱਲਾ ਯੋਗਦਾਨ ਹੈ। ਪ੍ਰਵਾਸ ਗ੍ਰਸਤ ਬਹੁਤੇ ਲੇਖਕ ਪ੍ਰਵਾਸ ਦਾ ਦਰਦ, ਆਪਣੀ ਧਰਤੀ ਦਾ ਮੋਹ, ਆਦਿ ਨੂੰ ਕਵਿਤਾਉਂਦਿਆਂ ਫੋਕੀ ਬਿਆਨਬਾਜ਼ੀ ਦਾ ਸ਼ਿਕਾਰ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਪਰ ਹਰਕੰਵਲਜੀਤ ਇਸ ਪੱਖੋਂ ਕਾਫੀ ਸੁਚੇਤ ਤੌਰ 'ਤੇ ਆਪਣੇ ਖਿਆਲਾਂ ਨੂੰ ਕਵਿਤਾਉਂਦਿਆਂ ਕਵਿਤਾ ਦੇ ਮਿਆਰ ਨੂੰ ਬਣਾਈ ਰੱਖਦਾ ਹੈ। ਆਪਣੇ ਹੀ ਅੰਦਰੋਂ ਉੱਧਲ ਗਈ ਰੇਸ਼ਮਾਂ ਦੇ ਮਗਰ ਮਗਰ ਭੱਜਦਾ, ਪਿੰਡਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ਹਿਰ, ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਨੂੰ ਬਦੇਸ਼ ਤਸੱਵਰਦਾ ਕਿਵੇਂ ਪਹੁੰਚ ਗਿਆ, ਓਧਰੀ ਧਰਤੀ ਤੇ ਅਤੇ ਖ਼ੁਦ ਉੱਧਲ ਗਿਆ ਆਲਮੀ ਹੁਕਮ ਦੀਆਂ ਘੁੰਮਣਘੇਰੀਆਂ ਵਿਚ ਬੱਝਾ। ਜੋ ਕਿਛੁ ਕਹਿਣਾ-ਵਿਚ ਸਾਹਿਲ ਬਹੁਤ ਕੁਝ ਅਜਿਹੇ ਅਣਕਿਹਾ ਛੱਡ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਪੜ੍ਹਨ ਵਾਲੇ ਦੇ ਦਿਮਾਗ ਵਿਚ ਖੁਰੂਦ ਪੈਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਸੋਚ ਪੈਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਚੁੱਪ 'ਚੋਂ ਸ਼ਬਦਾਂ ਨੂੰ ਜਨਮ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਜਦੋਂ ਉਹ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਮਨਫ਼ੀ ਵੀਹ ਤਾਪਮਾਨ 'ਚ ਇਕੱਲਤਾ, ਆਪਣੇ ਹੀ ਘਰ 'ਚ ਕੈਦ, ਠਰੀਆਂ ਕੰਧਾਂ, ਭਿੜ ਰਹੀਆਂ, ਆਪਣੀ ਹੀ ਸੀਤ ਨਾਲ। ਸਾਹਿਲ ਨੂੰ ਭਾਵੇਂ ਆਪਣੇ ਦਰਦ, ਆਪਣੇ ਖੁੱਲ੍ਹਾ, ਆਪਣੇ ਲੋਕ, ਆਪਣਾ ਵਤਨ, ਆਪਣਾ ਸੱਭਿਆਚਾਰ, ਆਪਣੀਆਂ ਰੁੱਤਾਂ ਆਪਣੇ ਤਿਉਹਾਰ, ਆਪਣੇ ਫੁੱਲ, ਆਪਣੀਆਂ ਫ਼ਸਲਾਂ, ਆਪਣੇ ਸੰਗੀ ਸਾਥੀ, ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਬਣ ਬਣ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਵਿਚਰਦੇ ਮਹਿਸੂਸ ਹੁੰਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ ਪਰ ਮਾਂ ਦੀ ਮਮਤਾ, ਮਾਂ ਦਾ ਮੋਹ ਮਾਂ ਦਾ ਆਸ਼ੀਰਵਾਦ ਉਸ ਨੂੰ ਪਲ-ਪਲ ਆਪਣੇ ਅੰਗ-ਸੰਗ ਆਪਣੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਮਹਿਸੂਸ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਸਤੰਬਰ ਦਾ ਤੀਜਾ ਹਫ਼ਤਾ, ਰੁੱਖ ਹੇਠੋਂ ਲੰਘਦਿਆਂ, ਅੱਧ ਪੀਲੇ ਪਏ, ਪੱਤਿਆਂ ਵਾਲੀਆਂ ਟਾਹਣੀਆਂ ਹਿੱਲੀਆਂ, ਮਾਂ ਦਾ ਹੱਥ, ਦੁਆ ਮੇਰੇ ਚਿਹਰੇ ਤੇ, ਫੈਲ ਗਈ, ਜਿਊਣ ਜੋਗਾ ਹੋ ਗਿਆ ਮੈਂ। ਅਜਿਹੀਆਂ ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਸਮਾਜਿਕ ਚੇਤਨਾ ਪੈਦਾ ਤਾਂ ਕਰਦੀਆਂ ਹੀ ਹਨ, ਕਵਿਤਾ ਦੇ ਮਿਆਰ ਦੀ ਗਵਾਹੀ ਵੀ ਭਰਦੀਆਂ ਹਨ।

-ਰਜਿੰਦਰ ਪਰਦੇਸੀ
ਮੋ: 93576-41552

ਸੂਲਾਂ ਵਿੰਨ੍ਹੀਆਂ ਰੁੱਤਾਂ
ਸ਼ਾਇਰ : ਰੋਜ਼ੀ ਸਿੰਘ
ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਕ : ਲੋਕਗੀਤ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ, ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ
ਮੁੱਲ : 150 ਰੁਪਏ, ਸਫ਼ੇ : 78.

ਰੋਜ਼ੀ ਸਿੰਘ ਪੰਜਾਬੀ ਕਾਵਿ-ਫੁਲਵਾੜੀ ਦਾ ਨਵਾਂ ਹਸਤਾਖ਼ਰ ਹੈ। 'ਸੂਲਾਂ ਵਿੰਨ੍ਹੀਆਂ ਰੁੱਤਾਂ' ਉਸ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਕਾਵਿ-ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਹੈ ਉਂਝ ਇਹ ਉਸ ਦੀ ਤੀਸਰੀ ਪੁਸਤਕ ਹੈ। ਰੋਜ਼ੀ ਸਿੰਘ ਭਾਵੇਂ ਆਪਣੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਕੋਈ ਨਾਂਅ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦਾ ਪਰ ਇਸ ਪੁਸਤਕ ਵਿਚ ਸ਼ਾਮਿਲ ਤਕਰੀਬਨ 56 ਰਚਨਾਵਾਂ ਵਿਚ ਵਧੇਰੇ ਗ਼ਜ਼ਲ ਦੇ ਕਰੀਬ ਹਨ। ਇਸ ਪੁਸਤਕ ਦੀਆਂ ਬਹੁਤੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਜਵਾਨ ਸੁਪਨਿਆਂ ਦਾ ਜਲੌਅ ਹਨ ਤੇ ਪਿਆਰ ਆਧਾਰਤ ਹਨ। ਰੋਜ਼ੀ ਸਿੰਘ ਅਮਨ ਦੇ ਰਾਗ 'ਚੋਂ ਤੇ ਮੋਹ ਦੇ ਸਾਉਣ 'ਤੋਂ ਗ਼ਜ਼ਲ ਦੀ ਤਲਾਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਸ਼ਾਇਰ ਕਾਗਜ਼ ਦੀਆਂ ਤਲਵਾਰਾਂ ਨਾਲ ਲੋਹਾ ਕੱਟ ਰਹੇ ਲੋਕਾਂ 'ਤੇ ਵਿਅੰਗ ਕਰਦਾ ਹੈ ਤੇ ਉਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕੋਈ ਢੁਕਵੀਂ ਜੁਗਤ ਲੜਾਉਣ ਦੀ ਸਲਾਹ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਰੋਜ਼ੀ ਸਿੰਘ ਦੀਆਂ ਤਕਰੀਬਨ ਸਾਰੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਵਿਚ ਉਹ ਆਪਣੇ ਪਿਆਰੇ ਨਾਲ ਸੰਬੋਧਨੀ ਸੁਰ ਵਿਚ ਵਾਰਤਾਲਾਪ ਕਰਦਾ ਹੈ ਤੇ ਉਸ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਗਿਲੇ-ਸ਼ਿਕਵੇ ਕਰਕੇ ਸਕੂਨ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਦੀ ਪਿਆਸ ਅਸੀਮ ਹੈ ਤੇ ਉਹ ਇਸ ਦੀ ਤ੍ਰਿਪਤੀ ਲਈ ਪਿਆਰੇ ਦੇ ਤਰਲੇ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਕਿਤੇ-ਕਿਤੇ ਸ਼ਾਇਰ ਨੇ ਲੋਕ ਪੱਖੀ ਸ਼ਿਅਰ ਵੀ ਲਿਖੇ ਹਨ ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਬੜੀ ਥੋੜ੍ਹੀ ਹੈ। ਪੁਸਤਕ ਵਿਚ ਕੁਝ ਗੀਤ ਵੀ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹਨ। ਜ਼ਰੂਰਤ ਹੈ ਮੁਰਦਿਆਂ ਵਰਗੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਜੀਅ ਰਹੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਹੰਝੂ ਪੂੰਝਣ ਦੀ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਪਨਿਆਂ ਨੂੰ ਪਰਵਾਜ਼ ਦੇਣ ਦੀ ਜਿਸ ਦੀ ਲੋੜ ਭਵਿੱਖ ਵਿਚ ਸ਼ਾਇਰ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰੇਗਾ ਅਜਿਹੀ ਮੈਨੂੰ ਆਸ ਹੈ। 'ਸੂਲਾਂ ਵਿੰਨ੍ਹੀਆਂ ਰੁੱਤਾਂ' ਦੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਪੜ੍ਹਦਿਆਂ ਇਹ ਜਾਪਦਾ ਹੈ ਕਿ ਜੇ ਰੋਜ਼ੀ ਸਿੰਘ ਕਾਵਿ ਵਿਧਾ ਦੇ ਤਕਨੀਕੀ ਪੱਖ ਵੱਲ ਧਿਆਨ ਦੇਵੇ ਤਾਂ ਉਹ ਇਕ ਵਧੀਆ ਸ਼ਾਇਰ ਬਣ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਆਸ ਹੈ ਪੁਸਤਕ ਵਿਚ ਗੁਰਭਜਨ ਗਿੱਲ, ਡਾ: ਅਨੂਪ ਸਿੰਘ ਤੇ ਡਾ: ਕੁਲਦੀਪ ਸਿੰਘ ਧੀਰ ਦੇ ਤਾਰੀਫ਼ੀ ਲੇਖਾਂ ਵੱਲ ਬਹੁਤਾ ਧਿਆਨ ਨਾ ਦੇ ਕੇ ਔਝੜੇ ਰਾਹਾਂ ਨੂੰ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਗੋਚਰ ਰੱਖੇਗਾ ਤੇ ਆਪਣੀ ਸ਼ਾਇਰੀ ਦੇ ਸਫ਼ਰ ਨੂੰ ਸੁਚੇਤ ਹੋ ਕੇ ਤੈਅ ਕਰੇਗਾ।

-ਗੁਰਦਿਆਲ ਰੌਸ਼ਨ
ਮੋ: 9988444002

ਵਾਰੀ ਆਪੋ ਆਪਣੀ
ਲੇਖਕ : ਪਰੇਮਜੀਤ ਸਿੰਘ ਪੰਧੇਰ
ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਕ : ਲੋਕ ਗੀਤ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ
ਮੁੱਲ : 140ઠਰੁਪਏ, ਸਫ਼ੇ : 95.

ਪਰੇਮਜੀਤ ਸਿੰਘ ਪੰਧੇਰ ਕਲਕੱਤਾ ਨਿਵਾਸੀ ਹੈ। ਕੇਂਦਰੀ ਪੰਜਾਬੀ ਲੇਖਕ ਸਭਾ ਦੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਤੇ ਉੱਘੇ ਨਾਵਲਕਾਰ ਬਲਦੇਵ ਸਿੰਘ ਸੜਕਨਾਮਾ ਦੇ ਸਾਹਿਤਕ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿਚੋਂ ਹੈ। ਕਲਕੱਤੇ ਵਿਚ ਉਹ ਕਾਫੀ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਟਰਾਂਸਪੋਰਟ ਦੇ ਕਿੱਤੇ ਵਿਚ ਹੈ ਜਦੋਂ ਬਲਦੇਵ ਸਿੰਘ ਮੋਗੇ ਤੋਂ ਕਲਕੱਤੇ ਗਿਆ ਸੀ। ਬਲਦੇਵ ਸਿੰਘ ਨੇ ਪੁਸਤਕ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਵਿਚ ਲਿਖਿਆ ਹੈ ਕਿ ਲੰਮੇ ਸਮੇ ਤੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਾਹਿਤਕ ਸਾਂਝ ਹੈ। ਪਰੇਮਜੀਤ ਦੀਆਂ ਕਹਾਣੀਆਂ ਭਾਵਪੂਰਤ ਹਨ। ਪੁਸਤਕ ਵਿਚઠ14ઠਕਹਾਣੀਆਂ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਲੇਖਕ ਦਾ ਟੈਕਸੀ ਚਲਾਉਣ ਦਾ ਅਨੁਭਵ ਹੈ ਨਾਲ ਹੀ ਸੜਕਾਂ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੇ ਛੋਟੇ-ਛੋਟੇ ਪਲ ਕਹਾਣੀਆਂ ਵਿਚ ਹਨ। ਲੇਖਕ ਸ਼ਮਸ਼ਾਨਘਾਟ ਵਰਗੀ ਥਾਂ ਦੇ ਬਾਹਰ ਝੁੱਗੀ-ਝੌਂਪੜੀ ਵਿਚ ਰਹਿੰਦੇ ਨਿਮਨ ਵਰਗ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਬਾਰੇ ਵੀ ਕਹਾਣੀ ਲਿਖਦਾ ਹੈ। ਕਹਾਣੀ ਪਵਿੱਤਰ ਗੰਗਾ ਵਿਚ ਮੈਂ ਪਾਤਰ (ਲੇਖਕ) ਕਿਸ਼ਤੀ ਵਿਚ ਪੈਸੇ ਖਾਤਰ ਦੇਹ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਾਉਦੀ ਔਰਤ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਗੰਗਾ ਕਿਨਾਰੇ ਲੱਗ ਕੇ ਉਹ ਔਰਤ ਤੋਂ ਮਸਾਂ ਖਹਿੜਾ ਛੁਡਾਉਂਦਾ ਹੈ ਜੋ ਨਿਰਵਸਤਰ ਹੋਣ ਦੇ ਪੈਸੇ ਮੰਗਦੀ ਹੈ। ਕਹਾਣੀ ਟੈਕਸੀ ਅਜਿਹੀ ਔਰਤ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਹੈ ਜਿਸ ਨੂੰ ਆਰਥਿਕ ਮਜਬੂਰੀ ਦੇਹ ਵਪਾਰ ਦੇ ਧੰਦੇ ਵੱਲ ਲੈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਔਰਤ ਦੇ ਬੋਲ ਹਨ 'ਡਰਾਈਵਰ ਸਾਹਿਬ ਮੇਰੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਤਾਂ ਟੈਕਸੀ ਵਰਗੀ ਹੈ, ਮੀਟਰ ਵਾਲੀ ਟੈਕਸੀ ਵਰਗੀ। ਟੈਕਸੀ ਤੇ ਮੇਰੇ ਵਿਚ ਕੋਈ ਫਰਕ ਨਹੀਂ। ਮੇਰਾ ਆਪਣਾ ਕੁਝ ਨਹੀਂ। ਭਾੜਾ ਦੇ ਕੇ ਕੋਈ ਵੀ ਟੈਕਸੀ ਕਿਰਾਏ 'ਤੇ ਲੈ ਸਕਦਾ ਹੈ। (ਟੈਕਸੀ ਪੰਨਾ-22) ਮੌਤ ਹੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦਾ ਕੇਹਰੂ ਸ਼ਮਸ਼ਾਨਘਾਟ ਵੱਲ ਆਉਂਦੀ ਲਾਸ਼ ਵੇਖੀ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਜੋ ਉਸ ਦਾ ਗੁਜ਼ਾਰਾ ਚੱਲ ਸਕੇ। ਜਿਸ ਤਨ ਲਾਗੇ ਦਾ ਰਾਮ ਲਾਲ ਸ਼ਰਾਬ ਪੀ ਕੇ ਮੁਰਦੇ ਚੁੱਕ ਕੇ ਗੁਜ਼ਾਰਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਵਾਰੀ ਆਪੋ-ਆਪਣੀ ਸ੍ਰੰਗਹਿ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਛੋਟੀ ਕਹਾਣੀ ਹੈ। ਸਮੇਂ ਦਾઠਫਰਕ, ਸੌਦਾ, ਸੌਂਕਣ, ਸਾਧ ਦਾ ਗੁਰੂ, ਨਸੀਹਤ, ਬਲੀ ਦੇ ਦੋ ਰੂਪ, ਸਵਾਰੀ ਦੀ ਉਡੀਕ ਖੂਬਸੂਰਤ ਕਹਾਣੀਆਂ ਹਨ। ਕਰਮਾਂ ਵਾਲੀ ਪੁਸਤਕ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਲੰਮੀ ਕਹਾਣੀ ਹੈ। (ਪੰਨਾ-54ઠਤੋਂઠ79) ਕਹਾਣੀ ਭਰੂਣ ਹੱਤਿਆ ਦੇ ਮਸਲੇ ਨੂੰ ਬੜੇ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਢੰਗ ਨਾਲ ਸਾਡੇ ਸਾਹਮਣੇ ਲਿਆਉਦੀ ਹੈ। ਪਾਤਰ ਸੰਤੂ ਨਵਜੰਮੀ ਕੁੜੀ ਨੂੰ ਮੜ੍ਹੀਆਂ ਕੋਲ ਸੁੱਟ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਪਿੰਡ ਵਿਚ ਰੌਲਾ ਪੈ ਜਾਦਾ ਹੈ। ਪੰਚਾਇਤ ਜੁੜਦੀ ਹੈ। ਪੁਲਿਸ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਸੰਤੂ ਆਪ ਹੀ ਮੰਨ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕੁੜੀ ਨੂੰ ਵਾਪਸ ਘਰ ਲੈ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਸਮਾਂ ਪਾ ਕੇ ਉਹੀ ਕੁੜੀ ਕਰਮਾਂ ਵਾਲੀ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਕਹਾਣੀ ਵਿਚ ਨਾਟਕੀ ਰੰਗ ਹੈ। ਕਥਾ ਰਸ ਵਾਰਤਾਲਾਪ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਹੈ। ਵਧੇਰੇ ਕਹਾਣੀਆਂ ਦੇ ਪਾਤਰ ਗਰੀਬ ਮਜਬੂਰ ਸਮਾਜ ਹੱਥੋਂ ਸਤਾਏ ਹੋਏ ਅਤੇ ਅਤਿ-ਨਿਮਨ ਵਰਗ ਦੇ ਹਨ। ਲੇਖਕ ਸਫਲ ਕਹਾਣੀਆਂ ਦੀ ਪੁਸਤਕ ਲਈ ਮੁਬਾਰਕ ਦਾ ਹੱਕਦਾਰ ਹੈ।

-ਪ੍ਰਿੰ: ਗੁਰਮੀਤ ਸਿੰਘ ਫਾਜ਼ਿਲਕਾ
ਮੋ: 98148-56160

25-01-2014

 ਸਿੰਘਾਸਨ ਬਤੀਸੀ
ਸੰਪਾਦਕ : ਅਮਰਜੀਤ ਕੌਰ
ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਕ : ਵਾਰਿਸ ਸ਼ਾਹ ਫਾਊਂਡੇਸ਼ਨ, ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ
ਮੁੱਲ : 250 ਰੁਪਏ, ਸਫ਼ੇ : 176.

'ਸਿੰਘਾਸਨ ਬਤੀਸੀ' ਭਾਰਤ ਦੇ ਪੌਰਾਣਿਕ ਸਾਹਿਤ ਦਾ ਇਕ ਬਹੁਮੁੱਲਾ ਅੰਗ ਹੈ। ਮਹਾਰਾਜ ਵਿਕਰਮਾਦਿੱਤ ਦੇ ਜੀਵਨ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਇਹ 32 ਕਹਾਣੀਆਂ ਵਿਕਰਮਾਦਿੱਤ ਦੀ ਇਨਸਾਫ਼ਪਸੰਦੀ, ਦੂਰਦਰਸ਼ਿਤਾ ਅਤੇ ਵੀਰਤਾ ਦਾ ਇਕ ਉਤਸੁਕਤਾ ਭਰਪੂਰ ਬ੍ਰਿਤਾਂਤ ਪੇਸ਼ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ। ਅੱਜ ਤੋਂ ਕੁਝ ਦਹਾਕੇ ਪਹਿਲਾਂ ਜਦੋਂ ਪੰਜਾਬ ਵਿਚ ਪੂੰਜੀਵਾਦੀ ਯੁਗ ਬਹੁਤਾ ਤਾਕਤਵਰ ਨਹੀਂ ਸੀ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਲੋਕ ਸੰਯੁਕਤ ਪਰਿਵਾਰਕ-ਬਣਤਰਾਂ ਦਾ ਨਿੱਘ ਮਾਣ ਰਹੇ ਸਨ ਤਾਂ ਨਿੱਕੇ ਬਾਲ, ਦਾਦੇ-ਦਾਦੀਆਂ ਦੀ ਗੋਦ ਵਿਚ ਲੇਟ ਕੇ ਕਥਾ-ਕਹਾਣੀਆਂ ਸੁਣਿਆ ਕਰਦੇ ਸਨ ਅਤੇ ਅਜਿਹੀਆਂ ਇਤਿਹਾਸਕ-ਮਿਥਿਹਾਸਕ ਕਹਾਣੀਆਂ ਸੁਣਦੇ-ਸੁਣਦੇ ਸੌਂ ਜਾਂਦੇ ਸਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਕਹਾਣੀਆਂ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅੰਦਰਲਾ ਸੱਖਣਾਪਣ ਅਤੇ ਅਸੁਰੱਖਿਅਤ ਥਾਵਾਂ ਭਰ ਜਾਂਦੀਆਂ ਸਨ। ਅਜਿਹੇ ਬਾਲ ਆਪਣੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਅਤੇ ਇਤਿਹਾਸ ਦੀਆਂ ਲੋਕਪੱਖੀ ਰਵਾਇਤਾਂ ਨਾਲ ਪੱਕੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਜੁੜ ਜਾਂਦੇ ਸਨ। ਅੱਜ ਉਹ ਸਥਿਤੀ ਤਾਂ ਭਾਵੇਂ ਨਹੀਂ ਰਹੀ ਪਰ ਫਿਰ ਵੀ ਸਾਡੇ ਛੋਟੇ-ਛੋਟੇ ਬਾਲ ਆਪਣੇ ਮਾਤਾ-ਪਿਤਾ ਜਾਂ ਕਿਸੇ ਅੰਕਲ-ਆਂਟੀ ਤੋਂ ਕੋਈ ਨਾ ਕੋਈ ਕਹਾਣੀ ਸੁਣਨ ਦੀ ਜਿੱਦ ਜ਼ਰੂਰ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਤਾਂ ਆਪ ਕੋਈ ਕਹਾਣੀ ਨਹੀਂ ਯਾਦ ਹੁੰਦੀ; ਉਹ ਅਜਿਹੇ ਬੱਚਿਆਂ ਦਾ ਦਿਲ ਕਿਵੇਂ ਪਰਚਾਉਣ? ਮੈਨੂੰ ਬੜੀ ਖੁਸ਼ੀ ਹੈ ਕਿ ਸ੍ਰੀਮਤੀ ਅਮਰਜੀਤ ਕੌਰ ਅਤੇ ਅਦਾਰਾ ਵਾਰਿਸ ਸ਼ਾਹ ਫਾਊਂਡੇਸ਼ਨ ਨੇ ਇਸ ਲੋੜ ਨੂੰ ਪਛਾਣਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਬਾਲ-ਸਾਹਿਤ ਲੜੀ ਹੇਠ ਇਹ ਪੁਸਤਕ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕਰਕੇ ਅਜੋਕੇ ਮਾਪਿਆਂ ਨੂੰ ਬਹੁਮੁੱਲੀ ਸਮੱਗਰੀ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਇਸ ਪੁਸਤਕ ਵਿਚਲੀਆਂ ਇਹ 32 ਕਥਾਵਾਂ ਰਾਜਾ ਵਿਕਰਮਾਦਿੱਤ ਦੇ ਸਿੰਘਾਸਨ ਦੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਘੁੰਮਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਹ ਸਿੰਘਾਸਨ ਉਜੈਨ ਦੇ ਇਰਦ-ਗਿਰਦ ਪਸ਼ੂ ਚਾਰਨ ਵਾਲੇ ਆਜੜੀ ਮੁੰਡਿਆਂ ਨੂੰ ਇਕ ਨਿਰਜਨ ਸਥਾਨ ਤੋਂ ਲੱਭਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਇਸ ਉੱਪਰ ਬੈਠ ਕੇ ਉਹ ਜੱਜ ਅਤੇ ਅਪਰਾਧੀ ਦੀ ਖੇਡ ਖੇਡਿਆ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਉਸ ਸਮੇਂ ਉਜੈਨ ਰਾਜ ਉੱਪਰ, ਰਾਜੇ ਭੋਜ ਦਾ ਰਾਜ ਸੀ। ਉਸ ਨੂੰ ਇਸ ਸਿੰਘਾਸਨ ਦੇ ਕਰਾਮਾਤੀ ਚਰਿੱਤਰ ਬਾਰੇ ਪਤਾ ਚੱਲਿਆ ਤਾਂ ਉਸ ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਦਰਬਾਰ ਵਿਚ ਲੈ ਆਂਦਾ। ਇਸ ਸਿੰਘਾਸਨ ਨੂੰ 32 ਪੁਤਲੀਆਂ ਨੇ ਚੁੱਕਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਜਦ ਵੀ ਰਾਜਾ ਭੋਜ ਇਸ ਉੱਪਰ ਬੈਠਣ ਲਗਦਾ ਤਾਂ ਕੋਈ ਨਾ ਕੋਈ ਪੁਤਲੀ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਪੁੱਛ ਲੈਂਦੀ ਕਿ ਕੀ ਉਹ ਆਪਣੇ-ਆਪ ਨੂੰ ਇਸ ਤਖ਼ਤ ਉੱਪਰ ਬੈਠਣ ਦੇ ਯੋਗ ਸਮਝਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਰਾਜੇ ਦੀ ਦੁਬਿਧਾ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਵਿਕਰਮਾਦਿੱਤ ਦੇ ਇਨਸਾਫ਼ ਅਤੇ ਬਹਾਦਰੀ ਦਾ ਕੋਈ ਬਿਰਤਾਂਤ ਸੁਣਾਉਣ ਲੱਗਦੀ। ਬਿਰਤਾਂਤ ਸੁਣਾ ਕੇ ਉਹ ਆਕਾਸ਼ ਵਿਚ ਉੱਡ ਜਾਂਦੀ। ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਸਾਰੀਆਂ ਪੁਤਲੀਆਂ ਉੱਡ ਗਈਆਂ ਅਤੇ ਸਿੰਘਾਸਨ ਨੂੰ ਵੀ ਆਪਣੇ ਨਾਲ ਹੀ ਲੈ ਗਈਆਂ। ਰਾਜਾ ਭੋਜ ਇਸ ਸਿੰਘਾਸਨ ਉੱਪਰ ਬੈਠਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਨਾ ਕਰ ਸਕਿਆ। ਕੀ ਅੱਜ ਦੇ ਹੁਕਮਰਾਨ ਵੀ ਆਪਣੀ ਜ਼ਮੀਰ ਵਿਚ ਬੈਠੀਆਂ 32 ਪੁਤਲੀਆਂ ਦੀ ਗੱਲ ਨੂੰ ਸੁਣਨਗੇ? ਇੰਜ ਲਗਦਾ ਤਾਂ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਸਾਡੇ ਲੋਕਪਾਲ ਦਾ ਕੀ ਬਣੇਗਾ!

-ਪ੍ਰੋ: ਬ੍ਰਹਮਜਗਦੀਸ਼ ਸਿੰਘ
ਮੋ: 98760-52136

ਪਰਵਾਸੀ ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਸੰਦਰਭ ਕੋਸ਼
ਲੇਖਕ : ਡਾ: ਹਰਚੰਦ ਸਿੰਘ ਬੇਦੀ
ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਕ : ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ, ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ
ਮੁੱਲ : 450 ਰੁਪਏ, ਸਫ਼ੇ: 423.

ਪਰਵਾਸ ਤੇ ਪਰਵਾਸੀ ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਦੇ ਬਹੁਪੱਖੀ, ਵਿਧੀਵੱਤ ਤੇ ਅੰਤਰ-ਅਨੁਸ਼ਾਸਨੀ ਅਧਿਐਨ ਦੇ ਪੱਖ ਤੋਂ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਵਿਚ ਸਥਾਪਤ ਸੈਂਟਰ ਫਾਰ ਇਮੀਗਰਾਂਟ ਸਟੱਡੀਜ਼ ਨੇ ਅਕਾਦਮਿਕ ਹਲਕਿਆਂ ਵਿਚ ਆਪਣੀ ਇਕ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਥਾਂ ਬਣਾ ਲਈ ਹੈ। ਲਗਭਗ 12 ਕੁ ਸਾਲ ਪਹਿਲਾਂ ਸਥਾਪਿਤ ਹੋਏ ਇਸ ਕੇਂਦਰ ਨੇ ਆਪਣੀਆਂ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨਾਵਾਂ, ਸੰਦਰਭ ਕੋਸ਼ਾਂ, ਖੋਜ ਪ੍ਰਾਜੈਕਟਾਂ ਤੇ ਆਯੋਜਿਤ ਕੀਤੇ ਗਏ ਅਨੇਕ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਸੈਮੀਨਾਰਾਂ ਰਾਹੀਂ ਇਸ ਖੇਤਰ ਵਿਚ ਖੋਜ ਕਰ ਰਹੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ/ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਨੂੰ ਨਾ ਕੇਵਲ ਨਵੀਂ ਦਿਸ਼ਾ ਤੇ ਸੇਧ ਹੀ ਦਿੱਤੀ ਹੈ, ਸਗੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਮੁੱਲਵਾਨ ਖੋਜ ਸਮੱਗਰੀ ਵੀ ਮੁਹੱਈਆ ਕਰਵਾਈ ਹੈ। ਇਸ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਤੋਂ ਇਸ ਕੇਂਦਰ ਨੇ ਆਪਣੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਸਾਰਥਕਤਾ ਤੇ ਮਹੱਤਵ ਨੂੰ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਇਸ ਸੰਦਰਭ ਵਿਚ ਹੀ ਮੈਂ ਰੀਵਿਊ ਅਧੀਨ ਪੁਸਤਕ ਦੇ ਮੁੱਲ ਤੇ ਮਹੱਤਵ ਨੂੰ ਦੇਖਦਾ ਹਾਂ।
ਪਰਵਾਸੀ ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਸੰਦਰਭ ਕੋਸ਼ (ਕਹਾਣੀ) ਭਾਗ ਛੇਵਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨਾ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਖੋਜ ਤੇ ਆਲੋਚਨਾ, ਇਸਤਰੀ ਲੇਖਕਾਂ, ਵਾਰਤਕ, ਨਾਟਕ ਤੇ ਨਾਵਲ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਪੰਜ ਪਰਵਾਸੀ ਸਾਹਿਤ ਸੰਦਰਭ ਕੋਸ਼ ਇਸ ਕੇਂਦਰ ਤੇ ਇਸੇ ਲੇਖਕ ਵੱਲੋਂ ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਜਗਤ ਨੂੰ ਭੇਟ ਕੀਤੇ ਜਾ ਚੁੱਕੇ ਹਨ। ਇਕ ਸਮਾਂ ਸੀ ਜਦੋਂ ਪਰਵਾਸ ਤੇ ਪਰਵਾਸੀ ਸਾਹਿਤ ਬਾਰੇ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਸਮੱਗਰੀ ਉਪਲਬਧ ਸੀ ਅਤੇ ਇਸ ਖੇਤਰ ਵਿਚ ਖੋਜ ਕਰ ਰਹੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ/ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਨੂੰ ਅਕਸਰ ਦੁਜੈਲੇ, ਅਪ੍ਰਮਾਣਿਕ ਜਾਂ ਅਪੁਸ਼ਟ ਸਰੋਤਾਂ ਉਤੇ ਨਿਰਭਰ ਹੋਣਾ ਪੈਂਦਾ ਸੀ। ਡਾ: ਬੇਦੀ ਨੇ ਉਕਤ ਕੇਂਦਰ ਦੇ ਕੋਆਰਡੀਨੇਟਰ ਦੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਹੀ ਨਹੀਂ ਸਗੋਂ ਨਿੱਜੀ ਤੌਰ 'ਤੇ ਵੀ ਇਸ ਘਾਟ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਨ ਲਈ ਪਿਛਲੇ 20-25 ਸਾਲਾਂ ਵਿਚ ਬਹੁਤ ਅਹਿਮ ਤੇ ਇਤਿਹਾਸਕ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾਇਆ ਹੈ। ਪਹਿਲੇ ਸੰਦਰਭ ਕੋਸ਼ਾਂ ਵਾਂਗ ਇਹ ਕੋਸ਼ ਵੀ ਆਪਣੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਵਿਉਂਤ, ਵਿਧੀ ਤੇ ਸਮੱਗਰੀ ਦੇ ਪੱਖ ਤੋਂ ਸਾਡਾ ਉਚੇਚਾ ਧਿਆਨ ਖਿੱਚਦਾ ਹੈ। ਅੱਖਰ ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਵਿਉਂਤੇ ਗਏ ਇਸ ਕੋਸ਼ ਵਿਚ ਕਹਾਣੀ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਦੇ ਸਿਰਲੇਖ, ਲੇਖਕ, ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਕ, ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ ਤੇ ਸਗਲੇ ਕਹਾਣੀ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਦੇ ਆਧਾਰ 'ਤੇ ਪੰਜ ਇੰਡੈਕਸ ਬਣਾਏ ਗਏ ਹਨ। ਕਹਾਣੀ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਦੇ ਲੇਖਕ, ਕਹਾਣੀ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਦਾ ਨਾਂਅ ਤੇ ਇਸ ਦੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ ਸਬੰਧੀ ਸਮੁੱਚੀ ਸੂਚਨਾ ਉਪਲਬਧ ਕਰਾਉਣ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਜੇ ਉਹ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਦੀ ਲਾਇਬ੍ਰੇਰੀ ਵਿਚ ਉਪਲਬਧ ਹੈ ਤਾਂ ਉਸ ਦਾ ਐਕਸੈਸ਼ਨ ਨੰਬਰ ਵੀ ਪਾਠਕਾਂ ਦੀ ਸਹੂਲਤ ਲਈ ਅੰਕਿਤ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। 'ਪਰਵਾਸ ਤੇ ਪਰਵਾਸੀ ਪੰਜਾਬੀ ਕਹਾਣੀ ਦੇ ਮਸਲੇ' ਅਧਿਆਇ ਵਿਚ ਸਮੁੱਚੇ ਪੰਜਾਬੀ ਪਰਵਾਸੀ ਕਹਾਣੀ ਸਾਹਿਤ ਨੂੰ ਇਕ ਠੋਸ ਵਿਚਾਰਧਾਰਕ ਧਰਾਤਲ 'ਤੇ ਨਿਰਖਿਆ-ਪਰਖਿਆ ਹੈ। ਸੋ, ਮੇਰਾ ਮਸ਼ਵਰਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਪੁਸਤਕ ਤੁਰੰਤ ਸਭ ਉੱਚ ਸਿੱਖਿਆ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਅਦਾਰਿਆਂ ਤੇ ਲੇਖਕਾਂ-ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਦੀਆਂ ਨਿੱਜੀ ਲਾਇਬ੍ਰੇਰੀਆਂ ਦਾ ਸ਼ਿੰਗਾਰ ਬਣਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।

-ਡਾ: ਸੁਖਵਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਰੰਧਾਵਾ
ਮੋ: 98154-58666.

ਆਖਰੀ ਮੰਜ਼ਿਲ
ਸ਼ਾਇਰ : ਜਸਵਿੰਦਰ ਪਾਲ ਸਿੰਘ 'ਐਲੀਅਨ'
ਸੰਪਾਦਕ : ਮਨਜੀਤ ਸਿੰਘ 'ਕਮਲਾ'
ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਕ : ਸੁੰਦਰ ਬੁੱਕ ਡਿਪੋ, ਜਲੰਧਰ
ਮੁੱਲ : 400 ਰੁਪਏ, 25 ਪੌਂਡ, ਸਫ਼ੇ : 224.

ਬੰਦਗੀ ਵਿਚ ਰੱਤੀ ਅਤੇ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਵਿਚ ਰੰਗੀ ਇਹ ਕਾਵਿ ਪੁਸਤਕ ਦਿਲ ਨੂੰ ਹੁਲਾਰਾ ਅਤੇ ਰੂਹ ਨੂੰ ਤਸਕੀਨ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਸਵਰਗਵਾਸੀ ਸ਼ਾਇਰ ਨੇ ਅਨਮੋਲ ਮਨੁੱਖਾ ਜੀਵਨ ਦੀ ਆਖ਼ਰੀ ਮੰਜ਼ਿਲ ਨੂੰ ਪਛਾਣਦਿਆਂ ਹੋਇਆਂ ਪਰਮ ਸੱਚ ਨਾਲ ਅਭੇਦ ਹੋਣ ਦਾ ਯਤਨ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਇਸ ਗ਼ਜ਼ਲ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਵਿਚ 107 ਅਧਿਆਤਮਕ ਗ਼ਜ਼ਲਾਂ ਸੁੱਚੇ ਮੋਤੀਆਂ ਵਾਂਗ ਪਰੋਈਆਂ ਹੋਈਆਂ ਹਨ। ਮਹਾਂਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਅਤੇ ਮਹਾਂਨੂਰ ਦੀ ਬੁੱਕਲ ਵਿਚ ਸਮਾਉਣ ਦੀ ਆਰਜ਼ੂ ਜਗਾਉਂਦੀਆਂ ਇਹ ਗ਼ਜ਼ਲਾਂ ਆਪ ਭੀ ਰੂਹਾਨੀ ਆਭਾ ਨਾਲ ਝਿਲਮਿਲਾ ਰਹੀਆਂ ਹਨ। ਆਓ ਕੁਝ ਚੋਣਵੇਂ ਸ਼ਿਅਰਾਂ ਦੇ ਦੀਦਾਰ ਕਰੀਏ-
-ਰੱਬ ਸ਼ੌਕ ਦੇ ਦਿਵਾਨੇ, ਹੋਏ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਰਵਾਨੇ
ਖ਼ੁਦ ਆਪ ਆਪਣੇ ਆਪ ਤੋਂ, ਹੋਏ ਆਪ ਹੀ ਬਿਗਾਨੇ।
-ਕਦੀ ਇਸ ਪਾਰ ਦੇਖੇ, ਕਦੀ ਉਸ ਪਾਰ ਦੇਖੇ
ਆ ਜਾ ਕਿ ਰਾਹ ਤੇਰੀ, ਮੇਰਾ ਦਿਲ ਲਾਚਾਰ ਦੇਖੇ।
-ਤੇਰੇ ਗ਼ਮ ਦੀ ਮਿਹਰਬਾਨੀ, ਮਿਲੀ ਰੂਹ ਨੂੰ ਰੌਸ਼ਨੀ
ਦਿਲ ਜਲਿਆ ਜ਼ਰੂਰ ਲੇਕਿਨ, ਉਜਾਲਾ ਤਾਂ ਪਾ ਲਿਆ।
-ਦਿਲ ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਨਾਲ ਲਾ ਕੇ, ਦੱਸ ਮਿਲਿਆ ਕੀ ਦਿਲ ਮੇਰੇ
ਰੱਬ-ਨਾਮ ਨੂੰ ਭੁਲਾ ਕੇ, ਦੱਸ ਮਿਲਿਆ ਕੀ ਦਿਲ ਮੇਰੇ।
-ਮੇਰੀ ਹਸਤੀ ਮਿਟਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲੇ, ਤੈਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਪਿਆਰੇ
ਤੇਰੀ ਦੁਨੀਆ ਛੱਡਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲੇ, ਤੈਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਪਿਆਰੇ।
ਇਲਾਹੀ ਰੰਗਤ ਵਿਚ ਰੰਗੀ ਇਹ ਸ਼ਾਇਰੀ ਰੱਬੀ ਨਾਮ, ਰੱਬੀ ਯਾਦ ਅਤੇ ਵਸਲ ਦੀ ਤਾਂਘ ਵਿਚ ਭਿੱਜੀ ਹੋਈ ਹੈ। ਇਸ ਵਿਚ ਸਦਗੁਣਾਂ ਦੀ ਅਤੇ ਪਿਆਰ ਦੀ ਮਹਿਕ ਹੈ। ਪਰਮਾਤਮਾ ਤੋਂ ਵਿਛੜੀ ਹੋਈ ਆਤਮਾ ਦੀ ਹੂਕ, ਬਿਰਹੁੰ ਦਾ ਦਰਦ ਅਤੇ ਜੁਦਾਈ ਦੀ ਕੂਕ ਨਾਲ ਸਰਸ਼ਾਰ ਇਹ ਗ਼ਜ਼ਲਾਂ ਸਾਡਾ ਧੁਰ ਅੰਦਰ ਹਿਲਾ ਦਿੰਦੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਸਾਨੂੰ ਸੁਚੇਤ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ ਕਿ ਅਮੋਲਕ ਮਨੁੱਖਾ ਜੀਵਨ ਦੀ ਅਸਲੀ ਅਤੇ ਆਖ਼ਰੀ ਮੰਜ਼ਿਲ ਕੇਵਲ ਪ੍ਰਭੂ ਮਿਲਾਪ ਹੈ। ਇਸ ਮੰਜ਼ਿਲ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਲਈ ਨਿਰੰਤਰ ਬੰਦਗੀ, ਸਿਮਰਨ, ਸਾਧਨਾ ਅਤੇ ਤੜਪ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ। ਰੂਹਾਨੀਅਤ ਦੇ ਸਰੂਰ ਅਤੇ ਖੁਮਾਰ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਇਹ ਸ਼ਾਇਰੀ ਪੁਰਸਕੂਨ ਅਤੇ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਹੈ।

-ਡਾ: ਸਰਬਜੀਤ ਕੌਰ ਸੰਧਾਵਾਲੀਆ
ਮੋ: 98147-16367.

ਨਵੀਆਂ ਪੈੜਾਂ ਦੇ ਸਿਰਜਣਹਾਰ
ਲੇਖਕ : ਸੁੱਚਾ ਸਿੰਘ ਕਲੇਰ
ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਕ : ਤਰਲੋਚਨ ਪਬਲਿਸ਼ਰਜ਼, ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ
ਮੁੱਲ : 200 ਰੁਪਏ, ਸਫ਼ੇ : 144.

ਹਫ਼ਤਾਵਾਰੀ ਪੰਜਾਬੀ ਅਖ਼ਬਾਰ ਇੰਡੋ ਕੈਨੇਡੀਅਨ ਟਾਈਮਜ਼ ਵਿਚ ਸੁੱਚਾ ਸਿੰਘ ਕਲੇਰ ਦੀ ਲਿਖੀ ਇਕ ਲੇਖ ਲੜੀ ਦਾ ਕਿਤਾਬੀ ਰੂਪ ਹੈ ਨਵੀਆਂ ਪੈੜਾਂ ਦੇ ਸਿਰਜਣਹਾਰ। ਸਿਰਲੇਖ ਹੀ ਸੰਕੇਤ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਪੁਸਤਕ ਦੇ ਨਿਬੰਧ ਉਨ੍ਹਾਂ ਸਿਰੜੀ ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤਾਂ ਬਾਰੇ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਮਿਹਨਤ ਨਾਲ ਅਨੁਕਰਣਯੋਗ ਨਵੀਆਂ ਪੈੜਾਂ ਪਾਈਆਂ। ਇਹ ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤਾਂ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਨਿੱਕੇ-ਵੱਡੇ ਪਿੰਡਾਂ ਕਸਬਿਆਂ ਅਤੇ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਤੋਂ ਸਮੇਂ-ਸਮੇਂ ਉਡਾਰੀ ਮਾਰ ਕੇ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਵਿਚ ਨਾਮਣਾ ਖਟ ਕੇ ਉਥੋਂ ਦੇ ਸਮਾਜਿਕ, ਆਰਥਿਕ ਤੇ ਰਾਜਨੀਤਕ ਜੀਵਨ ਵਿਚ ਗੌਲਣ ਯੋਗ ਪ੍ਰਾਪਤੀਆਂ ਕਰਨ ਵਾਲੀਆਂ ਹਨ। 26 ਨਿਬੰਧ ਹਨ ਕੁੱਲ। ਸਾਰੇ ਹੀ ਸਰਲ, ਦਿਲਚਸਪ ਜਾਣਕਾਰੀ ਤੇ ਪ੍ਰੇਰਨਾ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ।
ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਤੇ ਸਮਾਜ ਦੇ ਵਿਭਿੰਨ ਖੇਤਰਾਂ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਹਨ ਕਲੇਰ ਦੇ ਚੁਣੇ ਇਹ ਨਾਇਕ ਕਹੇ ਜਾ ਸਕਣ ਯੋਗ ਬੰਦੇ। ਖਾਲੀ ਹੱਥੀਂ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਜਾ ਕੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਵੱਡੀਆਂ ਪ੍ਰਾਪਤੀਆਂ ਕੀਤੀਆਂ। ਜਾਣੇ-ਪਛਾਣੇ ਹਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਂਅ। ਬੁੱਧ ਸਿੰਘ ਢਾਹਾਂ, ਉਜਲ ਦੁਸਾਂਝ, ਤਾਰਾ ਸਿੰਘ ਹੇਅਰ, ਮੇਅ ਸਹੋਤਾ, ਸੁਰਿੰਦਰ ਪਾਲ ਰਾਢੌਰ, ਆਸਾ ਸਿੰਘ ਜੌਹਲ, ਵੌਲੀ ਉਪਰ, ਮਹਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਤੱਖਰ, ਆਸਾ ਸਿੰਘ ਜੌਹਲ, ਅਰਜਨ ਭੁੱਲਰ, ਬਿਕਰ ਸਿੰਘ ਲਾਲੀ, ਮਲਕੀਤ ਸਿੰਘ ਪਰਹਾਰ, ਪੀਟਰ ਢਿੱਲੋਂ, ਅਮਰੀਕ ਵਿਰਕ, ਹਰਬ ਧਾਲੀਵਾਲ, ਜਗਤ ਸਿੰਘ ਉਪਲ, ਸ਼ਸ਼ੀ ਆਸ਼ਾ ਨੰਦ, ਸੁਸ਼ਮਾ ਦੱਤ, ਗੁਰਨਾਮ ਸਿੰਘ ਰਾਣੂ, ਚਰਨਪਾਲ ਗਿੱਲ, ਮੋਹਨ ਗਿੱਲ, ਬਲਵੰਤ ਸੰਘੇੜਾ, ਇੰਦਰਜੀਤ ਕੌਰ ਸਿੱਧੂ, ਗੁਰਨਾਮ ਸਿੰਘ ਗਿਲ, ਜੀਤ ਸਿੰਘ ਸੰਧੂ, ਜੀਤ ਸੰਧੂ ਤੇ ਰੁਪਿੰਦਰ ਹੇਅਰ।
ਨਵੀਆਂ ਪੈੜਾਂ ਦੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਿਰਜਣਹਾਰਿਆਂ ਨੇ ਸਖ਼ਤ ਮਿਹਨਤ ਨਾਲ ਪਰਵਾਸ ਵਿਚ ਕਦਮ-ਕਦਮ ਤੇ ਹਾਲਾਤ ਨਾਲ ਟੱਕਰ ਲਈ। ਆਰਥਿਕ ਪੱਖੋਂ ਪੱਕੇ ਪੈਰੀਂ ਖਲੋਤੇ। ਪੰਜਾਬ, ਦੇਸ਼ ਤੇ ਕੌਮ ਦਾ ਨਾਂਅ ਰੌਸ਼ਨ ਕੀਤਾ। ਆਪਣੀ ਬੋਲੀ, ਧਰਮ ਤੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਲਈ ਖੁੱਲ੍ਹੇ ਦਿਲ ਨਾਲ ਪੈਸਾ ਖਰਚਿਆ। ਪਰਵਾਸ ਵਿਚ ਆਪਣੀ ਤੇ ਪੰਜਾਬੀਆਂ ਦੀ ਪਛਾਣ ਬਣਾਈ। ਪੰਜਾਬੀਆਂ ਦੀ ਮਦਦ ਕੀਤੀ। ਸਮਾਜ ਸੇਵਾ ਵਿਚ ਹਿੱਸਾ ਪਾਇਆ। ਆਪਣੇ ਪੰਜਾਬੀ ਭਰਾਵਾਂ ਦੀ ਉੜੇ-ਥੁੜੇ ਵਿਚ ਮਦਦ ਕੀਤੀ। ਸਾਹਿਤ ਸੇਵਾ ਵੀ ਕੀਤੀ ਪੁਸਤਕ ਪੜ੍ਹਨਯੋਗ ਹੈ।

-ਡਾ: ਕੁਲਦੀਪ ਸਿੰਘ ਧੀਰ
ਮੋ: 98722-60550

ਗੁੰਮੀਆਂ ਪੌਣਾਂ ਦਾ ਅਹਿਦ
ਕਵੀ : ਇਕਬਾਲ ਖ਼ਾਨ
ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਕ : ਲੋਕ ਗੀਤ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ, ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ
ਮੁੱਲ : 150 ਰੁਪਏ, ਸਫ਼ੇ : 87.

ਇਕਬਾਲ ਖ਼ਾਨ ਪ੍ਰਵਾਸੀ ਕਵੀ ਹੈ ਜਿਸ ਦੀਆਂ ਤਿੰਨ ਕਾਵਿ-ਪੁਸਤਕਾਂ ਪਹਿਲਾਂ ਛਪ ਚੁੱਕੀਆਂ ਹਨ। ਉਹ ਨਕਸਲੀ ਲਹਿਰ ਸਮੇਂ ਅੱਗ ਨਾਲ ਵੀ ਖੇਡਿਆ ਹੈ ਤੇ ਉਸ ਦਾ ਸਾਰੇ ਦਾ ਸਾਰਾ ਜਿਸਮ ਇਸ ਅੱਗ ਵਿਚ ਝੁਲਸਿਆ ਵੀ ਹੈ। ਆਪਣੇ ਝੁਲਸੇ ਪਿੰਡੇ ਦਾ ਸੇਕ ਆਪਣੀ ਸ਼ਾਇਰੀ ਰਾਹੀਂ ਉਹ ਅੱਜ ਵੀ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਉਸ ਨੂੰ ਜੇਲ੍ਹ ਵੀ ਜਾਣਾ ਪਿਆ, ਅਨੇਕਾਂ ਤਸੀਹੇ ਵੀ ਝੱਲਣੇ ਪਏ ਤੇ ਅਦਾਲਤੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਵਿਚੋਂ ਦੀ ਵੀ ਗੁਜ਼ਰਨਾ ਪਿਆ। ਉਹ ਫਿਰ ਵੀ ਸਬੂਤੇ ਦਾ ਸਬੂਤਾ ਵਜੂਦ ਲਈ ਫ਼ੌਲਾਦ ਦੀ ਦੀਵਾਰ ਬਣ ਕੇ ਖਲ੍ਹੋਤਾ ਹੈ। ਉਸ ਦੇ ਫੌਲਾਦੀ ਜਿਸਮ ਤੇ ਅੰਦਰਲੀ ਅੱਗ 'ਚੋਂ ਪੈਦਾ ਹੋਏ ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਰੂਪੀ ਨਿੱਕੇ-ਨਿੱਕੇ ਸੂਰਜ 'ਗੁੰਮੀਆਂ ਪੌਣਾਂ ਦਾ ਅਹਿਦ' ਦੇ ਸਫ਼ਿਆਂ ਵਿਚ ਫ਼ੈਲ ਗਏ ਹਨ। ਨਿਰੀ ਕਲਪਨਾ 'ਤੇ ਆਧਾਰਤ ਰਚੀ ਕਵਿਤਾ ਕਦੀ ਵੀ ਪਾਠਕ ਨੂੰ ਸੰਤੁਸ਼ਟ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦੀ ਤੇ ਉਸ ਦਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਚਿਰ ਸਥਾਈ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦਾ। ਪਰ ਇਕਬਾਲ ਖ਼ਾਨ ਦੀ ਇਸ ਪੁਸਤਕ ਦੀਆਂ ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਸ਼ਾਇਰ ਦੇ ਪਿੰਡੇ ਦਾ ਸੱਚ ਹਨ। ਇਸੇ ਕਾਰਨ ਪਾਠਕ ਨੂੰ ਇਹ ਆਪਣੀਆਂ ਆਪਣੀਆਂ ਲਗਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਮਨੁੱਖ ਹੱਥੋਂ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਲੁੱਟ ਦੇ ਅਸਲ ਕਾਰਨਾਂ ਦੀ ਨਿਸ਼ਾਨਦੇਹੀ ਕੀਤੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਸ਼ਾਇਰ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਧਿਰ ਬਣ ਕੇ ਖਲ੍ਹੋਤਾ ਹੈ ਤੇ ਉਹ ਤਕਦੀਰ ਦੀ ਥਾਂ ਆਪਣੇ ਹੱਥਾਂ 'ਤੇ ਭਰੋਸਾ ਕਰਨ ਦਾ ਸੁਨੇਹਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਭਾਰਤ-ਪਾਕਿ ਮਿੱਤਰਤਾ ਦਾ ਹਾਮੀ ਹੈ ਤੇ ਪੂਰੇ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਕਿਰਤੀ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਦੀ ਏਕਤਾ ਦਾ ਇੱਛਾਵਾਨ ਹੈ। ਨਕਸਲੀ ਲਹਿਰ ਦੇ ਜੁਝਾਰੂ ਕਵੀਆਂ ਪਾਸ਼ ਤੇ ਦਰਸ਼ਨ ਖਟਕੜ ਦਾ ਸਾਥ ਉਸ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਰਿਹਾ ਹੈ ਤੇ ਇਹ ਸ਼ਾਇਰ ਇਕਬਾਲ ਦੀ ਪ੍ਰੇਰਨਾ ਦਾ ਸੋਮਾ ਰਹੇ ਹਨ। 'ਗੁੰਮੀਆਂ ਪੌਣਾਂ ਦਾ ਅਹਿਦ' ਦੇ ਆਖ਼ਰੀ 22 ਪੰਨੇ ਵਾਰਤਕ ਵਿਚ ਹਨ ਤੇ ਇਹ ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੇ ਅਹਿਮ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ ਹਨ ਜਦੋਂ ਨਕਸਲੀ ਲਹਿਰ ਪੰਜਾਬ ਵਿਚ ਜ਼ੋਰਾਂ 'ਤੇ ਸੀ। ਇਨ੍ਹਾਂ 22 ਪੰਨਿਆਂ ਵਿਚ ਬੜਾ ਕੁਝ ਅਜਿਹਾ ਹੈ ਜੋ ਪਾਠਕਾਂ ਨੂੰ ਨਵੇਂ ਤੱਥਾਂ ਤੋਂ ਜਾਣੂੰ ਕਰਵਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਇਕਬਾਲ ਦੀ ਇਹ ਪੁਸਤਕ ਆਮ ਨਾ ਹੋ ਕੇ ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਤੇ ਇਕ ਖ਼ਾਸ ਸਮੇਂ ਦੇ ਸੱਚ ਨੂੰ ਜਾਨਣ ਲਈ ਲਈ ਬੜੀ ਅਹਿਮ ਹੈ।

-ਗੁਰਦਿਆਲ ਰੌਸ਼ਨ
ਮੋ: 9988444002

19-1-2014

 ਇਲਮਦੀਨ ਦੀ ਧੀ
ਲੇਖਕ : ਲਛਮਣ ਸਿੰਘ ਰਠੌਰ
ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਕ : ਤਿਰਲੋਚਨ ਪਬਲਿਸਰਜ਼ ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ
ਮੁੱਲ : 200 ਰੁਪਏ, ਸਫ਼ੇ : 144

ਲਛਮਣ ਸਿੰਘ ਰਠੌਰ ਅਮਰੀਕਾ ਨਿਵਾਸੀ ਹੈ। ਇਧਰ ਨਵਾਂਸ਼ਹਿਰ ਵਿਖੇ ਅਧਿਅਪਕ ਸੀ ਤੇ ਕਈ ਸਾਲਾਂ ਤੋਂ ਕੈਲੇਫੋਰਨੀਆ ਵਿਚ ਰਹਿ ਰਹੇ ਹਨ। ਹੁਣ ਤੱਕ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ 7 ਮੌਲਿਕ ਪੁਸਤਕਾਂ ਛਪੀਆਂ ਹਨ। ਪੰਜ ਕਾਵਿ-ਸੰਗ੍ਰਹਿ, ਇਕ ਨਾਟਕ ਤੇ ਇਕ ਕਹਾਣੀ ਸੰਗ੍ਰਹਿ। ਹਥਲੀ ਪੁਸਤਕ ਵਿਚ ਲੇਖਕ ਦੀਆਂ 23 ਰਚਨਾਵਾਂ ਹਨ। ਡਾ: ਭੁਪਿੰਦਰ ਕੌਰ ਪੰਜਾਬ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ ਨੇ ਮੁੱਖ ਬੰਦ ਵਿਚ ਲਿਖਿਆ ਹੈ ਕਿ ਲਛਮਣ ਸਿੰਘ ਰਠੌਰ ਦੀਆਂ ਕਹਾਣੀਆਂ ਉਸ ਧਰਾਤਲ 'ਤੇ ਉਸਰੀਆਂ ਹਨ ਜਿਸ ਨੂੰ ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪਿੰਡੇ 'ਤੇ ਜੀਵਿਆ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਕਹਾਣੀਆਂ ਵਿਚ ਕੋਈ ਓਪਰਾਪਣ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਇਹ ਕਹਾਣੀਆਂ ਸਹਿਜ ਰੂਪ ਵਿਚ ਰਚੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ। ਪੁਸਤਕ ਦੀ ਕਹਾਣੀ 'ਇਲਮਦੀਨ ਦੀ ਧੀ' ਇਨਸਾਨੀ ਪਿਆਰ ਤੇ ਮੋਹ-ਮੁਹੱਬਤ ਦੀ ਵਧੀਆ ਤਸਵੀਰ ਪੇਸ਼ ਕਰਦੀ ਹੈ।ઠਦੇਸ਼ ਵੰਡ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਪੂਰਬੀ ਤੇ ਪੱਛਮੀ ਪੰਜਾਬ ਵਿਚ ਸਿੱਖ ਤੇ ਮੁਸਲਮਾਨ ਇਕ-ਦੂਜੇ ਦੇ ਸਾਹੀਂ ਜਿਊਂਦੇ ਸਨ। ਸਿੱਖ ਪਾਤਰ ਭੋਲਾ ਸਿੰਘ ਫਿਰਕੂ ਫਸਾਦਾਂ ਵਿਚ ਮਾਰਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਦੀ ਜਵਾਨ ਧੀ ਨੂੰ ਭਰਾ ਬਣਿਆ ਮੁਸਲਮਾਨ ਪਾਤਰ ਇਲਮਦੀਨ ਆਪਣੇ ਕੋਲ ਧੀ ਬਣਾ ਕੇ ਰੱਖਦਾ ਹੈ। ਮੁਸਲਮਾਨ ਪਰਿਵਾਰ ਵਿਚ ਰਹਿ ਕੇ ਰਚ-ਮਿਚ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਫਿਰ ਜਦੋਂ ਦੋਵਾਂ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿਚ ਵਟਾਂਦਰਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਭੋਲਾ ਸਿੰਘ ਦੀ ਧੀ ਸੁਮਿਤਰਾ ਨੂੰ ਉਸ ਦੇ ਇਧਰ ਰਹਿੰਦੇ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰ ਚਾਚੇ ਲਿਜਾਂਦੇ ਹਨ ਤਾਂ ਸਰਹੱਦ 'ਤੇ ਬਹੁਤ ਭਾਵਕ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਲੇਖਕ ਨੇ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਜਿਸ ਦਿਨ ਪਿੰਡੋਂ ਤੁਰਨਾ ਸੀ ਸੁਮਿਤਰਾ ਦੀਆਂ ਸਹੇਲੀਆਂ ਦੀ ਭੀੜ ਉਸ ਦੇ ਘਰ ਜਮ੍ਹਾਂ ਹੋ ਗਈ ਸੀ। ਗਲ ਲਗ ਕੇ ਰੋ ਕੇ ਵਿਦਿਆ ਕੀਤਾ। ਨੰਬਰਦਾਰ ਇਲਮਦੀਨ ਦੇ ਗਲ ਲਗ ਸੁਮਿਤਰਾ ਰੋਈ ਬਾਬਲਾ ਧੰਨ ਏ ਤੂੰ ਮੇਰੇ ਵੱਲੋਂ ਅੰਮਾਂ ਨੂੰ ਸਲਾਮ ਆਖੀਂ (ਪੰਨਾ-44) ਕਹਾਣੀ 'ਅੱਤਵਾਦੀ ਕੌਣ' ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਕਾਲੇ ਦਿਨਾਂ ਦੀ ਦਾਸਤਾਨ ਹੈ। ਪਾਤਰ ਕਲਿਆਣ ਸਿੰਘ ਦਾ ਗੁਨਾਹ ਇਹ ਸੀ ਕਿ ਉਸ ਦੀ ਧੀ ਨੇ ਭਰਾਵਾਂ ਵਰਗੇ ਦੋ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਨੂੰ ਰੋਟੀ ਖਵਾਈ ਸੀ ਜਦੋਂ ਉਹ ਭੱਤਾ ਲੈ ਕੇ ਜਾਂਦੀ ਨੂੰ ਮਿਲੇ ਸੀ। ਕਹਾਣੀ ਵਿਚ ਪੁਲਿਸ ਦੇ ਜਬਰ ਦੀ ਦਾਸਤਾਨ ਹੈ। ਪੁਸਤਕ ਦੀਆਂ ਹੋਰ ਕਹਾਣੀਆਂ ਵਿਚ ਮਿਸਟਰ ਜਾਰਜ ਦਾ ਗੋਰਾ ਪਾਤਰ ਤੇ ਪੰਜਾਬੀ ਪਾਤਰ ਦੀ ਵਾਰਤਾਲਾਪ, 'ਸੰਝ ਦਾ ਚਾਨਣ' ਵਿਚ ਜਨਮ ਦਿਨ 'ਤੇ ਜੁੜੇ ਸਾਹਿਤਕਾਰ, ਅਮਰੀਕਾ ਦੇ ਗੁਰਦੁਆਰਿਆਂ ਵਿਚ ਜੁੜੇ ਪੰਜਾਬੀ ਪਰਿਵਾਰ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਸਲੇ ਤੇ ਕੰਮਕਾਰ ਲੇਖਕ ਨੇ ਬਾਖੂਬੀ ਪੇਸ਼ ਕੀਤੇ ਹਨ। ਕਹਾਣੀ ਇਨਕਲਾਬ ਜ਼ਿੰਦਾਬਾਦ ਵਿਚ ਕੇਸਰ ਸਿੰਘ ਆਪਣੇ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਸ਼ਹੀਦ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਬਾਰੇ ਦੱਸਦਾ ਹੈ। ਫਰਜ਼ਾਂ ਦੀ ਮਹਿਕ ਵਿਚ ਇਨਸਾਨੀ ਸਾਂਝ ਹੈ। (ਪੰਨਾ 73 ਤੋਂ 77) ਧਿਅਨੇ ਦੀ ਵੱਛੀ, ਸਬੱਬ ਨਾਲ, ਖੂਨ ਬੱਗਾ ਹੋ ਗਿਆ, ਨਾਨਕਵਾੜਾ, ਅਸਨੂਰ, ਮਾਈ ਹੀਰ ਦੇ ਮਕਬਰੇ 'ਤੇ ਆਦਿ ਕਹਾਣੀਆਂ ਸਹਿਜ ਤੇ ਸਰਲ ਸ਼ੈਲੀ ਵਿਚ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਿਰਲੇਖਾਂ ਵਿਚ ਕਲਾ ਦੀ ਘਾਟ ਰੜਕਦੀ ਹੈ। ਪੁਸਤਕ ਦਾ ਮਹੱਤਵ ਪਰਵਾਸੀ ਪੰਜਾਬੀਆਂ ਦੀ ਵਿਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿਚ ਚੰਗੀ-ਮਾੜੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੇ ਕਈ ਪੱਖਾਂ ਨੂੰ ਕਹਾਣੀਆਂ ਵਿਚ ਪੇਸ਼ ਕਰਨਾ ਹੈ। ਪੁਸਤਕ ਦੀ ਛਪਾਈ ਤੇ ਦਿੱਖ ਚੰਗੀ ਹੈ।

-ਪ੍ਰਿੰ: ਗੁਰਮੀਤ ਸਿੰਘ ਫਾਜ਼ਿਲਕਾ
ਮੋ: 98148-56160

ਇਹ ਦਿਨ
ਕਵੀ : ਸੰਤੋਖ ਸਿੰਘ ਸੰਤੋਖ
ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਕ : ਲੋਕ ਗੀਤ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ, ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ, ਪੰਜਾਬੀ ਭਵਨ ਲੁਧਿਆਣਾ
ਮੁੱਲ : 135 ਰੁਪਏ, ਸਫ਼ੇ : 64.

ਜਦੋਂ ਅੱਖਰ ਸੂਖਮਤਾ, ਸੁਹਜਤਾ, ਕੋਮਲਤਾ ਅਤੇ ਭਾਵਕਤਾ ਦਾ ਲਿਬਾਸ ਪਹਿਨਦੇ ਹਨ ਤਾਂ ਉਹ ਕਵਿਤਾ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਕਵਿਤਾ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੇ ਕੌੜੇ ਯਥਾਰਥ ਨੂੰ ਵੀ ਸੁੰਦਰਤਾ ਬਖਸ਼ਦੀ ਹੈ। ਕਵੀ ਨੇ ਆਪਣੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੇ ਸੰਕਟਾਂ, ਸੰਘਰਸ਼ਾਂ ਅਤੇ ਚੁਣੌਤੀਆਂ ਨੂੰ ਪਾਰ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਆਪਣੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ਾਇਰੀ ਵਿਚ ਢਾਲਿਆ ਹੈ। ਇਹ ਨਜ਼ਮਾਂ ਸਾਡੇ ਚਿੰਤਨ, ਚੇਤਨਾ ਅਤੇ ਸੰਵੇਦਨਾ ਨੂੰ ਹਲੂਣਦੀਆਂ ਹਨ। ਕੁਝ ਝਲਕਾਂ ਵੇਖੋ-
-ਤੁਹਾਡੇ ਕਲਬੂਤ ਦੀ ਰਹੇ ਨਾ ਸੁਰਤ ਸੰਭਾਲ
ਕਿਹੜਾ ਦਿਹੁੰ, ਕਿਹੜਾ ਮਹੀਨਾ ਜਾਂ ਸਾਲ
ਬੱਸ ਇਕੋ ਪਿਆਰੇ ਦਾ ਅੱਠੇ ਪਹਿਰ ਖ਼ਿਆਲ।
-ਕੁਝ ਉੜਦੇ ਨੇ ਪਰਿੰਦੇ ਆਪਣੀ ਮੌਜ ਵਿਚ
ਤੇ ਕੁਝ ਨੂੰ ਉੜਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਸ਼ੌਕ ਲਈ
ਅਤੇ ਲੜਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਸ਼ੌਕ ਲਈ
ਮੌਜ ਵਿਚ ਮਰਜ਼ੀ ਦੀ ਸਲਤਨਤ ਹੈ।
-ਜਦ ਤੋਂ ਸੱਜਣ ਪੱਤਣ ਹੋਇਆ
ਬੇੜੀ ਰਹੀ ਹੈ ਡੋਲ
ਦਿਲ ਦੇ ਅੰਦਰ ਯਾਦਾਂ ਨੱਚਣ
ਕੰਨਾਂ ਦੇ ਵਿਚ ਬੋਲ।
-ਕੀ ਹੋਇਆ ਖਾਰੇ ਸਾਗਰਾਂ ਦਾ ਜੇ ਲੂਣ ਬਣਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ
ਮੇਰੇ ਵੀ ਖਾਰੇ ਹੰਝੂਆਂ ਦਾ ਮਜ਼ਮੂਨ ਬਣਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ।
-ਧਰਮ ਦੀ ਪਵਿੱਤਰਤਾ ਜਦੋਂ ਭੰਗ ਹੁੰਦੀ ਹੈ
ਹਾਕਮਾਂ ਦੀ ਸਾਂਝੀਦਾਰੀ ਅੰਗ ਸੰਗ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
ਇਹ ਨਜ਼ਮਾਂ ਰਾਜਸੀ, ਸਮਾਜਿਕ ਅਤੇ ਸਰਮਾਏਦਾਰੀ ਨਿਜ਼ਾਮ 'ਤੇ ਕਟਾਖਸ਼ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਸਾਨੂੰ ਕੁਝ ਸੋਚਣ ਲਈ ਪ੍ਰੇਰਦੀਆਂ ਹਨ। ਸ਼ਬਦ ਜੋੜਾਂ ਦੀਆਂ ਗ਼ਲਤੀਆਂ ਨੂੰ ਦਰੁਸਤ ਕਰਨ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ।

-ਡਾ: ਸਰਬਜੀਤ ਕੌਰ ਸੰਧਾਵਾਲੀਆ
ਮੋ : 98147-16367.

ਹੜੱਪਾ ਤੋਂ ਹੀਰੋਸ਼ੀਮਾ ਵੱਲ
ਲੇਖਕ : ਨਿਰੰਜਨ ਸਿੰਘ ਨੂਰ
ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਕ : ਵਾਰਿਸ ਫਾਊਂਡੇਸ਼ਨ, ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ
ਮੁੱਲ : 200 ਰੁਪਏ, ਸਫ਼ੇ : 128.

ਹੜੱਪਾ ਸੱਭਿਅਤਾ ਤੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਦਾ ਪੰਘੂੜਾ ਹੈ ਅਤੇ ਹੀਰੋਸ਼ੀਮਾ ਅਮਾਨਵੀ ਦਾਨਵੀ ਸੋਚ ਨਾਲ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਵਿਨਾਸ਼ ਦਾ। ਹੜੱਪਾ ਤੋਂ ਹੀਰੋਸ਼ੀਮਾ ਵੱਲ ਵਧਦੇ ਕਦਮ ਸੱਭਿਅਕ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਬਰਬਾਦੀ ਦੇ ਰਾਹ ਤੁਰਨ ਵਾਲੀ ਮਨੁੱਖਤਾ ਦੀ ਗਵਾਹੀ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਅਣਮਨੁੱਖੀ ਸੋਚ ਤੇ ਵਿਹਾਰ ਪ੍ਰਤੀ ਫ਼ਿਕਰਮੰਦੀ ਦਾ ਖੁੱਲ੍ਹਾ ਜਿਹਾ ਕਾਵਿਕ ਬਿਰਤਾਂਤ ਹੈ ਨਿਰੰਜਨ ਸਿੰਘ ਨੂਰ ਦੀ ਇਹ ਪੁਸਤਕ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਸ਼ਾਇਰ, ਆਲੋਚਕ ਤੇ ਅਧਿਆਪਕ ਸੁਹਿੰਦਰ ਬੀਰ ਨੇ ਸੰਪਾਦਨ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਮਾਰਕਸਵਾਦੀ ਚਿੰਤਨ ਨੂੰ ਪ੍ਰਣਾਏ ਪ੍ਰਵਾਸੀ ਕਵੀ ਨੂਰ ਦੀ ਇਹ ਪੁਸਤਕ 1993 ਵਿਚ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਹੋਈ। ਇਸ ਪੁਨਰ-ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ ਵਿਚ ਇਸ ਬ੍ਰਿਤਾਂਤਕ ਕਾਵਿ ਦੇ ਵਿਸ਼ੇ/ਰੂਪ ਬਾਰੇ ਪ੍ਰੋ: ਸੁਹਿੰਦਰ ਬੀਰ ਤੇ ਪ੍ਰੋ: ਬ੍ਰਹਮਜਗਦੀਸ਼ ਸਿੰਘ ਦੇ ਦੋ ਵਿਦਵਤਾ ਪੂਰਨ ਨਿਬੰਧ ਇਸ ਦਾ ਮੁੱਲ ਪਾਠਕ ਲਈ ਵਧਾ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਉਂਜ ਸੰਪਾਦਕ ਨੇ ਕੁਝ ਇਕ ਥਾਵਾਂ 'ਤੇ ਫੁੱਟ ਨੋਟ ਦੇ ਕੇ ਵੀ ਪਾਠਕ ਦਾ ਮਾਰਗ ਦਰਸ਼ਨ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਨੂਰ ਦੀ ਇਹ ਕਾਵਿ-ਪੁਸਤਕ ਆਪਣੇ ਰੂਪਾਕਾਰਕ ਪੱਖ ਤੋਂ ਕਿਸੇ ਵੀ ਸਥਾਪਤ ਰੂਪਾਕਾਰ ਵਿਚ ਬੱਝਣ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰੀ ਹੈ। ਨਾ ਇਹ ਮਹਾਂ-ਕਾਵਿ ਹੈ ਨਾ ਖੰਡ-ਕਾਵਿ ਅਤੇ ਨਾ ਕਾਵਿ-ਨਾਟਕ। ਨਾਟਕੀ ਕਿਸਮ ਦੀ ਖੁੱਲ੍ਹੀ ਤੇ ਲੰਮੀ ਬਿਰਤਾਂਤਕ ਕਵਿਤਾ ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਨਿਸਚਿਤ ਕਥਾ ਅਨੁਸਾਰ ਸੰਗਠਿਤ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਿਆ ਕਵੀ ਵੱਲੋਂ।
ਨਿਰੰਜਣ ਸਿੰਘ ਨੂਰ ਪੰਜਾਬ ਨੂੰ ਆਧਾਰ ਭੂਮੀ ਲੈ ਕੇ ਤੁਰਦਾ ਹੈ। ਚਾਰ ਸਾਢੇ ਚਾਰ ਹਜ਼ਾਰ ਸਾਲ ਦੇ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਦੇ ਬਦਲਦੇ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਨੂੰ ਇਸ ਦੇ ਦਰਿਆਵਾਂ ਦੇ ਹਵਾਲੇ ਨਾਲ ਚਿਤਰਨ ਦਾ ਯਤਨ ਕਰਦਾ ਹੈ ਉਹ। ਹੜੱਪਾ ਸੱਭਿਅਤਾ ਉਤੇ ਆਰੀਆ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਆਕਰਸ਼ਣ ਨੂੰ ਉਸ ਨੇ ਰਾਵੀ ਦੇ ਹਵਾਲੇ ਨਾਲ ਚਿਤਰਿਆ ਹੈ। ਸਤਲੁਜ ਨੂੰ ਕੇਂਦਰ ਬਣਾ ਕੇ ਮੁੱਖ ਰੂਪ ਵਿਚ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਤੋਂ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਤੱਕ ਦੀ ਗੱਲ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਜਿਹਲਮ ਨਾਦਰ, ਜ਼ਕਰੀਆ, ਅਬਦਾਲੀ, ਸਿੱਖ ਰਾਜ, ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਰਾਜ ਤੇ ਉਸ ਪ੍ਰਤੀ ਵਿਦਰੋਹ ਦਾ ਗਵਾਹ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਬਿਆਸ ਇਸ ਬਿਰਤਾਂਤ ਵਿਚਲੇ ਸੰਗਰਾਮ ਨੂੰ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਵੰਡ ਦੇ ਖੂਨੀ ਅਧਿਆਇ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਦਾ ਦੇਖਦਾ ਹੈ। ਝਨਾਂ ਇਸ ਸਾਰੇ ਬਿਰਤਾਂਤ ਉਤੇ ਚਿੰਤਤ ਤੇ ਫ਼ਿਕਰਮੰਦ ਕਵੀ ਦੀ ਮਾਨਸਿਕਤਾ ਦਾ ਦ੍ਰਸ਼ਟਾ ਹੈ।
ਰੂਪ ਨਾਲੋਂ ਵਿਸ਼ੇ ਪ੍ਰਤੀ ਵਧੇਰੇ ਫ਼ਿਕਰਮੰਦੀ ਨੂਰ ਦੀ ਇਸ ਕਾਵਿ-ਪੁਸਤਕ ਦੀ ਸੀਮਾ ਵੀ ਹੈ ਅਤੇ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਵੀ। ਪੁਸਤਕ ਦਾ ਮੁੱਲ ਕੁਝ ਵਧੇਰੇ ਪ੍ਰਤੀਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

-ਡਾ: ਕੁਲਦੀਪ ਸਿੰਘ ਧੀਰ
ਮੋ: 98722-60550

ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਖੁੱਲ੍ਹਾ ਅਸਮਾਨ ਹੈ
ਕਵੀ : ਸ਼ਾਹਗੀਰ ਸਿੰਘ ਗਿੱਲ
ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਕ : ਤਸਵੀਰ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ, ਸਿਰਸਾ
ਮੁੱਲ : 120 ਰੁਪਏ, ਸਫ਼ੇ : 112.

'ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਖੁੱਲ੍ਹਾ ਅਸਮਾਨ ਹੈ' ਸ਼ਾਹਗੀਰ ਸਿੰਘ ਗਿੱਲ ਦਾ ਚੌਥਾ ਕਾਵਿ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਹੈ। ਗਿੱਲ ਕੈਨੇਡਾ ਵੱਸਿਆ ਪੰਜਾਬੀ ਕਵੀ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਉਹ 'ਚੁੱਪ ਦੇ ਬੋਲ' (2008), 'ਮੁਹੱਬਤ ਦਾ ਦੀਵਾ' (2013) ਅਤੇ 'ਜ਼ਰਾ ਜ਼ਰਾ ਜਿਹੀ ਗੱਲ' (2013) ਪੰਜਾਬੀ ਮਾਂ-ਬੋਲੀ ਦੀ ਝੋਲੀ ਪਾ ਚੁੱਕਾ ਹੈ।
ਹਥਲੀ ਪੁਸਤਕ ਵਿਚ ਕੁਝ ਨਜ਼ਮਾਂ ਅਤੇ ਬਾਕੀ ਛੰਦ-ਬੱਧ ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਹਨ। ਉਸ ਨੇ ਭਾਵੇਂ ਸਿਰਲੇਖ 'ਗ਼ਜ਼ਲ' ਕਰਕੇ ਨਹੀਂ ਵੀ ਲਿਖੇ ਪਰ ਕਈ ਨਜ਼ਮਾਂ ਉਸ ਦੀਆਂ ਗ਼ਜ਼ਲਾਂ ਹੀ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਵਿਚ ਕਵੀ ਸ਼ਾਹਗੀਰ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਸਵੈ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਨ ਹੋ ਕੇ ਸਮਾਜਿਕ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਉਠਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਕਰਦਾ ਤਾਂ ਆਪਣੀ ਗੱਲ ਹੈ ਪਰ ਜ਼ਿਕਰਤ ਜਹਾਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਕਵੀ ਸ਼ਾਹਗੀਰ ਦੇ ਸ਼ਿਅਰ ਨਵੇਂ ਭਾਵ ਬੋਧ ਦੇ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਮੁਹੱਬਤ ਪਿਆਰ ਦੇ ਸ਼ਿਕਵਿਆਂ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਦੁਨੀਆ ਭਰ ਦੇ ਮਸਲੇ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਸੱਚੇ, ਸੁੱਚੇ ਅਤੇ ਮੌਲਿਕ ਖਿਆਲਾਂ ਦੀ ਪੇਸ਼ਕਾਰੀ ਦਿਲ ਨੂੰ ਟੁੰਬਣ ਵਾਲੀ ਹੈ। ਭਰੂਣ ਹੱਤਿਆ ਬਾਰੇ ਉਸ ਦੇ ਕਈ ਸ਼ਿਅਰ ਸੋਚਣ ਵਾਸਤੇ ਮਜਬੂਰ ਕਰਦੇ ਹਨ :
ਮਾਏ ਨੀ ਮਾਏ ਮੈਂ ਤੇਰੇ ਨੈਣਾਂ ਦੇ ਪਾਣੀ 'ਚ ਵੱਸਣੀ ਆਂ
ਮਾਏ ਨੀ ਮਾਏ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਅੱਜ ਦਿਲ ਦੀਆਂ ਦੱਸਣੀ ਆਂ
ਅੰਮੀ ਤੁਹਾਨੂੰ ਵੀ ਤਾਂ ਨਾਨੀ ਮਾਂ ਜਣਿਆ ਸੀ
ਹਰ ਬੋਲ ਸਹਿ ਸਹਿ ਕੇ
ਤੁਹਾਨੂੰ ਤੁਹਾਡੀ ਹੀ ਏਨੀ ਗੱਲ ਮਜਬੂਰ ਹੋ ਕੇ ਆਖਣੀ ਆਂ।
ਪੁਸਤਕ ਦੀਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਛੰਦ ਬਹਿਰ ਵਿਚ ਹਨ ਅਤੇ ਮੈਨੂੰ ਤਾਂ ਸ਼ਾਹਗੀਰ ਗਿੱਲ ਵਿਚੋਂ ਇਕ ਭਾਵੀਂ ਸਫਲ ਗ਼ਜ਼ਲਗੋ ਦਿੱਸਦਾ ਹੈ। ਥੋੜ੍ਹੀ ਜਿਹੀ ਮਿਹਨਤ ਨਾਲ ਉਹ ਸਿਰਕੱਢ ਗ਼ਜ਼ਲਗੋ ਹੋਣ ਦੇ ਨਜ਼ਦੀਕ ਹੈ।

-ਸੁਲੱਖਣ ਸਰਹੱਦੀ
ਮੋ: 94174-84337.

ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਕਿਸਾਨੀ ਅਤੇ ਰਾਮ ਸਰੂਪ ਅਣਖੀ ਦੇ ਨਾਵਲ
ਲੇਖਕ : ਗੁਰਪ੍ਰੀਤ ਸਿੰਘ
ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਕ : ਲੋਕ ਗੀਤ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ, ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ
ਮੁੱਲ : 250 ਰੁਪਏ, ਸਫ਼ੇ : 119.

ਰਾਮ ਸਰੂਪ ਅਣਖੀ ਪੰਜਾਬੀ ਗਲਪ ਖੇਤਰ ਦਾ ਅਜਿਹਾ ਨਾਮਵਰ ਲੇਖਕ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੇ ਮਾਲਵੇ ਦੇ ਸਮਾਜਿਕ, ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਕਿਸਾਨੀ ਦੇ ਬਹੁ-ਪੱਖੀ ਜੀਵਨ-ਸੱਚ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਰਚਨਾ ਦਾ ਆਧਾਰ-ਵਸਤੂ ਬਣਾਇਆ ਹੈ। ਅਣਖੀ ਨੇ ਡੇਢ ਦਰਜਨ ਦੇ ਕਰੀਬ ਨਾਵਲਾਂ ਦੀ ਸਿਰਜਣਾ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਅਣਖੀ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਸੰਤ ਸਿੰਘ ਸੇਖੋਂ ਅਜਿਹਾ ਪਹਿਲਾ ਨਾਵਲਕਾਰ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੇ ਕਿਸਾਨੀ ਜੀਵਨ ਦੀਆਂ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਨੂੰ ਯਥਾਰਥਕ ਢੰਗ ਨਾਲ ਬਿਆਨ ਕਰਕੇ ਪੰਜਾਬੀ ਨਾਵਲ ਖੇਤਰ ਵਿਚ ਪਰੰਪਰਾਗਤ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਤੋਂ ਹਟ ਕੇ ਲਿਖਿਆ। ਇਸ ਪਿੱਛੋਂ ਸੋਹਣ ਸਿੰਘ ਸੀਤਲ, ਗੁਰਦਿਆਲ ਸਿੰਘ ਆਦਿ ਨਾਵਲਕਾਰਾਂ ਨੇ ਪੰਜਾਬੀ ਕਿਸਾਨੀ ਦੀਆਂ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਉੱਪਰ ਲਿਖਿਆ ਹੈ। ਹਥਲੀ ਪੁਸਤਕ ਵਿਚ ਗੁਰਪ੍ਰੀਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਰਾਮ ਸਰੂਪ ਅਣਖੀ ਦੇ ਤਿੰਨ ਨਾਵਲਾਂ-'ਕੋਠੇ ਖੜਕ ਸਿੰਘ', 'ਦੁੱਲੇ ਦੀ ਢਾਬ' ਅਤੇ 'ਕਣਕਾਂ ਦਾ ਕਤਲਾਮ' ਦੇ ਅਧਿਐਨ ਰਾਹੀਂ ਕਿਸਾਨੀ ਦੀ ਨਿੱਘਰਦੀ ਆਰਥਿਕ ਸਥਿਤੀ ਅਤੇ ਧਨੀ ਕਿਸਾਨੀ ਦੀ ਜੀਵਨ-ਸ਼ੈਲੀ ਨੂੰ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਤਿੰਨਾਂ ਨਾਵਲਾਂ ਬਾਰੇ ਤਿੰਨ ਲੇਖ ਹੀ ਹਨ, ਜੋ ਅਣਖੀ ਦੀ ਗਲਪ-ਚੇਤਨਾ ਰਾਹੀਂ ਔਰਤ ਜਾਤੀ ਉੱਪਰ ਹੋ ਰਹੇ ਦਮਨ ਅਤੇ ਛੋਟੀ ਕਿਸਾਨੀ ਦੀ ਦੁਖਾਂਤਕ ਸਥਿਤੀ ਦਾ ਵਰਨਣ ਕਰਦੇ ਹਨ। 'ਕੋਠੇ ਖੜਕ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਦੁੱਲੇ ਦੀ ਢਾਬ' ਵਿਚ ਅਣਖੀ ਮਾਲਵੇ ਦੀ ਛੋਟੀ ਕਿਸਾਨੀ ਦੀਆਂ ਮੁਸ਼ਕਿਲਾਂ ਅਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਤਬਦੀਲੀ ਰਾਹੀਂ ਔਰਤ ਬਾਰੇ ਬਦਲ ਰਹੇ ਸੰਕਲਪਾਂ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ਾਲਤਾ ਨਾਲ ਪ੍ਰਗਟਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਅਣਖੀ ਨੇ ਕਿਸਾਨੀ ਜੀਵਨ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਨਾਵਲਾਂ ਵਿਚ ਕੇਂਦਰੀ ਥੀਮ ਵਜੋਂ ਉਭਾਰਿਆ ਹੈ, ਜਿਸ ਰਾਹੀਂ ਸਮੁੱਚੇ ਮਾਲਵੇ ਦੇ ਜੀਵਨ ਦੀਆਂ ਪ੍ਰਸਥਿਤੀਆਂ, ਉਥੋਂ ਦੇ ਸਮਾਜ ਅਤੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਦੀ ਤਸਵੀਰ ਸਪੱਸ਼ਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਗੁਰਪ੍ਰੀਤ ਦਾ ਇਹ ਉੱਦਮ ਸ਼ਲਾਘਾਯੋਗ ਹੈ।

ਕਿਛੁ ਹਥਹੁ ਦੇਇ
ਲੇਖਕ : ਡਾ: ਸਵਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਉੱਪਲ
ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਕ : ਨੈਸ਼ਨਲ ਬੁਕ ਸ਼ਾਪ, ਦਿੱਲੀ
ਮੁੱਲ : 450 ਰੁਪਏ, ਸਫ਼ੇ : 334.

ਸਵਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਉੱਪਲ ਸਥਾਪਤ ਪੰਜਾਬੀ ਗਲਪਕਾਰ ਹੈ। 'ਕਿਛੁ ਹਥਹੁ ਦੇਇ' ਉਸ ਦੀ ਪ੍ਰਸਤਾਵਿਤ ਤ੍ਰੈਲੜੀ ਦਾ ਦੂਜਾ ਭਾਗ ਹੈ। ਪਹਿਲਾ ਭਾਗ 'ਘਾਲਿ ਖਾਇ' ( 2011) ਛਪ ਚੁੱਕਾ ਹੈ। ਉੱਪਲ ਪੋਠੋਹਾਰੀ ਆਂਚਲਿਕਤਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਗਟਾਉਣ ਵਾਲਾ ਨਾਵਲਕਾਰ ਹੈ। ਇਹ ਨਾਵਲ 1947 ਈ: ਦੀ ਦੇਸ਼-ਵੰਡ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦੇ ਦੌਰ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਆਧਾਰ-ਵਸਤੂ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਵਿਸ਼ੇ ਤੇ ਭਾਸ਼ਾ ਪੱਖੋਂ ਇਹ ਨਾਵਲ ਵਿਲੱਖਣ ਹੈ। ਸ਼ਹਿਰੀ ਪੋਠੋਹਾਰੀ ਭਾਪਿਆਂ ਦੇ ਜੀਵਨ-ਡੰਗ ਅਤੇ ਸਥਾਪਤੀ ਲਈ ਕੀਤੀ ਜੱਦੋ-ਜਹਿਦ ਨੂੰ ਬਾਖੂਬੀ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਨਾਵਲਕਾਰ ਸਮਾਜ ਦੀ ਤਸਵੀਰ ਆਪਣੇ ਨਜ਼ਰੀਏ ਤੋਂ ਪੇਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਸਮਾਜ ਦੀਆਂ ਪ੍ਰਸਥਿਤੀਆਂ ਨੂੰ ਦੇਖਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਬਦਲਣਾ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਮੁਕਾਬਲਾ ਕਰਨਾ ਆਪਣਾ ਕਾਰਜ ਨਹੀਂ ਸਮਝਦਾ। ਇਸ ਨਾਵਲ ਦਾ ਬਿਰਤਾਂਤ ਲਕੀਰੀ ਕਿਸਮ ਦਾ ਹੈ। ਉੱਪਲ ਆਪਣੇ ਨਿਰਧਾਰਤ ਕੀਤੇ ਮਾਰਗ ਉੱਪਰ ਆਪਣੇ ਪਾਤਰਾਂ ਨੂੰ ਤੋਰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਨਾਵਲ ਡਾ: ਸਵਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਉੱਪਲ ਨੇ ਆਪਣੀ ਸਵੈ-ਜੀਵਨੀ ਆਧਾਰਤ ਸਿਰਜੇ ਹਨ। ਨਾਵਲ 'ਜਤਿੰਦਰ' ਪਾਤਰ ਦੇ ਮਾਧਿਅਮ ਰਾਹੀਂ ਆਪਣੀ ਜੀਵਨ ਕਹਾਣੀ ਬਿਆਨ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਕਿਵੇਂ ਦੇਸ਼ ਵੰਡ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਸ ਦਾ ਪਰਿਵਾਰ ਰਾਵਲਪਿੰਡੀ ਤੋਂ ਪਟਿਆਲਾ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਨਾਇਕ ਨੂੰ ਰੁਜ਼ਗਾਰ ਖਾਤਰ ਦਿੱਲੀ ਵਿਚ ਖੱਜਲ-ਖੁਆਰ ਹੋਣਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਆਪਣੀ ਇਮਾਨਦਾਰੀ ਤੇ ਨਿਮਰਤਾ ਨਾਲ ਉਹ ਉੱਚ-ਮੁਕਾਮ 'ਤੇ ਪਹੁੰਚਦਾ ਹੈ। ਵੱਖਰੀ ਗੱਲ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਨਾਵਲ ਵਿਚ ਘਟਨਾਵਾਂ ਫ਼ਿਲਮੀ ਅੰਦਾਜ਼ ਵਿਚ ਵਾਪਰਦੀਆਂ ਹਨ। ਦੇਸ਼-ਵੰਡ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦੇ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਉਥਲ-ਪੁਥਲ ਦਾ ਬਿਰਤਾਂਤ, ਦਰਦਨਾਕ ਪ੍ਰਸਥਿਤੀਆਂ, ਗ਼ਰੀਬੀ ਆਦਿ ਹਾਲਾਤ ਦਾ ਵਰਨਣ ਹੈ। ਇਹ ਨਾਵਲ ਇਤਿਹਾਸ ਦਾ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ੀ ਬਿਰਤਾਂਤ ਬਣਨ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਤੱਕ ਨਹੀਂ ਪਹੁੰਚਦਾ। ਪਿਛਲੇ ਕੁਝ ਸਾਲਾਂ ਤੋਂ 47 ਦੀ ਵੰਡ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਬਹੁਤ ਵਧੀਆ ਲਿਖਤਾਂ ਪੜ੍ਹਨ ਨੂੰ ਮਿਲੀਆਂ ਹਨ। ਨਾਵਲਕਾਰ ਆਪਣੇ ਅੰਦਾਜ਼ ਨਾਲ ਇਸ ਸਥਿਤੀ ਦਾ ਵਰਨਣ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਸਵੈ-ਜੀਵਨੀ ਮੂਲਕ ਨਾਵ ਦਾ ਸਵਾਗਤ ਹੈ।

-ਡਾ: ਹਰਪ੍ਰੀਤ ਸਿੰਘ ਹੁੰਦਲ
ਮੋ: 94636-84511.

ਪੰਜਾਬੀ ਕਿੱਸਾ ਕਾਵਿ ਅਤੇ ਦੁਖਾਂਤ ਪਰੰਪਰਾ
ਖੋਜਕਰਤਾ : ਪ੍ਰੋ: ਬਿਕਰਮ ਸਿੰਘ ਘੁੰਮਣ
ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਕ : ਵਾਰਿਸ ਸ਼ਾਹ ਫਾਊਂਡੇਸ਼ਨ, ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ
ਮੁੱਲ : 350 ਰੁਪਏ, ਸਫ਼ੇ : 272.

ਡਾ: ਬਿਕਰਮ ਸਿੰਘ ਘੁੰਮਣ ਮੱਧਕਾਲੀਨ ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਦੀਆਂ ਵਿਭਿੰਨ ਪ੍ਰਵਿਰਤੀਆਂ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ-ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਇਕ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਵਿਦਵਾਨ ਹੈ। ਉਸ ਨੇ ਪੰਜਾਬੀ ਸੂਫ਼ੀ ਕਾਵਿ, ਗੁਰਮਤਿ ਧਾਰਾ, ਕਿੱਸਾ ਕਾਵਿ, ਵਾਰਾਂ ਅਤੇ ਜੰਗਨਾਮਿਆਂ ਦੇ ਸਾਹਿਤਕ-ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਸਰੋਕਾਰਾਂ ਬਾਰੇ ਪੂਰਨ ਅਧਿਕਾਰ ਨਾਲ ਲਿਖਿਆ ਹੈ। ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਦੀਆਂ ਉਕਤ ਧਾਰਾਵਾਂ ਬਾਰੇ ਉਸ ਦੁਆਰਾ ਲਿਖੀਆਂ ਖੋਜ-ਪੁਸਤਕਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਸੌ ਤੋਂ ਵੀ ਉੱਪਰ ਹੋ ਗਈ ਹੈ। ਮੇਰਾ ਨਹੀਂ ਖਿਆਲ ਕਿ ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਦੇ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਵਿਦਵਾਨ ਨੇ ਏਨਾ ਵਿਸ਼ਾਲ ਅਤੇ ਚੁਣੌਤੀ ਭਰਪੂਰ ਖੋਜ-ਕਾਰਜ ਕੀਤਾ ਹੋਵੇ। ਇਹੀ ਕਾਰਨ ਹੈ ਕਿ ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ (ਆਲੋਚਨਾ ਖੇਤਰ) ਵਿਚ ਉਸ ਦਾ ਨਾਂਅ ਇਕ ਰੌਸ਼ਨ ਸਿਤਾਰੇ ਵਾਂਗ ਅੰਕਿਤ ਹੋ ਚੁੱਕਾ ਹੈ।
ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿਚ ਖੋਜ ਦੇ ਅਜਿਹੇ ਬਿਖਮ ਕਾਰਜ ਨੂੰ ਉਸ ਨੇ 'ਪੰਜਾਬੀ ਕਿੱਸਾ ਕਾਵਿ ਵਿਚ ਦੁਖਾਂਤ ਸੰਕਲਪ' ਦੇ ਵਿਸ਼ੇ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਜਦੋਂ ਉਸ ਨੇ ਇਹ ਕਾਰਜ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ ਸੀ ਤਾਂ ਸਾਹਿਤ ਦੇ ਖੋਜੀਆਂ ਲਈ ਹਾਲਾਤ ਬਹੁਤੇ ਸਾਜ਼ਗਾਰ ਨਹੀਂ ਸਨ। ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਚ ਸਰੋਤ-ਪੁਸਤਕਾਂ ਦੀ ਕਾਫੀ ਘਾਟ ਸੀ। ਸੀਨੀਅਰ ਪ੍ਰੋਫੈਸਰਾਂ ਪਾਸ ਏਨਾ ਵਕਤ ਨਹੀਂ ਸੀ ਹੁੰਦਾ ਕਿ ਉਹ ਖੋਜਾਰਥੀਆਂ ਦੀ ਪੂਰੀ ਰਹਿਨੁਮਾਈ ਕਰ ਸਕਦੇ। ਆਉਣ-ਜਾਣ ਦੇ ਵਸੀਲੇ ਆਸਾਨ ਨਹੀਂ ਸਨ ਅਤੇ ਅੱਜ ਵਾਂਗ ਸੂਚਨਾ ਟੈਕਨਾਲੋਜੀ ਦਾ ਵਿਕਾਸ ਨਹੀਂ ਸੀ ਹੋਇਆ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਮੁਸ਼ਕਿਲਾਂ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਇਕ ਵੱਡੀ ਕਠਿਨਾਈ ਇਹ ਵੀ ਸੀ ਕਿ ਖੋਜ-ਨਿਗਰਾਨ ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਮਿਆਰੀ ਅਤੇ ਮੌਲਿਕ ਖੋਜ-ਕਾਰਜ ਦੀ ਤਵੱਕਉ ਰੱਖਦੇ ਸਨ। ਪਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਮੁਸ਼ਕਿਲਾਂ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਡਾ: ਘੁੰਮਣ ਨੇ ਨਿਰੋਲ ਆਪਣੀ ਅਖੰਡ ਸਾਧਨਾ ਅਤੇ ਕਠਿਨ ਪਰਿਸ਼ਰਮ ਦੇ ਸਹਾਰੇ ਆਪਣੇ ਖੋਜ-ਕਾਰਜ ਨੂੰ ਸਿਰੇ ਚਾੜ੍ਹ ਕੇ ਸਾਨੂੰ ਸਭ ਨੂੰ ਅਚੰਭਿਤ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ।
ਹਥਲੀ ਖੋਜ ਪੁਸਤਕ ਵਿਚ ਡਾ: ਘੁੰਮਣ ਦੀ ਖੋਜ-ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਮੁੱਖ ਤੌਰ 'ਤੇ ਤਿੰਨ ਧੁਰਿਆਂ ਦੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਘੁੰਮਦੀ ਹੈ : 1. ਪੰਜਾਬੀ ਕਿੱਸਾ ਕਾਵਿ ਦੀ ਉਤਪਤੀ ਅਤੇ ਵਿਕਾਸ ਕਿਵੇਂ ਹੋਇਆ? 2. ਭਾਰਤੀ ਸਾਹਿਤ ਵਿਚ ਸੁਖਾਂਤ-ਪਰੰਪਰਾ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਪੰਜਾਬੀ ਕਿੱਸਾ ਕਾਵਿ ਵਿਚ ਦੁਖਾਂਤ-ਪਰੰਪਰਾ ਦਾ ਬੀਜਾਰੋਪਣ ਕਿਨ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਸਥਿਤੀਆਂ ਵਿਚ ਹੋਇਆ ਅਤੇ 3. ਪੰਜਾਬੀ ਕਿੱਸਿਆਂ ਵਿਚ ਦੁਖਾਂਤ ਦਾ ਸੁਰੂਪ ਕੈਸਾ ਅਤੇ ਕਿਹੋ ਜਿਹਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਇਹ ਪੁਸਤਕ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਲਈ ਪਿਛਲੇ ਤਿੰਨ-ਚਾਰ ਦਹਾਕਿਆਂ ਤੋਂ ਇਕ ਮਿਆਰੀ ਹਵਾਲਾ-ਪੁਸਤਕ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਉਂਦੀ ਆ ਰਹੀ ਹੈ ਅਤੇ ਹੁਣ ਤੱਕ ਇਸ ਦੇ ਚਾਰ ਸੰਸਕਰਣ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਹੋ ਚੁੱਕੇ ਹਨ। ਮੱਧਕਾਲੀਨ ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਬਾਰੇ ਖੋਜ-ਕਾਰਜ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਹਰ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਅਥਵਾ ਵਿਦਵਾਨ ਨੇ ਇਸ ਪੁਸਤਕ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਅਧਿਐਨ-ਖੇਤਰ ਵਿਚ ਸ਼ਾਮਿਲ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਇਹ ਪੁਸਤਕ ਪੰਜਾਬੀਆਂ ਦੇ ਥੀਸਿਜ਼ਾਂ ਵਿਚ ਉਧਰਿਤ ਹੋਣ ਵਾਲੀਆਂ ਸਭ ਤੋਂ ਚਰਚਿਤ ਪੁਸਤਕਾਂ ਵਿਚੋਂ ਇਕ ਹੈ। ਮੈਂ ਇਸ ਪੁਸਤਕ ਦੇ ਚੌਥੇ ਸੰਸਕਰਣ ਦੀ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨਾ ਉੱਪਰ ਡਾ: ਬਿਕਰਮ ਸਿੰਘ ਘੁੰਮਣ ਨੂੰ ਹਾਰਦਿਕ ਸ਼ੁੱਭ ਕਾਮਨਾਵਾਂ ਭੇਟ ਕਰਦਾ ਹਾਂ। ਪਿਛਲੇ ਕੁਝ ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਤੋਂ ਇਹ ਪੁਸਤਕ ਮਾਰਕੀਟ ਵਿਚ ਉਪਲਬੱਧ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਖੋਜਾਰਥੀਆਂ ਨੂੰ ਕਾਫੀ ਅਸੁਵਿਧਾ ਹੋ ਰਹੀ ਸੀ।

-ਪ੍ਰੋ: ਬ੍ਰਹਮਜਗਦੀਸ਼ ਸਿੰਘ
ਮੋ: 98760-52136

ਪਤਝੜ
ਕਵੀ : ਰਣਧੀਰ ਸਿੰਘ ਨਿਊਯਾਰਕ
ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਕ : ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਅਕਾਦਮੀ, ਨਿਊਯਾਰਕ
ਮੁੱਲ : 100 ਰੁਪਏ, ਸਫ਼ੇ : 31.

ਵਰਤਮਾਨ ਪਰਵਾਸੀ ਪੰਜਾਬੀ ਸ਼ਾਇਰਾਂ ਵਿਚ ਰਣਧੀਰ ਸਿੰਘ ਨਿਊਯਾਰਕ ਦਾ ਸ਼ੁਮਾਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੇ ਛੋਟੀ ਬਹਿਰ ਵਿਚ ਕਲਾਮ ਸਿਰਜ ਕੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧੀ ਹਾਸਲ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਉਸ ਦੀ ਸ਼ਾਇਰੀ ਵਿਚ ਜਿੱਥੇ ਸਮਾਜ ਦਾ ਦਰਦ ਪੇਸ਼ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਥੇ ਉਹਨੂੰ ਕਵਿਤਾ ਰਾਹੀਂ ਖ਼ੂਬਸੂਰਤ ਚਿੰਨ੍ਹ, ਪ੍ਰਤੀਕ ਅਤੇ ਬਿੰਬ ਸਿਰਜਣ ਦੀ ਵੀ ਖ਼ੂਬਸੂਰਤ ਜਾਚ ਰਹੀ ਹੈ। 'ਪਤਝੜ' ਪੁਸਤਕ ਵਿਚ ਕਵੀ ਦੀ ਇਕੋ ਕਵਿਤਾ 'ਪਤਝੜ' ਪੂਰੇ ਪੰਨਿਆਂ 'ਤੇ ਫੈਲੀ ਹੋਈ ਹੈ। ਇਹ ਪੁਸਤਕ ਕਵੀ ਦੇ ਦਿਹਾਂਤ ਉਪਰੰਤ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਹੋਈ ਹੈ। ਰਣਧੀਰ ਸਿੰਘ ਨਿਊਯਾਰਕ ਨੇ 'ਪਤਝੜ' ਕਵਿਤਾ ਨੂੰ ਮੌਤ ਦੇ ਪ੍ਰਤੀਕ ਵਜੋਂ ਸਿਰਜਿਆ ਹੈ। ਉਸ ਦੀ ਧਾਰਨਾ ਹੈ ਕਿ ਜੇ ਬਹਾਰ ਜੀਵਨ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਹੈ ਤਾਂ ਪਤਝੜ, ਮੌਤ ਨੂੰ ਸੰਕੇਤ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਕਵੀ ਪੱਤਿਆਂ ਅਰਥਾਤ ਜੀਵਨ ਦੇ ਹੋਂਦ ਵਿਚ ਆਉਣ ਦੀ ਲੀਲ੍ਹਾ ਬਾਰੇ ਹੈਰਾਨੀਜਨਕ ਢੰਗ ਨਾਲ ਸਵਾਲ ਦਰ ਸਵਾਲ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਅੰਤ ਵਿਚ ਇਹ ਨਿਰਣਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ:ਂ
ਅਸੀਂ ਪੱਤੇ ਨਿਮਾਣੇ ਬੇਰੰਗ ਹੀ ਹਾਂ
ਕੀ ਅਸੀਂ ਤੇ ਕੀ ਔਕਾਤ ਸਾਡੀ।
ਅਸਲ ਵਿਚ ਬਲਵਾਨ ਹੈ ਵਕਤ ਸਭ ਤੋਂ
ਓਸੇ ਸਦਕਾ ਹੀ ਸ਼ਾਮ ਪ੍ਰਭਾਤ ਸਾਡੀ। (ਪੰਨਾ 28)
ਵੰਨ ਸੁਵੰਨੇ ਫਲਾਂ, ਫੁੱਲਾਂ ਅਤੇ ਜਨੌਰਾਂ ਤੇ ਰੁੱਖਾਂ ਦੇ ਮਾਧਿਅਮ ਦੁਆਰਾ ਮਨੁੱਖੀ ਜੀਵਨ ਨੂੰ ਪ੍ਰਤਿਬਿੰਬਤ ਕਰਦੀ ਇਹ ਪੁਸਤਕ ਪਾਠਕ ਦੇ ਮਨ 'ਤੇ ਅਸਰ ਛੱਡਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਕਵਿਤਾ ਨਾਲ ਢੁਕਵੇਂ ਅਤੇ ਰੰਗ-ਬਰੰਗੇ ਚਿੱਤਰ ਕਵਿਤਾ ਦੇ ਸੁਹਜ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਵਿਚ ਮਦਦਗਾਰ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਕਵੀ ਦੀ ਕਲਪਨਾ ਨੂੰ ਚਾਰ ਚੰਨ ਲਾਉਂਦੇ ਹਨ।

-ਦਰਸ਼ਨ ਸਿੰਘ 'ਆਸ਼ਟ' (ਡਾ:)
ਮੋ: 9814423703.

ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਰਸਾ ਕੋਸ਼
ਲੇਖਕ : ਹਰਕੇਸ਼ ਸਿੰਘ ਕਹਿਲ
ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਕ : ਯੂਨੀਸਟਾਰ ਬੁਕਸ, 34 ਏ, ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ
ਮੁੱਲ : 795 ਰੁਪਏ, ਸਫ਼ੇ : 584.

'ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਰਸਾ ਕੋਸ਼' ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ, ਸਮਾਜਿਕ ਅਤੇ ਆਰਥਿਕ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਵਡਮੁੱਲੀ ਪੁਸਤਕ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਲੇਖਕ ਨੇ ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਦੀ ਘਾਲਣਾ ਘਾਲ ਕੇ ਅਤਿ ਮਿਹਨਤ ਅਤੇ ਸਿਰੜ ਨਾਲ ਪੰਜਾਬੀ ਪਾਠਕਾਂ ਦੇ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਗੋਚਰ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਇਸ ਵੱਡ ਆਕਾਰੀ ਕੋਸ਼ ਵਿਚ ਵਿਦਵਾਨ ਲੇਖਕ ਨੇ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਪੇਂਡੂ ਜੀਵਨ ਵਿਚੋਂ ਅਲੋਪ ਹੋ ਰਹੇ ਅਤੇ ਹੋ ਚੁੱਕੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਵਿਰਾਸਤੀ ਅੰਸ਼ਾਂ/ਤੱਤਾਂ ਦੀ ਨਿਸ਼ਾਨਦੇਹੀ ਕਾਰਨ ਉਪਰੰਤ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਇਕ ਕੋਸ਼ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਸੰਭਾਲਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ੇ ਅਨੁਸਾਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਤਰਤੀਬ ਦਿੱਤੀ ਹੈ। ਇਹ ਵੱਡ ਆਕਾਰੀ ਕੋਸ਼ 584 ਪੰਨਿਆਂ ਤੱਕ ਫੈਲਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿਚ 864 ਅੰਦਰਾਜ (ਐਂਟਰੀਆਂ) ਦਰਜ ਹਨ। ਐਂਟਰੀਆਂ ਨੂੰ 14 ਸ਼੍ਰੇਣੀਆਂ ਵਿਚ ਵੰਡ ਕੇ ਅੱਖਰ ਕਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਤਰਤੀਬ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਵਿਸ਼ੇ-ਵਾਰ ਵੰਡ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਹੈ-1. ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਸਬੰਧੀ, 2 ਫਸਲਾਂ ਤੇ ਫਸਲਾਂ ਸਬੰਧੀ, 3. ਘਰੇਲੂ ਵਸਤਾਂ ਤੇ ਧੰਦੇ, 4. ਲੋਕ ਕਿੱਤੇ/ਧੰਦੇ, 5. ਖੁਰਾਕਾਂ, 6. ਪਹਿਰਾਵਾ, 7. ਗਹਿਣੇ, 8. ਰਸਮ-ਰਿਵਾਜ, 9. ਵਿਆਹ ਦੀਆਂ ਰਸਮਾਂ, 10. ਤਿਉਹਾਰ ਤੇ ਮੇਲੇ, 11. ਮਨੋਰੰਜਨ ਦੇ ਸਾਧਨ, 12. ਨਾਤੇਦਾਰੀ-ਸਾਕਾਦਾਰੀ, 13. ਰੁੱਖ-ਬੂਟੇ, 14 ਪਸ਼ੂ-ਪੰਛੀ।
ਲੇਖਕ ਦੀ ਖੂਬੀ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਉਸ ਨੇ ਇਸ ਕੋਸ਼ ਵਿਚ ਦਰਜ ਅੰਦਰਾਜ਼ਾਂ (ਐਂਟਰੀਆਂ) ਦੀ ਕੋਸ਼ਗਤ ਵਿਆਖਿਆ ਕਰਨ ਦੀ ਬਜਾਏ ਆਪਣੇ ਨਿੱਜੀ ਅਨੁਭਵ ਦੇ ਆਧਾਰ 'ਤੇ ਸਰਲ ਅਤੇ ਰੌਚਿਕ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਚ ਵਿਹਾਰਕ ਵਿਆਖਿਆ ਕੀਤੀ ਹੈ ਅਤੇ ਹਰੇਕ ਅੰਦਰਾਜ ਨੂੰ ਵਿਧੀਵਤ ਅਤੇ ਸੁਚਿੱਤਰ ਢੰਗ ਨਾਲ ਬਿਆਨ ਕਰਕੇ 'ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਰਸਾ ਕੋਸ਼' ਨੂੰ ਭਰੋਸੇਯੋਗ ਹਵਾਲਾ ਗ੍ਰੰਥ ਦਾ ਰੂਪ ਦੇ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਇਸ ਵੱਡਮੁੱਲੀ ਘਾਲਣਾ ਲਈ ਲੇਖਕ ਵਧਾਈ ਦਾ ਹੱਕਦਾਰ ਹੈ। ਇਹ ਕੋਸ਼ ਜਿਥੇ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਨੌਜਵਾਨ ਪੀੜ੍ਹੀ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਮੁੱਲਵਾਨ ਵਿਰਾਸਤ ਨਾਲ ਜੋੜੇਗਾ, ਉਥੇ ਇਹ ਪੰਜਾਬੀ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਦੇ ਖੋਜਾਰਥੀਆਂ ਲਈ ਸਮਰੱਥ ਸਮੱਗਰੀ ਵੀ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰੇਗਾ। ਮੈਨੂੰ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਹੈ ਪੰਜਾਬੀ ਪਿਆਰੇ ਇਸ ਵੱਡਮੁੱਲੀ ਅਤੇ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਰਚਨਾ ਦਾ ਭਰਪੂਰ ਸਵਾਗਤ ਕਰਨਗੇ।

-ਸੁਖਦੇਵ ਮਾਦਪੁਰੀ
ਮੋ: 94630-34472.

ਉੱਤਰ ਭਾਰਤ ਦੀ ਸੰਗੀਤ ਪਰੰਪਰਾ
ਵਿਚ ਸਾਜ਼ਾਂ ਦਾ ਮਹੱਤਵ, ਯੋਗਦਾਨ ਅਤੇ ਵਾਦਨ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਵਾਂ
ਸੰਪਾਦਕ : ਡਾ: ਤੇਜਿੰਦਰ ਕੌਰ ਧਾਲੀਵਾਲ, ਡਾ: ਨੀਨਾ ਮਹਿਤਾ, ਮਿਸ ਹਰਜੀਤ ਕੌਰ
ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਕ : ਲੋਕ ਗੀਤ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ, ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ
ਮੁੱਲ : 200 ਰੁਪਏ, ਸਫ਼ੇ : 119.

ਇਹ ਪੁਸਤਕ, ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਕਾਲਜ ਫਾਰ ਗਰਲਜ਼, ਸ੍ਰੀ ਮੁਕਤਸਰ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਸੰਗੀਤਕ ਵਿਭਾਗ ਦੁਆਰਾ ਕਰਵਾਏ ਗਏ ਇਕ ਰੋਜ਼ਾ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਸੈਮੀਨਾਰ ਵਿਚ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸੰਗੀਤ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਵੱਲੋਂ ਪੜ੍ਹੇ ਗਏ ਖੋਜ-ਪੱਤਰਾਂ ਦਾ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਖੋਜ-ਪੱਤਰਾਂ ਵਿਚ ਸੰਗੀਤ ਦੇ ਵਿਭਿੰਨ ਪੱਖਾਂ 'ਤੇ ਚਾਨਣ ਪਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਹ ਖੋਜ-ਪੱਤਰ ਤਿੰਨ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ (ਪੰਜਾਬੀ, ਹਿੰਦੀ ਅਤੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ) ਵਿਚ ਲਿਖੇ ਗਏ ਹਨ।
ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਚ ਵਿਨੋਦ ਕੁਮਾਰ ਖੁਰਾਣਾ, ਹਰਜੀਤ ਕੌਰ, ਅਮਰਿੰਦਰ ਸਿੰਘ, ਸਵਰਲੀਨ ਕੌਰ, ਗੁਰਬਿੰਦਰ ਕੌਰ, ਰਾਜਬੀਰ ਕੌਰ ਅਤੇ ਗੁਰਵਰਿੰਦਰ ਕੌਰ, ਸੰਗੀਤ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਵੱਲੋਂ ਲਿਖੇ ਗਏ ਸੱਤ ਖੋਜ-ਪੱਤਰਾਂ ਦੁਆਰਾ ਸੰਗੀਤ ਵਿਚ ਸਾਜ਼ਾਂ ਦੀ ਮਹੱਤਤਾ ਅਤੇ ਸਾਰੰਗੀ, ਹਰਮੋਨੀਅਮ, ਸਰੋਦ ਆਦਿ ਸਾਜ਼ਾਂ ਬਾਰੇ ਜਾਣਕਾਰੀ ਦਿੱਤੀ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹਿੰਦੀ ਵਿਚ ਡਾ: ਗੌਰੀ, ਡਾ: ਸ਼ਸ਼ੀ ਕਾਲੜਾ, ਡਾ: ਸੰਗੀਤਾ ਸ਼ਰਮਾ, ਚਰਨਜੀਤ ਸਿੰਘ, ਪ੍ਰੋ: ਸੰਦੀਪ ਕੁਮਾਰ ਅਤੇ ਸਵਾਤੀ ਸ਼ਰਮਾ ਨੇ ਆਪਣੇ ਖੋਜ-ਪੱਤਰਾਂ ਰਾਹੀਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਬਾਰੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਪਾਇਆ ਹੈ-ਸੰਗੀਤ ਪਰੰਪਰਾ ਵਿਚ ਸਾਜ਼ਾਂ ਦਾ ਮਹੱਤਵ ਤੇ ਯੋਗਦਾਨ, ਤੰਤੀ ਸਾਜ਼ਾਂ ਦੀਆਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਵਾਦਨ-ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਸ਼ੈਲੀਆਂ, ਫ਼ਿਲਮੀ-ਸੰਗੀਤ ਵਿਚ ਸ਼ਾਸਤਰੀ-ਸੰਗੀਤ, ਸੰਗੀਤ ਨੂੰ ਆਮ ਲੋਕਾਂ ਤੱਕ ਕਿਵੇਂ ਪਹੁੰਚਾਇਆ ਜਾਏ?, ਲੋਕ-ਸਾਜ਼ ਆਦਿ। ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਵਿਚ ਡਾ: ਕੰਵਲਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨੇ Sikh Sacred Music ਬਾਰੇ ਜਾਣਕਾਰੀ ਦਿੱਤੀ ਹੈ। ਪੁਸਤਕ ਪੜ੍ਹ ਕੇ ਪਾਠਕਾਂ ਨੂੰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਾਜ਼ਾਂ ਬਾਰੇ ਗਿਆਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ-ਰਬਾਬ, ਸਾਰੰਦਾ, ਸਾਰੰਗੀ, ਤਾਊਸ, ਇਸਰਾਜ, ਦਿਲਰੁਬਾ, ਤਾਨਪੁਰਾ, ਮਿਰਦੰਗ, ਪਖਾਵਜ, ਤਬਲਾ, ਢੋਲਕ, ਚਿਮਟਾ, ਮੰਜੀਰਾ, ਖੜਤਾਲ, ਛੈਣੇ, ਜਲ ਤਰੰਗ, ਖੰਜਰੀ, ਕਿੰਗਰੀ, ਸਿਤਾਰ, ਵੀਣਾ ਅਤੇ ਸੁਰਬਹਾਰ। ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਪੁਸਤਕ ਵਿਚ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਮਨੁੱਖੀ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ ਅਤੇ ਸਾਜ਼ਾਂ ਦਾ ਵਿਕਾਸ ਅਤੇ ਇਤਿਹਾਸ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਹੀ ਚਲਦੇ ਹਨ। ਸੰਗੀਤ ਦੀ ਪਰੰਪਰਾ ਨੂੰ ਕਾਇਮ ਰੱਖਣ ਵਿਚ ਸਾਜ਼ਾਂ ਦਾ ਬੜਾ ਵੱਡਾ ਯੋਗਦਾਨ ਹੈ। ਸੰਗੀਤ-ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਅਤੇ ਸੰਗੀਤ-ਪ੍ਰੇਮੀਆਂ ਵਾਸਤੇ ਇਹ ਪੁਸਤਕ ਬਹੁਤ ਲਾਭਦਾਇਕ ਹੈ।

-ਕੰਵਲਜੀਤ ਸਿੰਘ ਸੂਰੀ
ਮੋ: 93573-24241

 

19-1-2014

 ਤਰਲੋਚਨ ਪਬਲਿਸ਼ਰਜ਼, ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ ਵੱਲੋਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਪੁਸਤਕਾਂ
ਬਿਖੜੇ ਪੰਧ
ਲੇਖਕ : ਅਜੀਤ ਸਿੰਘ ਸੰਧੂ
ਮੁੱਲ : 150 ਰੁਪਏ, ਸਫ਼ੇ : 104.
--------
ਅਧੂਰਾ ਸੁਪਨਾ
ਲੇਖਕ : ਡਾ: ਜਨਕ ਸਿੰਘ
ਮੁੱਲ : 250 ਰੁਪਏ, ਸਫ਼ੇ : 152.
--------
ਆਜ਼ਾਦੀ ਤੇ ਗੁਲਾਮੀ
ਲੇਖਕ : ਸੁੱਚਾ ਸਿੰਘ ਮਸਤਾਨਾ
ਮੁੱਲ : 130 ਰੁਪਏ, ਸਫ਼ੇ : 96.
--------
ਸੁਨਹਿਰੀ ਅਸੂਲ
ਲੇਖਕ : ਨਰੰਜਨ ਸਿੰਘ ਵਿਰਕ
ਮੁੱਲ : 150 ਰੁਪਏ, ਸਫ਼ੇ : 80.
--------
ਇਹ ਕੌਣ ਨੇ?
ਲੇਖਕ : ਗੁਰਨਾਮ ਸਿੰਘ 'ਬਿਜਲੀ'
ਮੁੱਲ : 130 ਰੁਪਏ, ਸਫ਼ੇ : 80.
--------
ਬੇਰੀ ਵਾਲਾ ਘਰ
ਲੇਖਕ : ਕੈਲਾਸ਼ ਰਾਣੀ
ਮੁੱਲ : 150 ਰੁਪਏ, ਸਫ਼ੇ : 104.
--------
ਕੰਬਦੀ ਧਰਤੀ
ਲੇਖਕ : ਕਰਨਲ ਹਰਜੀਤ ਬੱਸੀ
ਮੁੱਲ : 150 ਰੁਪਏ, ਸਫ਼ੇ : 112.
--------
ਕਲਮ ਏਕ ਰੰਗ ਅਨੇਕ
ਲੇਖਕ : ਬਾਬੂ ਰਾਮ ਦੀਵਾਨਾ
ਮੁੱਲ : 150 ਰੁਪਏ, ਸਫ਼ੇ : 104.
--------
ਰਸੀਲੇ ਰਤਨ
ਲੇਖਕ : ਨਰਿੰਦਰ ਬਾਇਆ 'ਅਰਸ਼ੀ'
ਮੁੱਲ : 180 ਰੁਪਏ, ਸਫ਼ੇ : 120.

---------

ਲੋਕ ਗੀਤ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ ਵੱਲੋਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਪੁਸਤਕਾਂ
ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ
ਲੇਖਕ : ਸਵਰਾਜਬੀਰ
ਮੁੱਲ : 150 ਰੁਪਏ, ਸਫ਼ੇ : 132.
--------
ਸਮੇਂ ਦੇ ਹਾਣੀ
ਲੇਖਕ : ਜਰਨੈਲ ਸਿੰਘ
ਮੁੱਲ : 150 ਰੁਪਏ, ਸਫ਼ੇ : 119.
--------
ਬਲਬੀਰੋ
ਲੇਖਕ : ਕਿੰਦਾ ਬਰਾੜ
ਮੁੱਲ : 200 ਰੁਪਏ, ਸਫ਼ੇ : 103.
--------
ਜਜ਼ਬਾਤਾਂ ਦੇ ਤੀਰ
ਲੇਖਕ : ਬਲਬਹਾਦਰ ਸਿੰਘ ਬਰਾੜ
ਮੁੱਲ : 175 ਰੁਪਏ, ਸਫ਼ੇ : 96.
--------
ਗੱਲਾਂ 'ਚੋਂ ਗੱਲ ਬਲਦੇਵ ਸਿੰਘ ਧਾਲੀਵਾਲ ਨਾਲ ਸੰਵਾਦ
ਸੰਪਾਦਕ : ਰਵਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਘੁੰਮਣ
ਮੁੱਲ : 395 ਰੁਪਏ, ਸਫ਼ੇ : 191.
--------

12-01-2014

 ਹਾਸ਼ਮ : ਕਿੱਸਾ ਸ਼ੀਰੀਂ ਫਰਹਾਦ
ਸੰਪਾਦਕ : ਡਾ: ਕਰਮਜੀਤ ਕੌਰ
ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਕ : ਵਾਰਿਸ ਸ਼ਾਹ ਫਾਊਂਡੇਸ਼ਨ, ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ
ਮੁੱਲ : 160 ਰੁਪਏ, ਸਫ਼ੇ : 112.

ਹਾਸ਼ਮ (ਪੂਰਾ ਨਾਂਅ ਸੱਯਦ ਮੁਹੰਮਦ ਹਾਸ਼ਮ ਸ਼ਾਹ) 18ਵੀਂ ਸਦੀ ਦਾ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਕਿੱਸਾ ਕਵੀ ਸੀ। ਉਸ ਦਾ ਜਨਮ 27 ਨਵੰਬਰ 1735 ਈ: ਨੂੰ ਹਾਜੀ ਮੁਹੰਮਦ ਸ਼ਰੀਫ਼ ਦੇ ਘਰ ਪਿੰਡ ਜਗਦੇਉ ਕਲਾਂ (ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ) ਵਿਚ ਹੋਇਆ।
ਹਾਸ਼ਮ ਸੂਤਰਬਧ ਰਚਨਾਵਾਂ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਕਵੀ ਸੀ। ਦਮੋਦਰ ਅਤੇ ਵਾਰਸ ਵਾਂਗ ਉਹ ਵਿਸਤਾਰ ਦਾ ਧਨੀ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਉਸ ਨੇ 'ਕਿੱਸਾ ਹੀਰ ਰਾਂਝਾ' (ਬਿਰਤੀ) ਕੇਵਲ 120 ਪੰਕਤੀਆਂ ਵਿਚ ਲਿਖਿਆ। ਉਸ ਦੇ ਕੁਝ ਹੋਰ ਕਿੱਸੇ, ਸੋਹਣੀ ਮਹੀਂਵਾਲ (151 ਛੰਦ), ਸੱਸੀ ਪੁਨੂੰ (126 ਛੰਦ) ਅਤੇ ਸ਼ੀਰੀਂ ਫਰਹਾਦ (513 ਦੋਹੇ) ਵੀ ਆਕਾਰ ਵਿਚ ਕਾਫੀ ਛੋਟੇ ਹਨ। ਹਾਸ਼ਮ ਆਪਣੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਇਸ਼ਕ ਉਪਰ ਕੇਂਦਰਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਹੋਰ ਵੇਰਵਿਆਂ ਵਿਚ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦਾ। ਉਸ ਦੇ ਕਿੱਸਿਆਂ ਵਿਚ ਇਸ਼ਕ ਮਿਜਾਜ਼ੀ ਨੂੰ ਵੀ ਇਸ਼ਕ ਹਕੀਕੀ ਜਿੰਨਾ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਦਰਸਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ ਬਲਕਿ ਕਈ ਵਾਰ ਤਾਂ ਉਹ ਇਸ਼ਕ ਮਿਜਾਜ਼ੀ ਨੂੰ ਵਧੇਰੇ ਮਹੱਤਵ ਦਿੰਦਾ ਜਾਪਦਾ ਹੈ।
ਡਾ: ਕਰਮਜੀਤ ਕੌਰ ਨੇ ਆਪਣੇ ਇਸ ਸੰਖੇਪ ਆਕਾਰ ਦੇ ਮੋਨੋਗ੍ਰਾਫ਼ ਵਿਚ ਹਾਸ਼ਮ ਬਾਰੇ ਵੱਧ ਤੋਂ ਵੱਧ ਜਾਣਕਾਰੀ ਦੇਣ ਦਾ ਯਤਨ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਪਹਿਲੇ ਅਧਿਆਇ ਵਿਚ ਹਾਸ਼ਮ ਦੇ ਜੀਵਨ ਅਤੇ ਯੁਗ-ਪ੍ਰਸਥਿਤੀਆਂ ਬਾਰੇ ਚਰਚਾ ਕੀਤੀ ਹੈ, ਦੂਜੇ ਅਧਿਆਇ ਵਿਚ ਹਾਸ਼ਮ ਦੀਆਂ ਪੰਜਾਬੀ ਰਚਨਾਵਾਂ ਬਾਰੇ ਜਾਣਕਾਰੀ ਦਿੱਤੀ ਹੈ, ਤੀਜੇ ਅਧਿਆਇ ਵਿਚ 'ਸੀਰੀਂ ਫਹਹਾਦ ਕੀ ਬਾਰਤਾ' ਦੀ ਵਸਤੂ-ਸਮੱਗਰੀ ਦਾ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਣ ਕੀਤਾ ਹੈ, ਚੌਥੇ ਅਧਿਆਇ ਵਿਚ ਹਾਸ਼ਮ ਦੀ ਕਾਵਿ-ਸ਼ੈਲੀ ਬਾਰੇ ਟਿੱਪਣੀਆਂ ਕੀਤੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਪੰਜਵੇਂ ਅਧਿਆਇ ਵਿਚ ਇਤਿਹਾਸਕ-ਮਿਥਿਹਾਸਕ ਹਵਾਲਿਆਂ ਦੀ ਕੁੰਜੀ ਪ੍ਰਸਤੁਤ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿਚ 'ਸ਼ੀਰੀਂ ਫ਼ਰਹਾਦ' ਕਿੱਸੇ ਦਾ ਮੂਲ ਪਾਠ (ਕਠਿਨ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੇ ਅਰਥਾਂ ਸਮੇਤ) ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਇੰਜ ਇਹ ਪੁਸਤਕ ਮਾਈਕਰੋ ਰੂਪ ਵਿਚ 'ਸ਼ੀਰੀਂ ਫਰਹਾਦ ਕੀ ਬਾਰਤਾ' ਉਪਰ ਕੇਂਦਰਿਤ ਹੋਣ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਮੈਕਰੋ ਰੂਪ ਵਿਚ ਹਾਸ਼ਮ ਦੀ ਸਮੁੱਚੀ ਰਚਨਾਵਲੀ ਬਾਰੇ ਸਟੀਕ ਜਾਣਕਾਰੀ ਉਪਲਬਧ ਕਰਵਾ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਸਾਹਿਤ ਦੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਲਈ ਇਹ ਇਕ ਅਤਿਅੰਤ ਉਪਯੋਗੀ ਪੁਸਤਕ ਹੈ। ਮੈਂ ਸੂਝਵਾਨ ਸੰਪਾਦਕਾ ਨੂੰ ਸ਼ਾਬਾਸ਼ ਦਿੰਦਾ ਹਾਂ।

-ਪ੍ਰੋ: ਬ੍ਰਹਮਜਗਦੀਸ਼ ਸਿੰਘ
ਮੋ: 98760-52136

ਸੱਚ ਦੇ ਅੱਖਰ
ਗ਼ਜ਼ਲਕਾਰ : ਕਸ਼ਮੀਰਾ ਸਿੰਘ ਚਮਨ
ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਕ : ਤਰਕ ਭਾਰਤੀ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ, ਬਰਨਾਲਾ
ਮੁੱਲ : 140 ਰੁਪਏ, ਸਫ਼ੇ : 128.

ਸੱਚ ਦੇ ਅੱਖਰ, ਕਸ਼ਮੀਰਾ ਸਿੰਘ ਚਮਨ ਦੀ ਬੱਤੀਵੀਂ ਪੁਸਤਕ ਹੈ। ਹਥਲੇ ਗ਼ਜ਼ਲ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਉਹ ਦਰਜਨ ਦੇ ਕਰੀਬ ਗ਼ਜ਼ਲ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਮਾਂ-ਬੋਲੀ ਦੀ ਝੋਲੀ ਪਾ ਚੁੱਕਾ ਹੈ, ਪਿਛਲੇ ਚਾਲੀ ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਤੋਂ ਕੈਲਗਰੀ ਕੈਨੇਡਾ ਦੀ ਧਰਤ 'ਤੇ ਪ੍ਰਵਾਸ ਹੰਢਾ ਰਿਹਾ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਉਹ ਆਪਣੀ ਸਿਰਜਣ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਦੀ ਗਤੀਸ਼ੀਲਤਾ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਗ਼ਜ਼ਲ ਦੇ ਤਕਨੀਕੀ ਪੱਖ ਤੋਂ ਸੁਚੇਤ ਤੌਰ 'ਤੇ ਵਿਚਰ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਤਿੰਨ ਹਜ਼ਾਰ ਤੋਂ ਉੱਪਰ ਗ਼ਜ਼ਲਾਂ ਦੇ ਰਚੇਤਾ ਦੀਆਂ ਗ਼ਜ਼ਲਾਂ ਵਿਚੋਂ ਸਰਲਤਾ, ਸਪੱਸ਼ਟਤਾ, ਮਾਨਵਤਾ ਦੀ ਤਰਜਮਾਨੀ, ਧਾਰਮਿਕ ਕੱਟੜਵਾਦ ਤੇ ਵਿਅੰਗ, ਸਿਆਸਤ ਦੀਆਂ ਲੂੰਬੜਚਾਲਾਂ ਰਾਹੀਂ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਲੁੱਟ-ਖਸੁੱਟ, ਧਰਮ, ਜਾਤ-ਪਾਤ, ਨਸਲਵਾਦ ਦੇ ਉਤੇ ਲੋਕਾਂ ਵਿਚ ਵੰਡੀਆਂ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਭਾਵਪੂਰਤ ਢੰਗ ਨਾਲ ਵੇਖਣ ਨੂੰ ਮਿਲਦਾ ਹੈ, ਨਾਲ ਹੀ ਉਹ ਧੀਆਂ ਦੇ ਪਿਆਰ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਅਹਿਮੀਅਤ ਬਾਰੇ ਵੀ ਪੂਰਨ ਤੌਰ 'ਤੇ ਸੁਚੇਤ ਹੈ
ਰੱਖੀ ਹੈ ਪੱਤ ਘਰਾਂ ਦੀ ਧੀਆਂ ਦੁਲਾਰੀਆਂ ਨੇ
ਤਾਹੀਓਂ ਤਾਂ ਪੁੱਤਰਾਂ ਤੋਂ ਵਧ ਕੇ ਪਿਆਰੀਆਂ ਨੇ।
ਇਸ ਪੁਸਤਕ ਵਿਚ ਚਮਨ ਨੇ ਹਰ ਗ਼ਜ਼ਲ ਉੱਪਰ ਗ਼ਜ਼ਲ ਦੀ ਬਹਿਰ ਤਕਤੀਅ ਨਾਲ ਲਿਖ ਕੇ ਨਵੇਂ ਉੱਭਰ ਰਹੇ ਸਿਖਾਂਦਰੂ ਗ਼ਜ਼ਲਕਾਰਾਂ ਲਈ ਬਹਿਰਾਂ ਨੂੰ ਸਮਝਣਾ ਸੁਖਾਲਾ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ ਹੈ ਪਰ ਪੰਨੇ 39 'ਤੇ ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਕਿਉਂ, ਮਫ਼ਊਲ, ਫਾਇਲਾਤੁਨ, ਮਫ਼ਊਲ ਫਾਇਲਾਤੁਨ ਵਰਗੀ ਸਰਲ ਤਕਤੀਅ ਦੀ ਬਜਾਏ, ਮੁਸਤਫ਼ਾਇਲੁਨ, ਫਊਲਨ, ਮੁਸਤਫ਼ਇਲੁਨ, ਫਊਲਨ, ਕਿਉਂ ਲਿਖ ਦਿੱਤਾ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਫ਼ਾ 43 'ਤੇ ਬਹਿਰ-ਏ-ਹਜ਼ਜ਼ ਦੀ ਗ਼ਜ਼ਲ ਵਿਚ 'ਪ੍ਰੀਤਾ' ਸ਼ਬਦ ਨੂੰ ਫਊਲਨ ਦੇ ਵਜ਼ਨ ਤੇ ਨਜ਼ਮ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ ਜਦ ਕਿ ਵਜ਼ਨ ਫੇਲੁਨ ਬਣਦਾ ਹੈ। ਜੇ 'ਪ੍ਰੀਤਾ' ਸ਼ਬਦ ਨੂੰ ਫਊਲਨ ਨਜ਼ਮ ਕਰਨਾ ਹੋਵੇ ਤਾਂ 'ਪਰੀਤਾਂ' ਲਿਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਇੱਕਾ-ਦੁੱਕਾ ਊਣਤਾਈਆਂ ਹੋ ਸਕਦੈ ਪ੍ਰੈੱਸ ਦੀ ਅਣਗਹਿਲੀ ਹੋਵੇ। ਸਮੁੱਚੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਸੱਚੀ-ਸੁੱਚੀ ਮੁਹੱਬਤ ਦੀ ਪਹਿਰੇਦਾਰ ਬਿਰਹਾ ਦੀ ਪੀੜ, ਮਾਨਵਵਾਦੀ ਦਾ ਅਮੀਰ ਸੁਮੇਲ, ਮਨੁੱਖੀ ਭਾਈਚਾਰੇ ਦੀਆਂ ਭਾਵਨਾਵਾਂ ਦੀ ਤਰਜਮਾਨੀ ਕਰਦਿਆਂ, ਸਮੇਂ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਰਲ ਕੇ, ਨੱਚ ਕੇ, ਗਾ ਕੇ ਅੱਗੇ ਵਧਣ ਦਾ ਸੁਨੇਹਾ ਹੈ-ਸੱਚ ਤੇ ਅੱਖਰ।
ਸਮੇਂ ਦੇ ਨਾਲ ਜੋ ਨੱਚੇ ਸਮੇਂ ਦੇ ਨਾਲ ਜੋ ਗਾਏ
ਸਮਾਂ ਸੰਗੀਤ ਬਣ ਕੇ ਨਾਲ ਤੇਰੇ ਤਾਲ ਦੇਵੇਗਾ।

-ਰਾਜਿੰਦਰ ਪਰਦੇਸੀ
ਮੋ: 93576-41552

ਦਿੱਲੀ ਦੇ ਪੁਰਾਣੇ ਪੰਜਾਬੀ ਸਟੇਜੀ ਕਵੀ
ਲੇਖਕ : ਭਗਵਾਨ ਸਿੰਘ ਦੀਪਕ
ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਕ : ਨੈਸ਼ਨਲ ਬੁੱਕ ਸ਼ਾਪ (ਦਿੱਲੀ)
ਮੁੱਲ : 300 ਰੁਪਏ, ਸਫ਼ੇ : 208.

ਟਕਸਾਲੀ ਲੇਖਕ ਭਗਵਾਨ ਸਿੰਘ ਦੀਪਕ ਦੀ ਇਹ ਸੱਤਵੀਂ ਪੁਸਤਕ ਹੈ। ਇਹ ਸੱਜਰੀ ਕਿਤਾਬ, ਦਿੱਲੀ ਦੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਮਵਰ ਪੁਰਾਣੇ ਸਟੇਜੀ ਕਵੀਆਂ ਬਾਰੇ ਹੈ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਕਦੇ, ਰਾਜਧਾਨੀ ਦਿੱਲੀ ਅਤੇ ਹੋਰਨੀਂ ਥਾਈਂ, ਤੂਤੀ ਬੋਲਦੀ ਸੀ। ਕਵਿਤਾ ਦੇ ਕਦਰਦਾਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸੁਣਨ ਲਈ, ਹੁੰਮ-ਹੁਮਾ ਕੇ ਪੁੱਜਦੇ ਸਨ ਅਤੇ ਭਰਪੂਰ ਦਾਦ ਦਿੰਦੇ ਸਨ। ਪੁਸਤਕ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ, ਨੈਸ਼ਨਲ ਬੁੱਕ ਟਰੱਸਟ ਦੇ ਮੁੱਖ ਸੰਪਾਦਕ ਡਾ: ਬਲਦੇਵ ਸਿੰਘ ਬੱਧਨ ਨੇ ਲਿਖੀ ਹੈ। ਪੁਸਤਕ ਵਿਚ ਦਿੱਲੀ ਦੇ 43 ਚੋਟੀ ਦੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਕਵੀਆਂ ਦਾ ਵਿਵਰਣ ਹੈ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਬੀਰ ਰਸ, ਹਾਸ ਰਸ, ਸ਼ਿੰਗਾਰ ਰਸ ਸਮੇਤ ਸਾਰੇ ਕਾਵਿਕ ਰਸਾਂ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ, ਧਾਰਮਿਕ ਸਟੇਜਾਂ ਦੀ ਜ਼ੀਨਤ ਬਣ ਕੇ, ਲੋਕ ਦਿਲਾਂ 'ਤੇ ਲੰਮੇਰਾ ਸਮਾਂ ਰਾਜ ਕੀਤਾ। ਕਵਿਤਾ ਨੂੰ ਸਥਾਪਤ ਕਰਨ ਵਿਚ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਮਹਾਨ ਕਵੀਆਂ ਦੇ ਵਡਮੁੱਲੇ ਯੋਗਦਾਨ ਨੂੰ, ਕਦੇ ਭੁਲਾਇਆ ਨਹੀਂ ਜਾ ਸਕਦਾ।
ਪੁਸਤਕ ਵਿਚ ਹਰੇਕ ਕਵੀ ਦੇ ਜੀਵਨ ਵੇਰਵੇ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ, ਉਸ ਦੀ ਕਿਸੇ ਨਾ ਕਿਸੇ ਸ਼ਾਹਕਾਰ ਰਚਨਾ ਨੂੰ ਵੀ ਦਰਜ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਧਾਰਮਿਕ ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਦੀ ਰਚਨਾ ਕਰਨ ਦੌਰਾਨ ਇਹ ਕਵੀ, ਪ੍ਰਚਲਤ ਮਸਲਿਆਂ ਅਤੇ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਪਾਠਕਾਂ/ਸਰੋਤਿਆਂ ਦੇ ਸਨਮੁੱਖ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਪੁਸਤਕ ਦਾ ਆਰੰਭਕ ਲੇਖ, ਕਵੀ ਅਤਰ ਸਿੰਘ ਨੀਰ ਬਾਰੇ ਹੈ। ਰਾਜ ਕਵੀ ਇੰਦਰਜੀਤ ਸਿੰਘ ਤੁਲਸੀ, ਭਾਈਆ ਈਸ਼ਰ ਸਿੰਘ 'ਈਸ਼ਰ', ਵਾਰਾਂ ਦੇ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਹਜ਼ਾਰਾ ਸਿੰਘ ਗੁਰਦਾਸਪੁਰੀ, ਚਤਰ ਸਿੰਘ ਬੀਰ, ਚੰਨ ਨਨਕਾਣਵੀ, ਤੇਜਾ ਸਿੰਘ ਸਾਬਰ, ਹਾਸ ਰਸ ਤੇ ਵਿਅੰਗ ਦੇ ਸਿਰਮੌਰ ਕਵੀ ਤਾਰਾ ਸਿੰਘ ਕਾਮਿਲ, ਪ੍ਰੀਤਮ ਸਿੰਘ ਕਾਸਟ, ਪਾਂਧੀ ਨਨਕਾਣਵੀ, ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਸਾਥੀ, ਬਿਸ਼ਨ ਸਿੰਘ ਉਪਾਸ਼ਕ, ਬਰਕਤ ਪੰਜਾਬੀ, ਸ਼ਹਿਜ਼ਾਦਾ ਰਾਮ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨਾਜ਼ ਲਾਇਲਪੁਰੀ, ਬਲਵੰਤ ਸਿੰਘ ਨਿਰਵੈਰ, ਬੇਅੰਤ ਸਿੰਘ ਪ੍ਰਦੇਸੀ (ਉਸਤਾਦ ਸ਼ਾਇਰ) ਸਮੇਤ 43 ਮਹਾਨ ਪੰਜਾਬੀ ਕਵੀਆਂ ਦੀ, ਮੋਤੀਆਂ ਦੀ ਮਾਲਾ ਰੂਪੀ ਇਹ ਪੁਸਤਕ ਆਪਣੇ-ਆਪ ਵਿਚ ਬਹੁਤ ਨਾਯਾਬ ਅਤੇ ਦੁਰਲੱਭ ਰਚਨਾ ਹੋ ਨਿੱਬੜੀ ਹੈ। ਪੁਸਤਕ 'ਚੋਂ ਕੁਝ ਟੂਕਾਂ ਹਾਜ਼ਰ ਹਨ-
-ਅੱਜ ਯਾਦ ਲਾਹੌਰ ਦੀ ਪਈ ਆਵੇ, ਅਰਜਨ ਗੁਰੂ ਜੀ ਵੇਖ ਤਸਵੀਰ ਤੇਰੀ (ਸਫ਼ਾ 127)
-ਮੈਂ ਗ਼ਰੀਬਾਂ ਦਾ ਸਹਾਰਾ, ਮੈਂ ਹਾਂ ਗੁੰਗੇ ਦੀ ਜ਼ਬਾਨ,
ਮੈਂ ਸਦਾਅ ਹਾਂ ਹੱਕ ਦੀ, ਮੈਂ ਵਕਤ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਆਂ (ਸਫ਼ਾ 21)
ਝੱਲ ਵਲੱਲੇ ਕਪੜਿਆਂ ਅੰਦਰ, ਏਦਾਂ ਪਈ ਉਹ ਫੱਬੇ,
ਜਾਪੇ ਜਿਵੇਂ 'ਅਨਾਰਕਲੀ', ਪਈ ਫੇਰ 'ਸਲੀਮ' ਨੂੰ ਲੱਭੇ।
43 ਵਿਚੋਂ 26 ਕਵੀਆਂ ਦੀਆਂ ਰੰਗੀਨ ਤਸਵੀਰਾਂ ਰਾਹੀਂ, ਪਾਠਕ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦੀਦਾਰੇ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਪੁਸਤਕ ਦੀ ਰਚਨਾ ਲਈ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਗੀਤਕਾਰ ਭਗਵਾਨ ਸਿੰਘ ਦੀਪਕ ਵਧਾਈ ਅਤੇ ਧੰਨਵਾਦ ਦੇ ਪਾਤਰ ਹਨ।

-ਤੀਰਥ ਸਿੰਘ ਢਿੱਲੋਂ
ਮੋ: 98154-61710.

12-01-2014

 ਸਰਘੀ ਦੀ ਸਰਗਮ
ਗ਼ਜ਼ਲਗੋ : ਕੁਲਤਾਰ ਸਿੰਘ 'ਕੁਲਤਾਰ'
ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਕ : ਪੰਜ ਆਬ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ, ਜਲੰਧਰ
ਮੁੱਲ : 80 ਰੁਪਏ, ਸਫ਼ੇ : 112.

ਆਪਣੇ ਪਲੇਠੇ ਗ਼ਜ਼ਲ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਬਾਰੇ ਸ਼ਾਇਰ ਦਾ ਕਹਿਣਾ ਹੈ ਕਿ ਉਸ ਨੇ ਜੀਵਨ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਪਹਿਰ ਤੋਂ ਚੌਥੇ ਪਹਿਰ ਤੱਕ ਜੋ ਸੁਣਿਆ, ਵੇਖਿਆ ਅਤੇ ਮਹਿਸੂਸਿਆ ਹੈ, ਉਸੇ ਅਹਿਸਾਸ ਨੂੰ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੀ ਮਾਲਾ ਵਿਚ ਪਰੋ ਕੇ ਪਾਠਕਾਂ ਦੇ ਸਨਮੁੱਖ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਉਸ ਦੀ ਇੱਛਾ ਸਰਘੀ ਦਾ ਸੂਰਜ ਵੇਖਣ ਅਤੇ ਸਰਘੀ ਦਾ ਰਾਗ ਗਾਉਣ ਦੀ ਸੀ ਪਰ ਹਾਲੇ ਤਾਂ ਉਸ ਨੇ ਸਰਗਮਾਂ ਹੀ ਗਾਈਆਂ ਹਨ। ਉਸ ਨੇ ਇਹ ਗ਼ਜ਼ਲਾਂ ਸਰਘੀ ਲਈ ਤਾਂਘ ਰਹੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਨਾਂਅ ਕੀਤੀਆਂ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਮਾਨਵਵਾਦ, ਅਧਿਆਤਮਵਾਦ ਅਤੇ ਸਮਾਜਵਾਦ ਦੇ ਰੰਗ ਹਨ। ਉਹ ਅਜੋਕੇ ਦੌਰ ਦੇ ਅਮਾਨਵੀ ਵਰਤਾਰਿਆਂ ਤੋਂ ਉਪਰਾਮ ਹੈ ਪਰ ਆਸ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਦਾ ਪੱਲਾ ਨਹੀਂ ਛੱਡਦਾ। ਉਹ ਮਲਟੀਨੈਸ਼ਨਲ ਕੰਪਨੀਆਂ ਦੀ ਲੁੱਟ-ਖਸੁੱਟ ਤੋਂ, ਰਿਸ਼ਵਤਖੋਰੀ ਤੋਂ, ਬੇਰੁਜ਼ਗਾਰੀ ਤੋਂ ਅਤੇ ਇਸਤਰੀ ਜਾਤੀ ਦੀ ਹੋ ਰਹੀ ਬੇਪਤੀ ਤੋਂ ਚਿੰਤੁਤ ਹੈ ਅਤੇ ਸ਼ਾਇਰੀ ਰਾਹੀਂ ਸਾਨੂੰ ਸੁਚੇਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਆਓ, ਉਸ ਦੀ ਕਵਿਤਾ ਦੇ ਕੁਝ ਰੰਗ ਦੇਖੀਏ-
-ਅਮਰੀਕਨ ਬਿਜਲੀ ਕੜਕ ਰਹੀ, ਪੱਛਮ ਦੀ ਨ੍ਹੇਰੀ ਆਈ ਹੈ।
ਪੱਤਾ ਪੱਤਾ ਹੈ ਸਹਿਮ ਰਿਹਾ, ਹਰ ਜਾਨ ਲਬਾਂ 'ਤੇ ਆਈ ਹੈ।
-ਅੰਬਰਾਂ ਦੀ ਗੱਲ ਕਰ ਨਾ ਸੂਰਜਾਂ ਦੀ ਬਾਤ ਪਾ
ਪਹਿਲਾਂ ਇਕ ਇਨਸਾਨ ਦੇ ਹਿਰਦੇ ਦੇ ਅੰਦਰ ਝਾਤ ਪਾ।
-ਨਿਰਮਲ ਤੇ ਸਾਫ਼ ਦਿਲ ਜਿਉਂ, ਝਰਨੇ ਦਾ ਆਬ ਹੋਵੇ
ਕਿਉਂ ਨਾ ਫਿਰ ਉਸ ਦਾ ਹਿਰਦਾ, ਖਿੜਿਆ ਗੁਲਾਬ ਹੋਵੇ।
-ਕਦ ਜਾਊ ਖ਼ਾਰਾਂ ਦਾ ਮੌਸਮ
ਕਦ ਆਊ ਪਿਆਰਾਂ ਦਾ ਮੌਸਮ।
-ਚਾਨਣ ਦੀ ਕਿਰਨ ਚਮਕੀ ਫਿਰ ਆਸ ਲਾਇਆ ਡੇਰਾ
ਸਮਿਆਂ ਦੀ ਵਾਗ ਪਕੜੋ ਫਿਰ ਛਾਏ ਨਾ ਹਨੇਰਾ।
ਇਕ ਪ੍ਰਗਤੀਵਾਦੀ ਸ਼ਾਇਰ ਹੋਣ ਦੇ ਨਾਤੇ ਸ਼ਾਇਰੀ ਵਿਚ ਕੋਈ ਸੁਨੇਹਾ ਹੈ, ਕੋਈ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਹੈ, ਕੋਈ ਚਿੰਤਨ ਹੈ, ਕੋਈ ਸੰਵੇਦਨਾ ਹੈ। ਇਹ ਗ਼ਜ਼ਲਾਂ ਲੋਕ ਹਿਤਾਂ ਦੀ ਗੱਲ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ। ਭਾਵੇਂ ਬਹਿਰ ਵਜ਼ਨ ਦੇ ਪੱਖੋਂ ਹਾਲੇ ਹੋਰ ਧਿਆਨ ਦੇਣ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ ਪਰ ਵਲਵਲੇ ਅਤੇ ਸੋਚ ਵਜੋਂ ਸੁਚੱਜੀ ਇਹ ਸ਼ਾਇਰੀ ਸੱਚ 'ਤੇ ਪਹਿਰਾ ਦਿੰਦੀ, ਲੋਕ ਪੀੜਾਂ ਚੁਗਦੀ ਅਤੇ ਅਮਨ ਦੇ ਹੱਕ ਵਿਚ ਭੁਗਤਦੀ ਜਾਪਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਪਲੇਠੇ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਦਾ ਸਵਾਗਤ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਅਸੀਂ ਹੋਰ ਚੰਗੇਰੀ ਅਤੇ ਡੂੰਘੇਰੀ ਸ਼ਾਇਰੀ ਦੀ ਉਡੀਕ ਵਿਚ ਹਾਂ।

ਹਵਾ ਦੇ ਰੰਗ
ਗ਼ਜ਼ਲਗੋ : ਠਾਕਰ ਪ੍ਰੀਤ 'ਰਾਊਕੇ'
ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਕ : ਚੇਤਨਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ, ਪੰਜਾਬੀ ਭਵਨ, ਲੁਧਿਆਣਾ
ਮੁੱਲ : 150 ਰੁਪਏ, ਸਫ਼ੇ : 112.

ਕਵਿਤਾ ਦਿਲ ਦੀ ਜ਼ਬਾਨ ਹੈ ਅਤੇ ਦਿਲਾਂ ਵਿਚ ਉੱਤਰ ਜਾਣ ਦੀ ਸਮਰੱਥਾ ਰੱਖਦੀ ਹੈ। ਗ਼ਜ਼ਲ ਸ਼ਾਇਰੀ ਦੀ ਇਕ ਖ਼ੂਬਸੂਰਤ ਵੰਨਗੀ ਹੈ ਜੋ ਸੰਜਮ, ਵਲਵਲੇ, ਬਹਿਰ, ਕੋਮਲਤਾ, ਵਿਵੇਕ ਅਤੇ ਸੋਹਜ ਦੀ ਲਖਾਇਕ ਹੈ। ਆਪਣੇ ਪਲੇਠੇ ਗ਼ਜ਼ਲ ਸੰਗ੍ਰਹਿ 'ਹਵਾ ਦੇ ਰੰਗ' ਵਿਚ ਸ਼ਾਇਰ ਨੇ ਬੜੀਆਂ ਸੰਜੀਦਾ ਅਤੇ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਗ਼ਜ਼ਲਾਂ ਪੇਸ਼ ਕੀਤੀਆਂ ਹਨ। ਉਸ ਦੇ ਸ਼ੇਅਰਾਂ ਵਿਚ ਸਾਦਗੀ, ਸਪੱਸ਼ਟਤਾ ਅਤੇ ਰਵਾਨਗੀ ਹੈ। ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੇ ਵਿਸ਼ਾਲ ਕੈਨਵਸ ਵਾਂਗ ਉਸ ਦੀਆਂ ਗ਼ਜ਼ਲਾਂ ਦੇ ਵਿਸ਼ੇ ਵੀ ਬਹੁਰੰਗੀ ਅਤੇ ਬਹੁਭਾਂਤੀ ਹਨ। ਮਨੁੱਖੀ ਪਿਆਰ, ਪੂੰਜੀਵਾਦ, ਵਿਸ਼ਵੀਕਰਨ, ਭ੍ਰਿਸ਼ਟਾਚਾਰ, ਮਾਨਸਿਕ ਉਲਝਣਾਂ, ਜ਼ਖ਼ਮੀ ਹੋਏ ਰਿਸ਼ਤੇ, ਇਕੱਲਤਾ, ਬੇਗਾਨਗੀ, ਉਦਰੇਵਾਂ, ਬੇਰੁਜ਼ਗਾਰੀ, ਆਰਥਿਕ ਤੰਗੀਆਂ ਅਤੇ ਰਾਜਸੀ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਨੂੰ ਛੋਂਹਦੀਆਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਗ਼ਜ਼ਲਾਂ ਦੀਆਂ ਕੁਝ ਝਲਕਾਂ ਮਾਣੋ-
-ਕਢਦੇ ਨੇ ਕੰਡਾ ਅਕਸਰ, ਸੂਲਾਂ ਤੇ ਸੌਣ ਵਾਲੇ
ਚੁੰਮਦੇ ਕਦੇ ਨਾ ਸੂਲੀ, ਐਸ਼ਾਂ ਉਡਾਉਣ ਵਾਲੇ।
-ਜ਼ਾਲਮਾਂ ਨੇ ਯੋਧਿਆਂ ਦੇ ਨਾਂ ਧਰੇ
ਅੱਤਵਾਦੀ ਵੱਖਵਾਦੀ, ਸਿਰਫਿਰੇ।
-ਹਰ ਸਮੇਂ ਹੀ ਸੁੱਖ ਦੀ ਨਾ ਆਸ ਕਰ
ਘੋਲ ਹੈ ਇਹ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਕਰ।
-ਏ.ਬੀ.ਸੀ. 'ਤੇ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦੈ ਜ਼ੋਰ ਬੜਾ
ਭੁੱਲਿਆ ਊੜਾ ਐੜਾ ਇਹ ਪੰਜਾਬ ਮੇਰਾ।
-ਪਿਆਰ ਕਰਨੈ? ਕਰ ਖੁਸ਼ੀ ਦੇ ਨਾਲ ਕਰ
ਇਸ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਪਰ ਤਲੀ 'ਤੇ ਸੀਸ ਧਰ।
ਇਹ ਸ਼ਾਇਰੀ ਸਾਡੀ ਚੇਤਨਾ ਤੇ ਸੰਵੇਦਨਾ ਨੂੰ ਟੁੰਬਦੀ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਸੰਘਰਸ਼ ਦਾ ਹੋਕਾ ਹੈ ਅਤੇ ਜਾਗ੍ਰਿਤੀ ਦਾ ਸੁਨੇਹਾ ਹੈ। ਖ਼ੂਬਸੂਰਤ ਸੁਚੱਜੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦਾ ਸੁਪਨਾ ਸਜਾ ਕੇ ਸ਼ਾਇਰ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਪਾਠਕਾਂ ਦੇ ਸਨਮੁੱਖ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਉਸ ਦੇ ਇਸ ਪਲੇਠੇ ਹੰਭਲੇ ਦਾ ਭਰਪੂਰ ਸਵਾਗਤ ਹੈ। ਆਸ ਹੈ ਉਹ ਭਵਿੱਖ ਵਿਚ ਨਵਿਆਂ ਰੰਗਾਂ ਤੇ ਸੁਨੇਹਿਆਂ ਨਾਲ ਸ਼ਾਇਰੀ ਦੇ ਰੂਬਰੂ ਹੋਵੇਗਾ। ਆਮੀਨ!

-ਡਾ: ਸਰਬਜੀਤ ਕੌਰ ਸੰਧਾਵਾਲੀਆ
ਮੋ : 98147-16367.

ਅਜੋਕਾ ਜਲਵਾਯੂ ਸੰਕਟ ਅਤੇ ਸਿਹਤ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ
ਲੇਖਕ : ਡਾ: ਅਜੀਤਪਾਲ ਸਿੰਘ ਐਮ.ਡੀ.
ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਕ : ਤਰਕ ਭਾਰਤੀ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ, ਬਰਨਾਲਾ
ਮੁੱਲ : 100 ਰੁਪਏ, ਸਫ਼ੇ : 160.

ਡਾ: ਅਜੀਤਪਾਲ ਸਿੰਘ ਪਿਛਲੇ ਕਈ ਸਾਲਾਂ ਤੋਂ ਲਗਾਤਾਰ ਸਿਹਤ ਵਿਗਿਆਨ, ਸਿੱਖਿਆ, ਸੱਭਿਆਚਾਰ, ਰਾਜਨੀਤੀ ਅਤੇ ਵਾਤਾਵਰਨ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਉੱਪਰ ਲਿਖ ਰਹੇ ਹਨ। 40 ਦੇ ਕਰੀਬ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਪੁਸਤਕਾਂ ਛਪ ਚੁੱਕੀਆਂ ਹਨ। ਅਖ਼ਬਾਰਾਂ, ਰਸਾਲਿਆਂ ਵਿਚ ਨਿਰੰਤਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਲੇਖ ਪੜ੍ਹਨ ਨੂੰ ਮਿਲਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਹੈਰਾਨੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਡਾ: ਅਜੀਤਪਾਲ ਸਿੰਘ ਸਿਹਤ ਸੇਵਾਵਾਂ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿਚ ਵਿਚਰਨ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਜਨ-ਸਾਧਾਰਨ ਦੀਆਂ ਮੁਸ਼ਕਿਲਾਂ ਅਤੇ ਸੰਘਰਸ਼ਾਂ ਪ੍ਰਤੀ ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਸਰਗਰਮ ਹਨ। ਛਾਤੀ ਰੋਗਾਂ ਦੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਗ ਡਾ: ਅਜੀਤਪਾਲ ਸਿੰਘ ਦੀ ਵਾਰਤਕ ਔਖੇ ਅਤੇ ਡੂੰਘੇ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਵਿਚ ਰੌਚਿਕਤਾ ਪੈਦਾ ਕਰ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਹਥਲੀ ਪੁਸਤਕ ਵਿਚ 49 ਦੇ ਕਰੀਬ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਲੇਖ ਹਨ। ਜਾਣਕਾਰੀ ਭਰਪੂਰ ਇਹ ਲੇਖ ਇਕ ਬੱਝਵਾਂ ਪ੍ਰਭਾਵ ਪੈਦਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਕਿਸੇ ਵੀ ਲੇਖ ਵਿਚ ਕੋਈ ਫਾਲਤੂ ਵੇਰਵਾ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਸਮਕਾਲੀ ਸਥਿਤੀ ਬਾਰੇ ਇਕ ਦਰਜਨ ਲੇਖ ਹਨ, ਜਿਹੜੇ ਬੜੀ ਸੰਜੀਦਾ ਬਹਿਸ ਛੇੜਦੇ ਹਨ। 15 ਦੇ ਕਰੀਬ ਲੇਖ ਸਿਹਤ ਸਬੰਧੀ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਅਨੇਕਾਂ ਬਿਮਾਰੀਆਂ ਬਾਰੇ ਜਾਣਕਾਰੀ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਬਚਣ ਸਬੰਧੀ ਉਪਾਅ ਦੱਸੇ ਹਨ। 10 ਲੇਖ ਵਾਤਾਵਰਨ ਬਾਰੇ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਵਾਤਾਵਰਨ ਦੇ ਤਬਦੀਲ ਹੋਣ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖ ਦੁਆਰਾ ਵਿਕਾਸ ਦੇ ਨਾਂਅ ਹੇਠ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਖਿਲਵਾੜ ਨੂੰ ਬਿਆਨ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਲੇਖਕ ਨੇ ਹਥਲੀ ਪੁਸਤਕ ਵਿਚ ਅਜਿਹਾ ਕੋਈ ਵਿਸ਼ਾ ਨਹੀਂ ਛੱਡਿਆ, ਜਿਹੜਾ ਸਾਡੇ ਨਿੱਤਾ-ਜੀਵਨ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਨਾ ਹੋਵੇ। ਇਹ ਪੁਸਤਕ ਵੰਨ-ਸੁਵੰਨੇ ਲੇਖਾਂ ਦਾ ਸਮੂਹ ਬਣ ਕੇ ਪਾਠਕਾਂ ਦੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਵਿਚ ਵਾਧਾ ਕਰੇਗੀ। ਲੇਖਕ ਦਾ ਇਹ ਉੱਦਮ ਸ਼ਲਾਘਾਯੋਗ ਹੈ।

-ਹਰਪ੍ਰੀਤ ਸਿੰਘ ਹੁੰਦਲ
ਮੋ: 94636-84511.

ਜਸਵੀਰ ਰਾਣਾ ਦੀ ਕਥਾ-ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ
ਲੇਖਕ : ਰੁਪਿੰਦਰ ਕੌਰ
ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਕ : ਲੋਕ ਗੀਤ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ, ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ
ਮੁੱਲ : 150 ਰੁਪਏ, ਸਫ਼ੇ : 103.

ਜਸਵੀਰ ਰਾਣਾ ਚੌਥੇ ਪੜਾਅ ਦੀ ਪੰਜਾਬੀ ਕਹਾਣੀ ਦਾ ਬਹੁ-ਚਰਚਿਤ ਨਾਂਅ ਹੈ। ਅੱਜਕਲ੍ਹ ਇਸ ਦੇ ਸ਼ਬਦ-ਚਿੱਤਰਾਂ ਦੀ ਪੁਸਤਕ 'ਮੈਂ ਤੇ ਮੇਰੀ ਖ਼ਾਮੋਸ਼ੀ' ਵੀ ਪਾਠਕਾਂ ਦਾ ਧਿਆਨ ਆਕਰਸ਼ਿਤ ਕਰ ਰਹੀ ਹੈ। ਰੁਪਿੰਦਰ ਕੌਰ ਵੱਲੋਂ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਇਹ ਖੋਜ-ਕਾਰਜ ਉਪਾਧੀ-ਸਾਪੇਖ ਹੈ। ਮੁੱਖ ਬੰਦ ਤੋਂ ਜਾਪਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਕਾਰਜ ਪ੍ਰੋ: ਬਲਦੇਵ ਸਿੰਘ ਧਾਲੀਵਾਲ ਦੀ ਨਿਗਰਾਨੀ ਹੇਠ ਸੰਪੰਨ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਇਸ ਮੁੱਖ ਬੰਦ ਵਿਚ ਪ੍ਰੋ: ਧਾਲੀਵਾਲ ਖ਼ੁਦ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਖੋਜ-ਕਾਰਜ ਦੀ ਗੁਣਵੱਤਾ ਨੂੰ ਹਾਲੇ ਅਕਾਦਮਿਕਤਾ ਦੇ ਕਰੜੇ ਮਾਪਦੰਡਾਂ ਨਾਲ ਪਰਖਣਾ ਤਾਂ ਵਾਜਬ ਨਹੀਂ ਲਗਦਾ। ਇਸ ਕਥਨ ਦਾ ਭਾਵ ਇਹੋ ਸਮਝਣਾ ਬਣਦਾ ਹੈ ਐਮ. ਫਿਲ ਲਈ ਕੀਤਾ ਇਹ ਖੋਜ-ਕਾਰਜ ਰੁਪਿੰਦਰ ਕੌਰ ਦੀ ਅਗਲੇਰੀ ਦਿਸ਼ਾ ਨਿਰਧਾਰਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਖੋਜਕਰਤਾ ਨੇ ਇਸ ਪੁਸਤਕ ਨੂੰ ਚਾਰ ਮੁੱਖ ਕਾਂਡਾਂ ਵਿਚ ਵਿਭਾਜਤ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਪਹਿਲਾ ਕਾਂਡ ਜਸਵੀਰ ਰਾਣਾ : ਜੀਵਨ ਤੇ ਰਚਨਾ ਹੈ। ਇਸ ਵਿਚ ਹੋਰ ਰਚਨਾਵਾਂ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਉਸ ਦੇ ਦੋ ਕਹਾਣੀ ਸੰਗ੍ਰਹਿਆਂ 'ਸਿਖ਼ਰ ਦੁਪਹਿਰਾ (2003) ਅਤੇ 'ਖਿੱਤੀਆਂ ਘੁੰਮ ਰਹੀਆਂ ਨੇ' (2008) ਬਾਰੇ ਜਾਣਕਾਰੀ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਵਾਦ-ਮੁਕਤ ਕਹਾਣੀਕਾਰ ਹੈ। ਉਸ ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਵਾਦ ਨਾਲ ਜੋੜਨਾ ਭੁੱਲ ਹੋਏਗੀ। ਇਸੇ ਕਾਂਡ ਵਿਚ ਖੋਜਕਰਤਾ ਨੇ ਜਸਵੀਰ ਰਾਣਾ ਪਾਸੋਂ ਪੁੱਛੇ ਗਏ ਪ੍ਰਸ਼ਨਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਜੋੜਿਆ ਹੈ। ਇਹ ਇਸ ਕਹਾਣੀਕਾਰ ਨਾਲ ਇਕ ਲੰਮੀ ਮੁਲਾਕਾਤ ਹੈ। ਕਹਾਣੀਕਾਰ ਵੱਲੋਂ ਦਿੱਤੇ ਗਏ ਉੱਤਰਾਂ ਨੂੰ ਇੰਨਬਿੰਨ ਅਤੇ ਖਿੜੇ ਮੱਥੇ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰ ਲਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਕਹਾਣੀਕਾਰ ਵੱਲੋਂ ਦਿੱਤੇ ਗਏ ਉੱਤਰਾਂ ਨੂੰ ਡੀ. ਕੋਡ ਕਰਨਾ ਦਾ, ਜੇਕਰ ਯਤਨ ਕਰ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਤਾਂ ਚੰਗਾ ਹੋਣਾ ਸੀ। ਐਮ. ਫਿਲ ਦੀ ਡਿਗਰੀ ਇਕ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀ ਖੋਜ ਰਿਹਰਸਲ ਹੀ ਮੰਨੀ ਜਾਣੀ ਬਣਦੀ ਹੈ। ਇਸੇ ਕਾਰਨ ਖੋਜ ਕਰਤਾ ਨੇ ਦੂਜਾ ਕਾਂਡ ਕਹਾਣੀਆਂ ਦੀ ਕਥਾ-ਵਸਤੂ ਨੂੰ ਸਮਰਪਿਤ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਇੰਜ ਜਸਵੀਰ ਰਾਣਾ ਦੀਆਂ ਕਹਾਣੀਆਂ ਦੇ ਕੇਂਦਰ ਵਿਚ ਮਨੁੱਖ (ਮਨੁੱਖੀ ਅਸਤਿਤਵ), ਗ਼ਰੀਬੀ, ਰਿਸ਼ਤਿਆਂ ਦੀ ਟੁੱਟ-ਭੱਜ, ਇਸਤਰੀ ਮਨ ਦੀ ਅੰਤਰੀਵੀ ਝਾਤ, ਇਸਤਰੀ ਦੀ ਅਣਹੋਂਦ ਵਿਚ ਭਟਕਦੇ ਬੰਦੇ, ਨਿਮਨ-ਕਿਰਸਾਣੀ ਦੀਆਂ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ, ਦਲਿਤ ਚੇਤਨਾ, ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਰੂਪਾਂਤਰਣ, ਵਾਤਾਵਰਨ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਣ ਆਦਿ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਦੀ ਨਿਸ਼ਾਨਦੇਹੀ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਤੀਸਰੇ ਕਾਂਡ ਵਿਚ ਰਾਣਾ ਦੀਆਂ ਬਿਰਤਾਂਤਕ ਜੁਗਤਾਂ ਬਾਰੇ ਚਰਚਾ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਕਹਾਣੀਕਾਰ ਦਾ ਕਥਾ ਆਰੰਭ, ਵਿਕਾਸ ਅਤੇ ਅੰਤ; ਪਾਤਰ ਚਿਤ੍ਰਣ ਵਿਧੀ, ਵਾਰਤਾਲਾਪ, ਵਾਤਾਵਰਨ, ਭਾਸ਼ਾ ਅਤੇ ਸ਼ੈਲੀ ਬਾਰੇ ਨਿੱਠ ਕੇ ਚਰਚਾ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਚੌਥੇ ਕਾਂਡ ਵਿਚ ਮਨੋਵਿਗਿਆਨਕ ਸੰਕਲਪਾਂ ਦੀ ਗੱਲ ਕਰਦਿਆਂ ਪਾਤਰਾਂ ਦਾ ਅਸਾਵਾਂਪਨ, ਡਾਵਾਂਡੋਲਤਾ ਅਤੇ ਅੰਦਰੂਨੀ ਟੁੱਟ-ਭੱਜ ਭਾਵ ਖੰਡਿਤ ਵਿਅਕਤਿਤਵ ਨੂੰ ਉਜਾਗਰ ਕਰਨ ਦਾ ਸ਼ਲਾਘਾਯੋਗ ਯਤਨ ਕੀਤਾ ਹੈ, ਇੰਜ ਜਸਵੀਰ ਰਾਣਾ ਨੂੰ ਪੰਜਾਬੀ ਕਹਾਣੀ ਨੂੰ ਨਵਾਂ ਰੂਪ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਸਿੱਧ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਭਵਿੱਖ ਵਿਚ ਇਸ ਖੋਜਕਰਤਾ ਪਾਸੋਂ ਹਰ ਡੂੰਘੀ ਖੋਜ ਦੀ ਆਸ ਰਹੇਗੀ।

-ਡਾ: ਧਰਮ ਚੰਦ ਵਾਤਿਸ਼
ਮੋ: 98144-46007.

ਸਮਾਜ ਦੇ ਥੰਮ੍ਹ
ਲੇਖਕ : ਰਾਮ ਨਾਥ ਸ਼ੁਕਲਾ
ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਕ : ਲੋਕ ਹਿਤੂ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ, ਪਟਿਆਲਾ
ਮੁੱਲ : 120 ਰੁਪਏ, ਸਫ਼ੇ : 95.

ਰਾਮਨਾਥ ਸ਼ੁਕਲਾ ਇਕ ਬਹੁਵਿਧਾਵੀ ਅਤੇ ਤੀਬਰ ਗਤੀ ਨਾਲ ਲਿਖਣ ਵਾਲਾ ਲੇਖਕ ਹੈ। ਉਸ ਦੇ ਮਹਾਂਕਾਵਿ, ਕਾਵਿ ਸੰਗ੍ਰਹਿ, ਨਾਵਲ, ਲੇਖਾ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਆਦਿ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਅਰਧ ਸੈਂਕੜੇ ਨੂੰ ਪਾਰ ਕਰ ਚੁੱਕੀ ਹੈ। ਉਹ ਨਿਰੰਤਰ ਗਤੀ ਨਾਲ ਲਿਖ ਰਹੇ ਹਨ ਤੇ ਪੁਸਤਕ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ ਕਰਾਈ ਜਾ ਰਹੇ ਹਨ। ਲੇਖਕ ਦੀ ਹਥਲੀ ਪੁਸਤਕ 'ਸਮਾਜ ਦੇ ਥੰਮ੍ਹ' ਵਿਚ 'ਚਿੰਤਕ, ਵਿਗਿਆਨਕ, ਅਧਿਆਪਨ, ਕਿਰਸਾਣ, ਮਜ਼ਦੂਰ, ਦਸਤਕਾਰ, ਸੈਨਿਕ ਅਤੇ ਵਿਦਰੋਹੀ' 6 ਸਿਰਲੇਖਾਂ ਹੇਠਾਂ ਸਮਾਜ ਦੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਉਸਰਈਆਂ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ, ਸਮਾਜ ਵਿਚ ਵਿਚਰਣਾ, ਸਮਾਜਿਕ ਦੇਣ, ਅਜੋਕੀ ਸਮਾਜਿਕ ਸਥਿਤੀ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਭੂਤ, ਵਰਤਮਾਨ ਅਤੇ ਭਵਿੱਖ ਨੂੰ ਵਿਸਥਾਰ ਸਹਿਤ ਚਿਤਰਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਲੇਖਕ ਨੇ ਸਮਾਜਿਕ ਪਿੱਠਭੂਮੀ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਅਜੋਕੀ ਆਰਥਿਕ, ਇਤਿਹਾਸਕ ਅਤੇ ਲੋਕਤੰਤਰਿਕ ਸਥਿਤੀ ਵਿਚ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਮਾਜ ਦੇ ਉਸਰਈਆਂ ਵੱਲੋਂ ਪਾਏ ਜਾ ਰਹੇ ਯੋਗਦਾਨ ਬਾਰੇ ਅਤੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਤੀ ਸੋਚ ਬਾਰੇ ਦੱਸਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। 'ਦਸਤਕਾਰਾਂ' ਦੇ ਮਹੱਤਵ ਨੂੰ ਬਿਆਨ ਕਰਦਿਆਂ ਲੇਖਕ ਲਿਖਦਾ ਹੈ, 'ਦਸਤਕਾਰ ਵੀ ਕਿਸੇ ਸਮਾਜ ਦੀ ਰੀੜ੍ਹ ਦੀ ਹੱਡੀ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਜਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਿਸਾਨ ਅਤੇ ਮਜ਼ਦੂਰ ਕਿਸੇ ਸਮਾਜ ਦੇ ਮੂਲ ਥੰਮ੍ਹ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਮਾਜ ਦਸਤਕਾਰਾਂ ਬਿਨਾਂ ਵੀ ਅੱਗੇ ਨਹੀਂ ਵਧ ਸਕਦਾ।'
ਲੇਖਕ ਪਾਸ ਵਿਚਾਰਾਂ ਤੇ ਸ਼ਬਦਾਵਲੀ ਦਾ ਭੰਡਾਰ ਹੈ। ਇਤਿਹਾਸਕ ਅਤੇ ਭੂਗੋਲਿਕ ਜਾਣਕਾਰੀ ਹਾਸਲ ਹੈ। ਤੱਥਾਂ, ਪ੍ਰਮਾਣਾਂ, ਹਵਾਲਿਆਂ ਨਾਲ ਆਪਣੀ ਗੱਲ ਦੀ ਤਰਕ ਸੰਗਤ ਪੁਸ਼ਟੀ ਕਰਨ ਦਾ ਵੱਲ ਹੈ। ਜਿਸ ਨਾਲ ਲੇਖਕ, ਪਾਠਕ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਗੱਲ ਨਾਲ ਸਹਿਮਤ ਕਰਨ ਵਿਚ ਸਫਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਸਰਲ ਬੋਲੀ ਤੇ ਸਪੱਸ਼ਟ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਤੇ ਸਹਿਜਤਾ ਇਨ੍ਹਾਂ ਲੇਖਾਂ ਦੀ ਖਾਸੀਅਤ ਹੈ। ਇਹ ਲੇਖਕ ਹਰ ਆਮ-ਓ-ਖਾਸ ਪਾਠਕ ਦੇ ਗਿਆਨ ਵਿਚ ਢੇਰ ਸਾਰਾ ਵਾਧਾ ਕਰਨ ਦੀ ਸਮਰੱਥਾ ਰੱਖਦੇ ਹਨ।

-ਪ੍ਰਿੰ: ਧਰਮਪਾਲ ਸਾਹਿਲ
ਮੋ: 98761-56964.

ਇਕ ਗਲੀ ਦਾ ਕਲਯੁਗ
ਲੇਖਕ : ਸਿਕੰਦਰ ਸੁਖ
ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਕ : ਐਚ.ਐਚ. ਔਰਬਿਟ ਪਬਲੀਕੇਸ਼ਨ, ਕੁੱਪ ਕਲਾਂ (ਸੰਗਰੂਰ)
ਮੁੱਲ : 70 ਰੁਪਏ, ਸਫ਼ੇ : 30.

ਸਿਕੰਦਰ ਸੁਖ ਨਵੇਂ ਪੋਚ ਦੇ ਲਿਖਾਰੀਆਂ ਵਿਚੋਂ ਇਕ ਹੈ। ਉਸ ਦਾ ਕਹਾਣੀ ਸੰਗ੍ਰਹਿ 'ਇਕ ਗਲੀ ਦਾ ਕਲਯੁਗ' ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਇਸ ਪੁਸਤਕ ਦਾ ਬੁਨਿਆਦੀ ਵਿਸ਼ਾ ਵਸਤੂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਬੇਵੱਸ, ਸਮੇਂ ਦੀਆਂ ਮਾਰੀਆਂ ਅਤੇ ਬੇਸਹਾਰਾ ਮੁਟਿਆਰਾਂ/ਔਰਤਾਂ ਦੇ ਦਵੰਦ 'ਤੇ ਕੇਂਦਰਿਤ ਹੈ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਵਿਚ ਰੌਸ਼ਨੀ ਦੀ ਥਾਂ ਹਨੇਰਾ ਹੀ ਹਨੇਰਾ ਪੱਸਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਕਲਕੱਤੇ ਦੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਇਲਾਕੇ 'ਸੋਨਾਗਾਚੀ' ਵਿਚ ਜਿਸਮਾਨੀ ਵਪਾਰ ਦੀ ਦਲਦਲ ਵਿਚ ਖੁੱਭੀਆਂ ਇਹ ਔਰਤਾਂ ਪੇਟ ਦੀ ਭੁੱਖ ਬੁਝਾਉਣ ਲਈ ਅਜਿਹਾ ਧੰਦਾ ਕਰਨ ਲਈ ਮਜਬੂਰ ਹਨ। ਭਾਰਤੀ ਸਮਾਜ ਦਾ ਅਜੋਕਾ ਨਿਜ਼ਾਮ ਜਿਥੇ ਭਰੂਣਹੱਤਿਆ ਦੇ ਵਿਰੋਧ ਵਿਚ ਡੱਟ ਕੇ ਨਾਅਰੇ ਲਗਾ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਔਰਤ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਦੀ ਇੱਜ਼ਤ ਆਬਰੂ ਲਈ ਜ਼ੋਰ ਨਾਲ ਪ੍ਰਚਾਰ-ਪ੍ਰਸਾਰ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਉਥੇ ਇਹ ਧੰਦਾ ਸਮਾਜ ਦੇ ਸਰੀਰ ਤੇ ਕੋਹੜ ਦੀ ਬਿਮਾਰੀ ਦਾ ਰੂਪ ਧਾਰਣ ਕਰ ਗਿਆ ਹੈ ਜੋ ਲਾਇਲਾਜ ਹੈ। ਜ਼ਲਾਲਤ ਅਤੇ ਬਦਨਾਮੀ ਦੀ ਦਲਦਲ ਵਿਚ ਧਸੀਆਂ ਅਜਿਹੀਆਂ ਔਰਤਾਂ ਪ੍ਰਤੀ ਮਨੁੱਖ ਦਾ ਅੱਖਾਂ ਫੇਰ ਲੈਣਾ, ਔਰਤ ਦੀ ਆਬਰੂ ਦਾ ਜਨਾਜ਼ਾ ਕੱਢਣ ਵਾਲੀ ਗੱਲ ਹੈ। ਕਹਾਣੀਕਾਰ ਨੇ ਵੇਸਵਾਵਾਂ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਨੂੰ ਨੇੜਿਉਂ ਤੱਕਣ ਸੰਬੰਧੀ ਖ਼ੁਦ ਸਵੀਕਾਰ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਵੇਸਵਾਵਾਂ ਦੀ ਨਰਕ ਭਰੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੇ ਵੇਰਵੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਨਕਲੀ ਮੁਸਕਰਾਹਟ, ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਭਾਸ਼ਾ, ਹਰਕਤਾਂ, ਸੰਕੇਤ ਆਦਿ ਪੱਖ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਕਹਾਣੀਆਂ ਰਾਹੀਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦਰਦ ਨੂੰ ਬਿਆਨ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਪ੍ਰਤੀਕਾਤਮਕ ਰੂਪ ਵਿਚ ਲੇਖਕ ਨੇ ਅਜਿਹੀ ਅਵਸਥਾ ਨੂੰ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਚਿਹਰੇ ਤੇ ਕਰੂਪ ਦਾਗ ਵਜੋਂ ਉਭਾਰਿਆ ਹੈ। ਲੇਖਕ ਵੱਲੋਂ ਵਰਤੀ ਗਈ ਸਥਾਨਕ ਭਾਸ਼ਾ ਅਤੇ ਢੁੱਕਵੀਂ ਵਾਰਤਾਲਾਪੀ-ਸ਼ੈਲੀ ਨਾਲ ਇਹ ਲਿਖਤ ਹਕੀਕਤ ਦੇ ਹੋਰ ਨੇੜੇ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਭਾਵੇਂ ਇਹ ਪੁਸਤਕ ਨਿੱਕੇ ਆਕਾਰ ਦੀ ਹੈ ਪਰ ਵਿਸ਼ਾ ਵਸਤੂ ਦੇ ਕਲਾਤਮਕ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣ ਤੋਂ ਇਸ ਰਾਹੀਂ ਇਕ ਵੱਡੇ ਤੇ ਗੰਭੀਰ ਮਸਲੇ ਬਾਰੇ ਸੋਚਣ ਲਈ ਮਜਬੂਰ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਕਹਾਣੀ ਦੀਆਂ ਕੜੀਆਂ ਨੂੰ ਜਿਸ ਯਥਾਰਥਕ ਢੰਗ ਨਾਲ ਪ੍ਰਤਿਬਿੰਬਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ ਉਹ ਆਪਣੀ ਮਿਸਾਲ ਆਪ ਹੈ। ਵਰਤਮਾਨ ਨਾਰੀ ਦੇ ਦਰਦ ਦਾ ਖ਼ੂਬਸੂਰਤ ਹਕੀਕੀ ਬਿਰਤਾਂਤ ਹੈ ਇਹ ਪੁਸਤਕ। ਦੂਜੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿਚ ਕਹਿ ਸਕਦਾ ਹਾਂ ਕਿ ਲੇਖਕ ਨੇ ਇਸ ਕ੍ਰਿਤ ਰਾਹੀਂ ਵੇਸਵਾਗਮਨੀ ਦੀ ਜੂਨ ਹੰਢਾਅ ਰਹੀ ਔਰਤ ਦੇ ਹੱਕ ਵਿਚ ਹਾਅ ਦਾ ਨਾਅਰਾ ਮਾਰਿਆ ਹੈ। ਅਜਿਹੀਆਂ ਔਰਤਾਂ ਨਾਲ ਨਿੱਜੀ ਤੌਰ 'ਤੇ ਮੁਲਾਕਾਤਾਂ ਕਰਨ ਲਈ ਲੇਖਕ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਮੁਸ਼ਕਿਲਾਂ ਵਿਚੋਂ ਗੁਜ਼ਰਨਾ ਪਿਆ ਹੈ ਪਰ ਇਸ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਉਸ ਨੇ ਕਲਯੁੱਗ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਗਲੀ ਦਾ ਯਥਾਰਥ ਚਿੱਤਰਣ ਵਿਚ ਸਫ਼ਲਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਪੁਸਤਕ ਦੇ ਟਾਈਟਲ ਤੇ ਔਰਤ ਦੇ ਸਮਾਂਤਰ ਬਣਿਆ ਸੁੱਕਿਆ ਅਤੇ ਖੜਸੁੱਕ ਰੁੱਖ ਬਹੁਤ ਕੁਝ ਕਹਿੰਦਾ ਪ੍ਰਤੀਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

-ਦਰਸ਼ਨ ਸਿੰਘ 'ਆਸ਼ਟ' (ਡਾ:)
ਮੋ: 9814423703.

2013 ਵਿਚ ਰੀਵਿਊ ਲਈ ਪ੍ਰਾਪਤ ਪੁਸਤਕਾਂ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅਜੇ ਤੱਕ ਰੀਵਿਊ ਨਹੀਂ ਛਪ ਸਕੇ :
ਕਿੱਸਾ ਹੀਰ ਭਗਵਾਨ ਸਿੰਘ ਪਾਠ ਅਤੇ ਆਲੋਚਨਾ
ਸੰਪਾਦਕ : ਡਾ: ਕਰਮਜੀਤ ਕੌਰ
ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਕ : ਵਾਰਿਸ਼ ਸ਼ਾਹ ਫਾਊਂਡੇਸ਼ਨ, ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ
ਮੁੱਲ : 200 ਰੁਪਏ, ਸਫ਼ੇ : 160.
--------
ਡਾ: ਗੁਰਚਰਨ ਸਿੰਘ ਮਹਿਤਾ ਅਭਿਨੰਦਨ
ਸੰਪਾਦਕ : ਡਾ: ਗੁਰਮੁਖ ਸਿੰਘ
ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਕ : ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਸਭਾ (ਰਜਿ:), ਪਟਿਆਲਾ
ਮੁੱਲ : 150 ਰੁਪਏ, ਸਫ਼ੇ : 127.
--------
ਨਿਰੰਤਰ ਸੰਘਰਸ਼ ਦੀ ਦਾਸਤਾਨ : ਕ. ਗੁਰਚਰਨ ਸਿੰਘ ਲਾਧੂਪੁਰ
ਲੇਖਕ : ਸੁਰਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਨਿਮਾਣਾ
ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਕ : ਪ੍ਰੇਰਣਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ, ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ
ਮੁੱਲ :150 ਰੁਪਏ, ਸਫ਼ੇ : 232.
--------
ਅੱਚਵੀਂ ਰੋਹ ਦੀ
ਲੇਖਕ : ਨਾਇਬ ਰੋਡੇ
ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਕ : ਚਿੰਤਨ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ, ਲੁਧਿਆਣਾ
ਮੁੱਲ : 150 ਰੁਪਏ, ਸਫ਼ੇ : 208.
--------
ਐਸਾ ਚਾਹੂੰ ਰਾਜ ਮੈਂ
ਲੇਖਕ : ਸੋਢੀ ਰਾਣਾ
ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਕ : ਪ੍ਰਗਤੀ ਕਲਾ ਕੇਂਦਰ (ਰਜਿ:), ਜਲੰਧਰ
ਮੁੱਲ : 50 ਰੁਪਏ, ਸਫ਼ੇ : 112.
--------
ਰਿਸ਼ਤਿਆਂ ਦੀ ਨੀਂਹ
ਲੇਖਕ : ਜਗਦੀਸ਼ ਰਾਏ ਕੁਲਰੀਆਂ
ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਕ : ਊਡਾਨ ਪਬਲੀਕੇਸ਼ਨ, ਮਾਨਸਾ
ਮੁੱਲ : 130 ਰੁਪਏ, ਸਫ਼ੇ :88.
--------
ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਫਲ ਅਤੇ ਸਬਜ਼ੀਆਂ
ਲੇਖਕ : ਡਾ: ਸੋਹਨ ਸਿੰਘ ਓਬਰਾਏ, ਰਾਜਿੰਦਰ ਸਿੰਘ
ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਕ : ਸਤਵੰਤ ਬੁੱਕ ਏਜੰਸੀ, ਦਿੱਲੀ
ਮੁੱਲ : 175 ਰੁਪਏ, ਸਫ਼ੇ : 128.

ਤਰਲੋਚਨ ਪਬਲਿਸ਼ਰਜ਼, ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ ਵੱਲੋਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਪੁਸਤਕਾਂ
--------
ਗਿੱਲ ਮੋਰਾਂਵਾਲੀ ਦੀ ਕਾਵਿ-ਕਲਾ
ਲੇਖਕ : ਡਾ: ਸੁਖਵੀਰ ਕੌਰ
ਮੁੱਲ : 150 ਰੁਪਏ, ਸਫ਼ੇ : 128.
--------
ਰੀਮੋਟ ਵਾਲਾ ਜਹਾਜ਼
ਲੇਖਕ : ਮਨਜੀਤ ਕੌਰ ਅੰਬਾਲਵੀ
ਮੁੱਲ : 150 ਰੁਪਏ, ਸਫ਼ੇ : 96.
--------
ਚਿੱਬੜਾਂ ਦੀਆਂ ਵੇਲਾਂ
ਲੇਖਕ : ਬਲਦੇਵ ਪੋਹਲੋਪੁਰੀ
ਮੁੱਲ : 150 ਰੁਪਏ, ਸਫ਼ੇ : 80.
--------

05-01-2014

 2013 ਵਿਚ ਰੀਵਿਊ ਲਈ ਪ੍ਰਾਪਤ ਪੁਸਤਕਾਂ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅਜੇ ਤੱਕ ਰੀਵਿਊ ਨਹੀਂ ਛਪ ਸਕੇ :
ਬੇਗਾਨਾ ਮੋੜ
ਲੇਖਕ : ਤੇਗਮੀਤ ਕੌਰ
ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਕ : ਸਪਤਰਿਸ਼ੀ ਪਬਲੀਕੇਸ਼ਨਜ਼,
ਸ੍ਰੀ ਮੁਕਤਸਰ ਸਾਹਿਬ
ਮੁੱਲ : 150 ਰੁਪਏ, ਸਫ਼ੇ : 77.
--------
ਸਾਡਾ ਪ੍ਰਣਾਮ
ਲੇਖਕ : ਧਰਮ ਚੰਦ 'ਮਹੇ'
ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਕ : ਮਲਿੰਦ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ, ਜਲੰਧਰ
ਮੁੱਲ : 50 ਰੁਪਏ, ਸਫ਼ੇ : 64.
--------
ਕੋਈ ਗੱਲ ਤਾਂ ਜ਼ਰੂਰ ਹੈ
ਲੇਖਕ : ਡਾ: ਰਾਜਿੰਦਰ ਸਿੰਘ
ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਕ : ਲੋਕ ਸਾਹਿਤ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ, ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ
ਮੁੱਲ : 250 ਰੁਪਏ, ਸਫ਼ੇ : 184.
--------
ਸਫ਼ਲਤਾ ਦੇ ਰਾਹ
ਲੇਖਕ : ਡਾ: ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ
ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਕ : ਬੁਕਪਾਲਜ਼, ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ, ਲੁਧਿਆਣਾ
ਮੁੱਲ : 30 ਰੁਪਏ, ਸਫ਼ੇ : 112.
--------
ਤੁਲਸੀ ਵਿਹੜੇ ਦੀ
ਲੇਖਕ : ਗੁਰਮੀਤ ਗਿੱਲ
ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਕ : ਸਿਮਰਨ ਪਬਲੀਕੇਸ਼ਨਜ਼, ਜਲੰਧਰ
ਮੁੱਲ : 150 ਰੁਪਏ, ਸਫ਼ੇ : 119.
--------
ਜਗਦੇ ਦੀਵੇ
ਲੇਖਕ : ਬਲਦੀਪ ਸਿੰਘ ਰਾਜਪਾਲ
ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਕ : ਲੇਖਕ ਖ਼ੁਦ
ਮੁੱਲ : 80 ਰੁਪਏ, ਸਫ਼ੇ : 50.
--------
ਮੇਲੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਰੂਪਨਗਰ
ਲੇਖਕ : ਬਲਦੇਵ ਸਿੰਘ ਕੋਰੇ
ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਕ : ਅਦਾਰਾ ਜਨ ਸਮਾਚਾਰ, ਰੂਪਨਗਰ
ਮੁੱਲ : 200 ਰੁਪਏ, ਸਫ਼ੇ : 190.
--------
ਵਿਗਿਆਨ, ਗਿਆਨ ਤੇ ਆਦਮੀ
ਲੇਖਕ : ਹਰਪ੍ਰੀਤ ਸਿੰਘ ਮੀਤ
ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਕ : ਐਚ. ਐਚ. ਓਰਬਿਟ ਪਬਲੀਕੇਸ਼ਨ, ਸੰਗਰੂਰ
ਮੁੱਲ : 70 ਰੁਪਏ, ਸਫ਼ੇ : 42.
--------
ਸਬਰ ਸਿਦਕ
ਲੇਖਕ : ਮਨਜੀਤ ਕੌਰ ਸੰਧੂ
ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਕ : ਤਸਵੀਰ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ, ਸਿਰਸਾ
ਮੁੱਲ : 100 ਰੁਪਏ, ਸਫ਼ੇ : 80.
--------
ਕੰਡਿਆਲੀ ਤਾਰ ਤੋਂ ਪਾਰ
ਲੇਖਕ : ਦਲੀਪ ਸਿੰਘ ਜੁਨੇਜਾ
ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਕ : ਭਿੰਡਰ ਪਬਲਿਸ਼ਰਜ਼, ਪਟਿਆਲਾ
ਮੁੱਲ : 80 ਰੁਪਏ, ਸਫ਼ੇ : 98.
--------
ਪੰਜਾਬੀ ਮਿੰਨੀ ਕਹਾਣੀ : ਵਿਸ਼ਾਗਤ ਸਰੂਪ ਤੇ ਸ਼ਿਲਪ ਵਿਧਾਨ
ਲੇਖਕ : ਨਿਰੰਜਣ ਬੋਹਾ
ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਕ : ਊਡਾਨ ਪਬਲੀਕੇਸ਼ਨ, ਮਾਨਸਾ
ਮੁੱਲ : 150 ਰੁਪਏ, ਸਫ਼ੇ : 104.
--------
ਮੁਹੱਬਤ ਦਾ ਦੀਵਾ
ਲੇਖਕ : ਸ਼ਾਹਗੀਰ ਸਿੰਘ ਗਿੱਲ
ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਕ : ਤਸਵੀਰ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ, ਸਿਰਸਾ
ਮੁੱਲ : 120 ਰੁਪਏ, ਸਫ਼ੇ : 111.
--------
ਆਧੁਨਿਕਤਾ ਦੀ ਹਨੇਰੀ
ਲੇਖਕ : ਡਾ: ਗੁਰਪ੍ਰੀਤ ਕੌਰ ਗਿੱਲ
ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਕ : ਊਡਾਨ ਪਬਲੀਕੇਸ਼ਨਜ਼, ਮਾਨਸਾ
ਮੁੱਲ : 130 ਰੁਪਏ, ਸਫ਼ੇ : 103.
--------
47-ਏ-ਦਿੱਲੀ
ਲੇਖਕ : ਮਹਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਤਤਲਾ
ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਕ : ਪਰਵਾਜ਼ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ, ਜਲੰਧਰ
ਮੁੱਲ : 150 ਰੁਪਏ, ਸਫ਼ੇ : 144.
--------
ਮੈਂ, ਸ਼ੈਤਾਨ ਤੇ ਇੰਦੁਮਣੀ
ਲੇਖਕ : ਭਗਵੰਤ ਰਸੂਲਪੁਰੀ
ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਕ : ਪਰਵਾਜ਼ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ, ਜਲੰਧਰ
ਮੁੱਲ : 180 ਰੁਪਏ, ਸਫ਼ੇ : 144.
--------
ਬੁੱਕਲ ਤੇ ਸ਼ੀਸ਼ੇ ਦਾ ਸ਼ਹਿਰ
ਲੇਖਕ : ਚਰਨ ਸਿੰਘ
ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਕ : ਪੰਜਾਬ ਬੁੱਕ ਸੈਂਟਰ, ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ
ਮੁੱਲ : 200 ਰੁਪਏ, ਸਫ਼ੇ : 104.
--------
ਆਗਮਨ ਤੇ ਪ੍ਰਵਾਜ਼
ਲੇਖਕ : ਚਰਨ ਸਿੰਘ
ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਕ : ਪੰਜਾਬ ਬੁੱਕ ਸੈਂਟਰ, ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ
ਮੁੱਲ : 200, ਸਫ਼ੇ : 104.
--------
ਜੀਅ ਕਰਦੈ ਪੰਛੀ ਬਣ ਜਾਵਾਂ
ਲੇਖਕ : ਡਾ: ਹਰਬੰਸ ਸਿੰਘ ਚਾਵਲਾ
ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਕ : ਮਨਪ੍ਰੀਤ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ, ਦਿੱਲੀ
ਮੁੱਲ : 220 ਰੁਪਏ, ਸਫ਼ੇ : 104.
--------
ਪੰਮੀ ਖੁਸ਼ਹਲਪੁਰੀ-ਮਿੱਟੀ ਰੁਸ ਰੁਸ ਬਹਿੰਦੀ
ਸੰਪਾਦਕ : ਬਲਜਿੰਦਰ ਮਾਨ
ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਕ : ਨਿੱਕੀਆਂ ਕਰੂੰਬਲਾਂ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ, ਹੁਸ਼ਿਆਰਪੁਰ
ਮੁੱਲ : 70 ਰੁਪਏ, ਸਫ਼ੇ : 100.
--------
ਚਿਤਾ ਦੀ ਅੱਗ ਦਾ ਸੇਕ
ਲੇਖਕ : ਕੀਰਤ ਸਿੰਘ 'ਫਰਿਆਦ'
ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਕ : ਵਾਸਨ ਪਬਲਿਸ਼ਰਜ਼, ਪਟਿਆਲਾ
ਮੁੱਲ : 150 ਰੁਪਏ, ਸਫ਼ੇ : 40.
--------
ਚਾਨਣ ਦੀ ਫੁਲਕਾਰੀ
ਲੇਖਕ : ਮੇਜਰ ਸਿੰਘ ਛੀਨਾ
ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਕ : ਸਮਰਾਟ ਪਬਲੀਕੇਸ਼ਨਜ਼, ਮੋਗਾ
ਮੁੱਲ : 100 ਰੁਪਏ, ਸਫ਼ੇ : 112.
--------
ਕਰਾਰੀ ਚਪੇੜ
ਲੇਖਕ : ਸੰਦੀਪ ਕੌਰ ਭੁੱਲਰ
ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਕ : ਲਾਡਲੀ ਪਬਲੀਕੇਸ਼ਨਜ਼, ਮੋਹਾਲੀ
ਮੁੱਲ : 50 ਰੁਪਏ, ਸਫ਼ੇ : 79.
--------
ਕੋਠੇ ਖੜਕ ਸਿੰਘ : ਵਿਸ਼ਾ-ਵਸਤੂ ਤੇ ਬਿਰਤਾਂਤ-ਜੁਗਤਾਂ
ਸੰਪਾਦਕ : ਪ੍ਰੋ: ਬ੍ਰਹਮਜਗਦੀਸ਼ ਸਿੰਘ
ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਕ : ਵਾਰਿਸ ਸ਼ਾਹ ਫਾਊਂਡੇਸ਼ਨ, ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ
ਮੁੱਲ : 250 ਰੁਪਏ, ਸਫ਼ੇ : 224.
--------

05-01-2014

 ਚੁੱਪ ਦੀ ਇਬਾਰਤ
ਸ਼ਾਇਰ : ਗੁਰਚਰਨ 'ਬੱਧਣ'
ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਕ : ਤਰਲੋਚਨ ਪਬਲਿਸ਼ਰਜ਼, ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ
ਮੁੱਲ : 150 ਰੁਪਏ, ਸਫ਼ੇ : 120.

ਸ਼ਾਇਰ ਗੁਰਚਰਨ 'ਬੱਧਣ' ਇਕ ਪ੍ਰੋੜ੍ਹ ਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਸਰੋਕਾਰਾਂ ਪ੍ਰਤੀ ਸੁਹਿਰਦਤਾ ਨਾਲ ਰਚਨਾ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਸ਼ਾਇਰ ਹੈ। ਉਸ ਨੇ ਹਥਲੇ ਗ਼ਜ਼ਲ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਤਿੰਨ ਗ਼ਜ਼ਲ ਸੰਗ੍ਰਹਿ 'ਲੋਢੇ ਵੇਲੇ' (1996), 'ਆਬਾਦ ਰਹੇ ਗੁਲਸ਼ਨ' (2006) ਅਤੇ 'ਤਿੜਕਦੇ ਰਿਸ਼ਤੇ' (2010) ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕਰਵਾਏ ਹਨ। ਹਥਲੇ ਗ਼ਜ਼ਲ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਵਿਚ ਲਗਭਗ 80 ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਗ਼ਜ਼ਲਾਂ ਹਨ। ਪੰਜਾਬੀ ਗ਼ਜ਼ਲ ਹੁਣ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਮੁਕਾਮ ਉਤੇ ਆਸੀਨ ਹੈ ਅਤੇ ਇਹ ਰੂਪਕ ਪੱਖੋਂ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ੇ ਪੱਖੋਂ ਵੀ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਪ੍ਰਭਾਵ ਸਿਰਜ ਰਹੀ ਹੈ। ਗ਼ਜ਼ਲਾਂ ਛੰਦ ਅਤੇ ਬਹਿਰ ਤੋਂ ਉੱਚ ਪਾਏ ਦੀਆਂ ਹਨ। ਬੱਧਣ ਨੇ ਆਪਣੀਆਂ ਗ਼ਜ਼ਲਾਂ ਵਿਚ ਛੰਦ ਵੀ ਅਤੇ ਬਹਿਰ ਵੀ ਬੜੇ ਸਲੀਕੇ ਨਾਲ ਵਰਤੇ ਹਨ। ਗ਼ਜ਼ਲ ਦੀ ਤਕਨੀਕ ਪੱਖੋਂ ਉਹ ਸ਼ਿਲਪਕਾਰ ਹੈ। ਉਹ ਸ਼ਬਦਾਂ ਨੂੰ ਚੁਣ-ਚੁਣ ਕੇ ਸੁਨਿਆਰੇ ਵਾਂਗ ਬੀੜਦਾ ਹੈ। ਸ਼ਾਇਰ ਨੇ ਖਿੱਚ-ਧੂਹ ਕੇ ਅਰੂਜ਼ੀ ਬਹਿਰ ਨਹੀਂ ਲਏ ਅਤੇ ਬਹਿਰਾਂ ਦਾ ਵਿਖਾਵਾ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ, ਸਗੋਂ ਛੰਦ-ਬਹਿਰ ਉਸ ਦੀ ਸਹਿਜ ਮਾਨਸਿਕਤਾ ਤੇ ਸੁਰ ਲਹਿਰੀ ਵਿਚ ਸਮਾ ਕੇ ਪੇਸ਼ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਸ਼ਾਇਰਾਂ ਨੇ ਗ਼ਜ਼ਲ ਨੂੰ ਨਿਰੋਲ ਪੰਜਾਬੀ ਦੇ ਵਸਤਰ ਪਹਿਨਾਏ, ਬੱਧਣ ਅੱਜ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹੈ। ਉਸ ਦੀ ਸਿਫ਼ਤ ਹੈ ਕਿ ਉਸ ਨੇ ਫੇਲੁਨ 33 ਜੁੜ ਦੇ ਛੰਦ/ਬਹਿਰ ਬਹੁਤਾਤ ਨਾਲ ਲਏ ਅਤੇ ਨਿਭਾਏ ਹਨ। ਹਰ ਸ਼ਿਅਰ ਇਕ ਕਹਾਣੀ ਪੇਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਗ਼ਜ਼ਲਾਂ ਵਿਚ ਰਾਜਨੀਤੀ, ਆਰਥਿਕ, ਸਮਾਜਿਕ ਅਤੇ ਧਾਰਮਿਕ ਮਸਲੇ ਬੜੇ ਸਹਿਜ ਨਾਲ ਪੇਸ਼ ਹੋਏ ਹਨ। ਬੱਧਣ ਦੇ ਸ਼ਿਅਰ ਪੜ੍ਹਦਿਆਂ ਜਜ਼ਬਾਤਾਂ ਦੇ ਫੁੱਲ ਮਹਿਕਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਸੋਚ-ਤਰਕ-ਵਿਚਾਰ ਦੀ ਖੁਸ਼ਬੂ ਮਹਿਸੂਸ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਉਹ ਔਖੇ ਤੋਂ ਔਖੇ ਅਤੇ ਬਿਖਰੇ ਹੋਏ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਨੂੰ ਇਕ ਸ਼ਿਅਰ ਵਿਚ ਪਰੋਣ ਵਾਲਾ ਸ਼ਾਇਰ ਹੈ। ਗ਼ਜ਼ਲ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿਚ ਇਸ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਦਾ ਸਵਾਗਤ ਹੋਵੇਗਾ ਇਹ ਮੇਰੀ ਆਸ ਹੈ। ਇਕ ਸ਼ਿਅਰ ਦੇ ਕੇ ਅਲਵਿਦਾ :
ਤੂੰ ਇਸ ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਨਕਸ਼ੇ 'ਤੇ ਕੁਝ ਨਵੀਆਂ ਲੀਹਾਂ ਪਾ 'ਬੱਧਣ'
ਤੇਰੇ ਨਕਸ਼ ਕਦਮ 'ਤੇ ਚੱਲਣਗੇ ਜੇਕਰ ਚੰਗੀ ਕਾਰਗੁਜ਼ਾਰੀ ਹੈ।

-ਸੁਲੱਖਣ ਸਰਹੱਦੀ
ਮੋ: 94174-84337.

ਝੱਖੜ ਝੌਲਾ
ਲੇਖਕ : ਸੁੱਚਾ ਸਿੰਘ ਮਸਤਾਨਾ
ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਕ : ਰਘਬੀਰ ਰਚਨਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ, ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ
ਮੁੱਲ : 130 ਰੁਪਏ, ਸਫ਼ੇ : 96.

ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੀਆਂ 78 ਬਸੰਤ ਬਹਾਰਾਂ ਦਾ ਅਨੰਦ ਲੈ ਚੁੱਕਾ ਅਤੇ ਪੇਂਡੂ ਪਿਛੋਕੜ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਹੋਇਆ ਸੁੱਚਾ ਸਿੰਘ ਮਸਤਾਨਾ ਕਿੱਤੇ ਵਜੋਂ ਅਧਿਆਪਕ ਦੀਆਂ ਸੇਵਾਵਾਂ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਕਵਿਤਾ ਰਾਹੀਂ ਗਿਆਨ ਤੇ ਨੈਤਿਕ ਕਦਰਾਂ-ਕਮਤਾਂ ਕਾਇਮ ਰੱਖਣ ਦਾ ਸੁਨੇਹਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਹੋਇਆ ਆਪਣੇ ਤੀਸਰੇ ਕਾਵਿ ਸੰਗ੍ਰਹਿ 'ਝੱਖੜ ਝੌਲਾ' ਰਾਹੀਂ ਪਾਠਕਾਂ ਦੇ ਰੂਬਰੂ ਹੋ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਪੰਜਾਬ, ਪੰਜਾਬੀ ਤੇ ਪੰਜਾਬੀਅਤ 'ਚ ਆ ਰਹੇ ਨਿਘਾਰ ਤੋਂ ਉਹ ਕਾਫੀ ਫ਼ਿਰਕਮੰਦ ਹੈ ਤੇ ਆਪਣੀ ਲੇਖਣੀ ਰਾਹੀਂ ਵਿਅੰਗਮਈ ਸ਼ਬਦਾਂ ਰਾਹੀਂ ਪਾਠਕਾਂ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਰੱਖਦਾ ਹੋਇਆ ਸਹੀ ਸੇਧ ਤੇ ਦਿਸ਼ਾ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਨ ਲਈ ਹੰਭਲਾ ਮਾਰਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਸੱਚ ਨੂੰ ਸੱਚ ਕਹਿਣ ਦੀ ਹਿੰਮਤ ਰੱਖਦਾ ਹੈ ਤੇ ਉਸ ਦਾ ਨਜ਼ਰੀਆ ਲੋਕ-ਪੱਖੀ ਤੇ ਉਸਾਰੂ ਹੈ। ਉਸ ਨੇ ਹਥਲੀ ਪੁਸਤਕ ਵਿਚਲੀਆਂ ਆਪਣੀਆਂ 45 ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਵਿਚ ਸਮਾਜ ਦੇ ਹਰ ਵਰਗ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਧਰਮ ਸਬੰਧੀ ਵੀ ਜਾਗਰੂਕ ਹੈ ਤੇ ਆਪਣੀ ਪਹਿਲੀ ਕਵਿਤਾ 'ਧੰਨ ਮਾਤਾ ਗੁਜਰੀ' ਵਿਚ ਇਕ ਮਾਂ ਦੇ ਜਿਗਰੇ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਕਰਦਿਆਂ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ :
'ਦੇਣ ਸ਼ਹੀਦੀ ਪਿਤਾ ਭੇਜਿਆ, ਗੋਬਿੰਦ ਨੂੰ ਤੋਂ ਟੋਕਿਆ ਨਹੀਂ,
ਨੌਵੇਂ ਗੁਰਾਂ ਨੂੰ ਦਿੱਲੀ ਜਾਂਦਿਆਂ, ਸ਼ੁਭ ਕਰਮਨ ਤੋਂ ਰੋਕਿਆ ਨਹੀਂ।
ਉਹ ਅਜੋਕੇ ਸੰਤਾਂ ਮਹਾਤਮਾ 'ਤੇ ਕਟਾਖਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੋਇਆ ਲਿਖਦਾ ਹੈ :
'ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਨੇ ਪੈਦਲ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿੱਤਾ,
ਬਾਬੇ ਭਾਲਦੇ ਕਾਰਾਂ ਬੇਗਾਨੀਆਂ ਨੇ।
ਤੇ 'ਨਵਾਂ ਸਾਲ' ਵਿਚ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੇ ਉਪਦੇਸ਼ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੋਇਆ ਲਿਖਦਾ ਹੈ 'ਸਭ ਦੇ ਹੱਕ ਬਰਾਬਰ ਹੋਣ, ਬੈਠ ਚੁਰਾਹੇ ਲੋਕ ਨਾ ਰੋਣ', 'ਰਿਸ਼ਵਤ ਧੱਕਾ ਨਾ ਹੋਵੇ ਬਾਣ, ਹੱਕ ਦੀ ਰੋਟੀ ਸਾਰੇ ਖਾਣ।' ਅੱਜ ਦੀ ਭ੍ਰਿਸ਼ਟਾਚਾਰੀ ਰਾਜਨੀਤੀ ਬਾਰੇ ਸਵਾਲ ਕਰਦਾ ਹੋਇਆ ਆਪਣਾ ਡਰ ਜ਼ਾਹਰ ਕਰਦਾ 'ਚੋਣਾਂ' ਕਵਿਤਾ 'ਚ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ, 'ਸਾਧਾਰਨ ਵਿਅਕਤੀ ਕਿੱਧਰ ਜਾਵੇ, ਚਾਰੇ ਤਰਫ਼ ਹਨੇਰਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਤੋਂ ਰਖੇ ਆਸ ਬਚਾਉ ਅੰਦਰੋਂ ਉਹ ਲੁਟੇਰਾ ਹੈ'। ਉਹ ਆਪਣੀ ਕਵਿਤਾ 'ਹੰਸ ਉਡਾਰੀ' ਵਿਚ ਆਵਾਮ ਨੂੰ ਨਸੀਹਤ ਵੀ ਕਰਦਾ ਹੈ' ਹੱਕ ਪਰਾਇਆ ਛੱਡਦੇ ਖਾਣਾ, ਛੱਡਦੇ ਸੀਨਾਜ਼ੋਰੀ' ਸਿਆਸੀ ਲੀਡਰਾਂ ਦੀ ਦੋਹਰੀ ਰਾਜਨੀਤੀ ਨੂੰ ਵਿਅੰਗਮਈ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਭੰਡਦਾ ਹੋਇਆ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ, 'ਨਸ਼ੇ ਛੱਡੋ ਦਾ ਹੋਕਾ ਲਾਉਂਦੇ, ਵਿਚ ਇਲੈਕਸ਼ਨ ਆਪ ਪਿਲਾਉਂਦੇ'। ਭਾਵੇਂ ਅਸੀਂ 21ਵੀਂ ਸਦੀ 'ਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰ ਗਏ ਹਾਂ ਪਰ ਸੋਚ ਅਜੇ ਵੀ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਸਾਲ ਪੁਰਾਣੀ 'ਕੁੜੀ ਜੰਮੇ ਸੋਗ ਵਰਤਦਾ, ਗਰੀਬ ਘਰਾਣੇ ਜੰਮੀ' ਹੀ ਹੈ। ਮਸਤਾਨਾ ਦੀ ਕਾਵਿ-ਸ਼ੈਲੀ ਬਹੁਤ ਹੀ ਸਪੱਸ਼ਟ ਤੇ ਸੌਖੀ ਸ਼ਬਦਾਵਲੀ ਵਾਲੀ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਆਮ ਪਾਠਕ ਦੀ ਸਮਝ ਵਿਚ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਇਸੇ ਲਈ ਹੀ ਉਸ ਨੂੰ ਲੋਕ ਕਵੀ ਹੋਣ ਦਾ ਮਾਣ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

-ਗੁਰਬਖਸ਼ ਸਿੰਘ ਸੈਣੀ
ਮੋ: 98880-24143

ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੇ ਗੁਲਾਬ
ਲੇਖਕ : ਸੁਦਰਸ਼ਨ ਗਾਸੋ
ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਕ : ਚੇਤਨਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ, ਲੁਧਿਆਣਾ
ਮੁੱਲ : 175 ਰੁਪਏ, ਸਫ਼ੇ: 128.

ਸੁਦਰਸ਼ਨ ਗਾਸੋ ਇਸ ਪੁਸਤਕ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ, ਹੁਨਰ ਦੀ ਮਹਿਕ, ਗਾਉਂਦੇ ਜਜ਼ਬੇ, ਖੁਸ਼ਬੂਆਂ ਦੇ ਕੰਗਣ, ਕਾਵਿ ਸੰਗ੍ਰਹਿਆਂ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਆਲੋਚਨਾ ਅਤੇ ਸੰਪਾਦਿਤ 15 ਪੁਸਤਕਾਂ ਪਾਠਕਾਂ ਦੀ ਝੋਲੀ ਪਾ ਚੁੱਕਾ ਹੈ। ਪੰਜਾਬੀ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਸੁਦਰਸ਼ਨ 'ਬਾਤੇਂ ਕਰਤਾ ਆਕਾਸ਼' ਹਿੰਦੀ ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਦਾ ਸੰਪਾਦਨ ਅਤੇ ਤਪੱਸਿਆ, ਆਲੋਚਨਾ ਦੀ ਪੁਸਤਕ ਰਾਹੀਂ ਪੰਜਾਬੀ/ਹਿੰਦੀ ਸਾਹਿਤ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿਚ ਨਾਮਣਾ ਖੱਟ ਚੁੱਕਾ ਹੈ।
'ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੇ ਗੁਲਾਬ' ਖੁੱਲਵੀਆਂ ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਦਾ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, ਲੈਅ ਅਤੇ ਤਾਲ ਵਿਚ ਇਕਸੁਰਤਾ ਅਤੇ ਇਕਸਾਰਤਾ ਬਰਕਰਾਰ ਰੱਖਦਾ ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਦਾ ਮਜਮੂਆਂ ਹੈ। ਜਿਥੇ ਸਮਾਜਿਕ, ਰਾਜਸੀ ਚੇਤਨਾ ਦੀ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਕਵੀ ਦੀ ਕਵਿਤਾ ਦਾ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਗੁਣ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਉਥੇ ਮੁਹੱਬਤੀ ਚੇਤਨਾ ਦੀ ਕਵਿਤਾ ਵੀ ਸਮਾਜਿਕ ਨਾਬਰਾਬਰੀ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਸਮਾਜ ਨੂੰ ਸੰਘਰਸ਼ਸ਼ੀਲ ਰੱਖਣ ਲਈ ਆਪਣੀ ਨਰੋਈ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਸੁਦਰਸ਼ਨ ਗਾਸੋ ਇਸ ਪ੍ਰਤੀ ਸੁਚੇਤ ਕਵੀ ਹੈ। ਮੈਂ ਪਿੰਗਲ/ਅਰੂਜ਼ ਦਾ ਧਾਰਨੀ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਇਸ ਗੱਲ ਦਾ ਧਾਰਨੀ ਰਿਹਾ ਹਾਂ ਕਿ ਕਿਸੇ ਵੀ ਰੂਪ ਵਿਚ ਕਵਿਤਾ ਵਿਚੋਂ ਕਵਿਤਾ ਮਨਫ਼ੀ ਨਹੀਂ ਹੋਣੀ ਚਾਹੀਦੀ। ਡਾ: ਸੁਰਜੀਤ ਪਾਤਰ ਹੋਰਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਵੀ ਗਾਸੋ ਪਰਿਵਾਰ ਦਾ ਪੰਜਾਬੀ ਪ੍ਰੇਮ ਟੁੰਬਣਵਾਲਾ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸ਼ਬਦ ਚੋਣ ਸ਼ਬਦ ਜੜਤ ਮੋਹ ਭਰੀ, ਲਗਨ, ਮਿਹਨਤ, ਪ੍ਰਤਿਭਾ, ਨਿੱਘ ਅਤੇ ਅਪਣੱਤ ਕਮਾਲ ਦੀ ਹੈ। ਇਸ਼ਤਿਹਾਰਬਾਜ਼ੀ ਦੀ ਚਕਾਚੌਂਧ ਵਿਚ ਗੁਆਚ ਰਹੀ ਮਾਨਵਤਾ, ਮਨ ਦੇ ਪੰਛੀਆਂ ਨੂੰ ਫੁੰਡ ਰਿਹਾ ਪੂੰਜੀਵਾਦ, ਸਾਂਝੇ ਘਰਾਂ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਦੇ ਖੇਰੂੰ-ਖੇਰੂੰ ਹੋ ਰਹੇ ਰਿਸ਼ਤੇ, ਮਾਨਵੀ ਸਬੰਧਾਂ ਦੀਆਂ ਬਦਲ ਰਹੀਆਂ ਸਮਾਜਿਕ ਕਦਰਾਂ-ਕੀਮਤਾਂ, ਸਰਬ ਸਾਂਝੇ ਸੁਪਨਿਆਂ ਦੀ ਹੋਣੀ ਲਈ ਫ਼ਿਕਰਮੰਦ ਅਤੇ ਬਾਰੂਦ ਦੀ ਗੰਧ ਨਾਲ ਅਪੰਗ ਹੋ ਰਹੇ ਸਮਾਜ ਲਈ, ਫੁੱਲਾਂ ਫਸਲਾਂ ਅਤੇ ਸਾਂਝੀਵਾਲਤਾ ਦੇ ਸੁਪਨਿਆਂ ਨੂੰ ਸਾਕਾਰਨ ਦਾ ਜੇਹਾਦ ਕਰਦੀਆਂ ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਦਾ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਹੈ-ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੇ ਗੁਲਾਬ।

-ਰਾਜਿੰਦਰ ਪਰਦੇਸੀ
ਮੋ: 93576-41552.

29-12-2013

 ਰੌਸ਼ਨੀਆਂ ਦੀ ਭਾਲ ਵਿਚ
ਗ਼ਜ਼ਲਗੋ : ਮੰਗਤ 'ਚੰਚਲ'
ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਕ : ਲੋਕ ਗੀਤ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ, ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ
ਮੁੱਲ : 150 ਰੁਪਏ, ਸਫ਼ੇ : 103.

ਦੁਨੀਆ ਦੀ ਹਰ ਰੂਹ ਰੌਸ਼ਨੀ ਦੀ ਤਲਾਸ਼ ਵਿਚ ਹੈ। ਇਸ਼ਕ ਮੁਹੱਬਤ ਦੀ ਲੋਅ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਵਿਚ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਭਰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਨਫ਼ਰਤਾਂ ਦੇ ਹਨੇਰਿਆਂ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਗ਼ਜ਼ਲਗੋ ਮੰਗਤ 'ਚੰਚਲ' ਵੀ ਰੌਸ਼ਨੀਆਂ ਦੀ ਭਾਲ ਵਿਚ ਹੈ। ਉਸ ਦੇ ਸ਼ਿਅਰ ਰਾਤ ਦੇ ਹਨੇਰਿਆਂ ਵਿਚ ਜੁਗਨੂੰਆਂ ਵਾਂਗ ਟਿਮਟਿਮਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਆਓ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਝਿਲਮਿਲਾਉਂਦੇ ਸ਼ਿਅਰਾਂ ਦੀ ਝਲਕ ਮਾਣੀਏ-
-ਹਰ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਜੀਣ ਦੀ ਤੂੰ ਆਸ ਬਖ਼ਸ਼ੀਂ ਮਾਲਕਾ
ਜੇ ਘੜੀ ਦੁੱਖ ਦੀ ਬਣੇ, ਧਰਵਾਸ ਬਖ਼ਸ਼ੀਂ ਮਾਲਕਾ।
-ਕਦੀ ਇਹ ਭਰਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਨੇ, ਕਦੀ ਇਹ ਫਿਸਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਨੇ
ਜੋ ਛਾਲੇ ਦਿਲ 'ਤੇ ਹੁੰਦੇ ਨੇ, ਹਮੇਸ਼ਾ ਰਿਸਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਨੇ।
-ਗੀਤ ਲਿਖ ਜਾਂ ਗ਼ਜ਼ਲ ਲਿਖ, ਜੋ ਦਿਲ ਕਰੇ ਤੂੰ ਯਾਰ ਲਿਖ
ਜੋਤ ਜਗਦੀ ਹੈ ਜਿਵੇਂ, ਐਸੇ ਵੀ ਅੱਖਰ ਚਾਰ ਲਿਖ।
-ਲਹੂ 'ਚ ਭਿੱਜੀ ਖਸਮਾਂ ਖਾਣੀ, ਆਉਂਦੀ ਹੈ ਅਖ਼ਬਾਰ ਜਦੋਂ
ਬੱਚੀ ਮੇਰੀ ਸਹਿਮ ਕੇ ਬਹਿ ਜੇ, ਪੜ੍ਹ ਲਏ ਅੱਖਰ ਚਾਰ ਜਦੋਂ।
-ਹੰਝੂਆਂ ਦੀ ਕਿਣਮਿਣ ਵਿਚ ਜੋ ਗੱਲਬਾਤ ਹੋਈ
ਉਹਦੇ ਵਰਗੀ ਮੁੜ ਕੇ ਨਾ ਬਰਸਾਤ ਹੋਈ।
ਇਸ ਸ਼ਾਇਰੀ ਵਿਚ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੇ ਰੰਗ ਹਨ, ਇਸ ਦੇ ਤਰੰਗ ਹਨ, ਪਿਆਰ ਦੇ ਉਮੰਗ ਹਨ, ਸੁਹਜ ਦੀ ਸੁਗੰਧ ਹੈ ਅਤੇ ਰਸਿਕਤਾ ਹੈ। ਗ਼ਜ਼ਲਾਂ ਸਰਲ ਅਤੇ ਪਾਏਦਾਰ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਚਿੰਤਨ ਦੀ ਗਹਿਰਾਈ ਹੈ ਅਤੇ ਭਾਵਨਾ ਦੀ ਉਚਾਈ ਹੈ। ਗ਼ਜ਼ਲ ਦੀ ਤਕਨੀਕ ਨੂੰ ਪਰਬੀਨਤਾ ਨਾਲ ਨਿਭਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਉੱਚੇ ਖਿਆਲ ਅਤੇ ਸੁੱਚੇ ਆਦਰਸ਼ਾਂ ਦੀ ਬਾਤ ਪਾਈ ਗਈ ਹੈ। ਕਿਤੇ-ਕਿਤੇ ਵਿਅੰਗ ਦੀਆਂ ਚੋਟਾਂ ਹਨ, ਜੋ ਸਾਡੀ ਚੇਤਨਾ ਨੂੰ ਟੁੰਬਦੀਆਂ ਹਨ। ਉਹ ਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾਵਾਂ, ਨਫ਼ਰਤਾਂ ਅਤੇ ਸੜਿਆਂ ਵਿਚ ਜਲਦੀ ਬਲਦੀ ਲੁਕਾਈ ਨੂੰ ਪ੍ਰੀਤ ਅਤੇ ਮੁਹੱਬਤ ਦੇ ਸੁਨੇਹੇ ਵੰਡਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਕੁੜੀਆਂ ਦੀ ਬੇਕਦਰੀ, ਭਰੂਣ ਹੱਤਿਆ, ਭ੍ਰਿਸ਼ਟਾਚਾਰ, ਜਹਾਲਤ ਅਤੇ ਨਸ਼ਿਆਂ ਦੇ ਵਧਦੇ ਰੁਝਾਨ ਤੋਂ ਉਹ ਉਪਰਾਮ ਹੈ। ਉਹ ਕੋਮਲ ਹਰਫ਼ਾਂ ਰਾਹੀਂ ਸਭ ਦੇ ਦਿਲਾਂ 'ਤੇ ਮਰਹਮ ਲਗਾਉਣਾ ਲੋਚਦਾ ਹੈ। ਦਿਲਾਂ ਵਿਚ ਉਤਰ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਇਸ ਗ਼ਜ਼ਲ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਦਾ ਦਿਲੀ ਸਵਾਗਤ ਹੈ।

ਦਰਦ ਦਾਮਨ-ਦਾਮਨ
ਗ਼ਜ਼ਲਗੋ : ਗੁਰਦੀਪ
ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਕ : ਲੋਕ ਗੀਤ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ, ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ
ਮੁੱਲ : 150 ਰੁਪਏ, ਸਫ਼ੇ : 104.

ਸ਼ਾਇਰ ਦਾ ਦਸਵਾਂ ਗ਼ਜ਼ਲ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਦਰਦ ਦਾਮਨ-ਦਾਮਨ ਦਰਦਮੰਦਾਂ ਨੂੰ ਸਮਰਪਿਤ ਹੈ। ਉਸ ਨੂੰ ਸ਼ਿਕਵਾ ਹੈ ਕਿ ਉਸ ਦੀ ਸ਼ਾਇਰੀ ਨੂੰ ਠੀਕ ਢੰਗ ਨਾਲ ਸਮਝਿਆ ਨਹੀਂ ਜਾ ਰਿਹਾ। ਉਸ ਕੋਲ ਸਮਝਾਉਣ ਵਾਲੀ ਜ਼ਬਾਨ ਨਹੀਂ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਪਾਠਕਾਂ ਕੋਲ ਉਸ ਦੇ ਤਸੱਵਰਾਂ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਵਾਲਾ ਦਿਲ ਨਹੀਂ। ਉਹ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਸ ਦੀ ਸ਼ਾਇਰੀ ਕੁਝ ਵੱਖਰੀ ਕਿਸਮ ਦੀ ਹੈ। ਹੋਰ ਸ਼ਾਇਰ ਸ਼ਿਅਰ ਕਹਿ ਕੇ ਖੁਸ਼ੀ ਹਾਸਲ ਕਰਦੇ ਹਨ ਪਰ ਉਹ ਹੋਰ ਵੀ ਤਨਹਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਨੂੰ ਕਿਤਾਬ ਛਪਾ ਕੇ ਵੀ ਕੋਈ ਖੁਸ਼ੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ ਪਰ ਉਹ ਫਰਜ਼ ਵੱਲੋਂ ਸ਼ਿਅਰ ਕਹੀ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਆਓ, ਉਸ ਦੇ ਦਿਲ ਦੇ ਦਰਦ ਨਾਲ ਸਾਂਝ ਪਾਈਏ-
-ਆਉਂਦੀ ਹੈ ਦਿਲ ਦੇ ਸਾਜ਼ ਤੋਂ ਆਵਾਜ਼ ਹੋਰ ਹੀ
ਅਪਣਾ ਲਿਆ ਹੈ ਤੜਪ ਨੇ ਅੰਦਾਜ਼ ਹੋਰ ਹੀ।
-ਦੁਸ਼ਮਣ ਹੈ ਆਪ ਚੈਨ ਦਾ, ਇਹ ਦਿਲ ਅਜੀਬ ਸ਼ੈਅ ਹੈ
ਲੁਕ ਕੇ ਪੁਕਾਰਦੀ ਹੈ, ਇਹ ਮੰਜ਼ਲ ਅਜੀਬ ਸ਼ੈਅ ਹੈ।
-ਹਵਾ ਇਕ ਉਦਾਸੀ ਨੂੰ ਸੀਨੇ ਲੁਕਾਈ
ਮੇਰਾ ਹਾਲ ਪੁੱਛਣ ਬਹੁਤ ਵਾਰ ਆਈ।
-ਭੀੜ ਭਰਿਆ ਇਹ ਜੋ ਬੀਆਬਾਨ ਹੈ
ਇਕ ਨਵੀਂ ਤਹਿਜ਼ੀਬ ਦਾ ਵਰਦਾਨ ਹੈ।
-ਸ਼ੋਰ ਵਿਚ ਸੁੱਤੇ ਨੇ ਜੋ ਸੌਖੇ ਜਗਾ ਹੋਣੇ ਨਹੀਂ
ਬਿਨ ਜਗਾਏ ਲੁੱਟ ਹੁੰਦੇ ਘਰ ਬਚਾ ਹੋਣੇ ਨਹੀਂ।
ਉਸ ਦੇ ਸ਼ਿਅਰਾਂ ਵਿਚ ਵਲਵਲਿਆਂ ਦੀ ਤੀਖਣਤਾ, ਜਜ਼ਬਿਆਂ ਦੀ ਡੂੰਘਾਈ ਅਤੇ ਦਿਲ ਚੀਰਵੀਂ ਤਨਹਾਈ ਹੈ। ਗ਼ਜ਼ਲਾਂ ਵਿਚ ਉਰਦੂ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੀ ਭਰਮਾਰ ਹੈ ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅਰਥ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਚ ਦਿੱਤੇ ਹੋਏ ਹਨ। ਇਹ ਸ਼ਾਇਰੀ ਦਿਲ ਦੀ ਪੁਕਾਰ ਹੈ, ਰੂਹ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਹੈ ਅਤੇ ਧੁਰ ਅੰਦਰ ਤੱਕ ਲਹਿ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਖੂਬਸੂਰਤ, ਖੂਬਸੀਰਤ, ਵਜ਼ਨਦਾਰ, ਪੁਖ਼ਤਾ ਅਤੇ ਪੁਰਅਸਰ ਸ਼ਾਇਰੀ ਦਾ ਸਤਿਕਾਰ ਕਰਨਾ ਬਣਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਪੁਸਤਕ ਨੂੰ ਖੁਸ਼ਆਮਦੀਦ ਕਹਿੰਦੇ ਹੋਏ ਮੈਂ ਮਾਣ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦੀ ਹਾਂ।

-ਡਾ: ਸਰਬਜੀਤ ਕੌਰ ਸੰਧਾਵਾਲੀਆ
ਮੋ: 98147-16367.

ਪੰਜਾਬੀ ਮੁਹਾਵਰਾ ਅਤੇ ਅਖਾਣ ਕੋਸ਼
ਸੰਪਾਦਕ : ਪ੍ਰੋ: ਬਿਕਰਮ ਸਿੰਘ ਘੁੰਮਣ
ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਕ : ਵਾਰਿਸ ਸ਼ਾਹ ਫਾਊਂਡੇਸ਼ਨ, ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ
ਮੁੱਲ : 300 ਰੁਪਏ, ਸਫ਼ੇ : 272.

ਡਾ: ਬਿਕਰਮ ਸਿੰਘ ਘੁੰਮਣ ਨੇ ਆਪਣੇ ਨਾਲ ਇਕ ਉਤਸ਼ਾਹੀ ਵਿਦਵਾਨ ਡਾ: ਜਗੀਰ ਸਿੰਘ ਨੂਰ ਨੂੰ ਸ਼ਾਮਿਲ ਕਰਕੇ 'ਪੰਜਾਬੀ ਮੁਹਾਵਰਾ ਅਤੇ ਅਖਾਣ ਕੋਸ਼' (2013) ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਇਹ ਕੋਸ਼ ਸਕੂਲ ਅਤੇ ਕਾਲਜ ਪੱਧਰ ਦੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਲਈ ਇਕ ਬਹੁਮੁੱਲੀ ਸੌਗਾਤ ਹੈ। ਇਸ ਕੋਸ਼ ਵਿਚ ਲਗਭਗ ਸਾਢੇ ਤਿੰਨ ਹਜ਼ਾਰ ਮੁਹਾਵਰੇ ਅਤੇ ਡੇਢ ਹਜ਼ਾਰ ਅਖਾਣ ਸੰਗ੍ਰਹਿਤ ਹਨ। ਹਰ ਇੰਦਰਾਜ਼ (ਐਂਟਰੀ) ਓ, ਅ ਦੇ ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਹੈ, ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਕਿਸੇ ਵੀ ਮੁਹਾਵਰੇ ਜਾਂ ਅਖਾਣ ਨੂੰ ਲੱਭਣਾ ਕਾਫੀ ਸੌਖਾ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ। ਹਰ ਮੁਹਾਵਰੇ ਅਤੇ ਅਖਾਣ ਦੇ ਅਰਥ ਦਿੱਤੇ ਗਏ ਹਨ। ਕਈ ਮੁਹਾਵਰੇ ਇਲਾਕੇ ਅਨੁਸਾਰ ਵੱਖਰੇ-ਵੱਖਰੇ ਅਰਥਾਂ ਵਿਚ ਵੀ ਵਰਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਅਜਿਹੇ ਮੁਹਾਵਰਿਆਂ ਦੇ ਇਕ ਤੋਂ ਵੱਧ ਅਰਥ ਨਿਕਲਦੇ ਹਨ। ਵਿਦਵਾਨ ਸੰਪਾਦਕਾਂ ਨੇ ਅਜਿਹੇ ਸਾਰੇ ਅਰਥ ਦਿੱਤੇ ਹਨ।
ਕੋਸ਼ ਦੇ ਆਰੰਭ ਵਿਚ ਮੁਹਾਵਰਿਆਂ ਅਤੇ ਅਖਾਣਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ, ਉਤਪਤੀ ਅਤੇ ਮਹੱਤਵ ਬਾਰੇ ਗੰਭੀਰ ਵਿਚਾਰ ਚਰਚਾ ਛੇੜੀ ਗਈ ਹੈ। ਡਾ: ਘੁੰਮਣ, 'ਮੁਹਾਵਰਾ' ਸ਼ਬਦ ਨੂੰ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਕਰਦਾ ਹੋਇਆ ਲਿਖਦਾ ਹੈ ਕਿ ਮੁਹਾਵਰਾ ਅਰਬੀ ਭਾਸ਼ਾ ਦਾ ਸ਼ਬਦ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੇ ਅਰਥ ਹਨ : ਕਿਸੇ ਖਾਸ ਢੰਗ ਨਾਲ ਗੱਲ ਕਰਨਾ। ਮੁਹਾਵਰਾ ਦੋ-ਚਾਰ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦਾ ਛੋਟਾ ਸਮੂਹ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਸ਼ਬਦੀ ਅਰਥ ਕੁਝ ਹੋਰ ਅਤੇ ਭਾਵ ਅਰਥ ਕੁਝ ਹੋਰ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਹਮੇਸ਼ਾ ਭਾਵ ਅਰਥਾਂ ਵਿਚ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। (ਪੰਨਾ 7) ਡਾ: ਜਗੀਰ ਸਿੰਘ ਨੂਰ ਨੇ ਮੁਹਾਵਰਿਆਂ ਅਤੇ ਅਖਾਣਾਂ ਦੀ ਰੂਪ-ਰਚਨਾ ਬਾਰੇ ਸੰਵਾਦ ਛੇੜਿਆ ਹੈ। ਉਸ ਅਨੁਸਾਰ, ਮੁਹਾਵਰੇ ਅਤੇ ਅਖਾਣ ਕਿਸੇ ਵੀ (ਲੋਕ) ਸਾਹਿਤ ਦਾ ਵਡਮੁੱਲਾ ਖਜ਼ਾਨਾ ਅਤੇ (ਲੋਕ) ਭਾਸ਼ਾ ਦੀ ਕਾਰਗਰ ਜੁਗਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਕਿਸੇ ਭਾਸ਼ਾ ਦੀ ਅਮੀਰੀ, ਪੁਖ਼ਤਗੀ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਾਲਤਾ ਦਾ ਮੀਰੀ ਗੁਣ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। (ਪੰਨਾ 19) ਮੁਹਾਵਰੇ ਅਤੇ ਅਖਾਣ ਕਿਸੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਦੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਅੰਗਾਂ ਅਤੇ ਚਰਿੱਤਰ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਲਈ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਅੰਗਰੇਜ਼ ਹਾਕਮਾਂ ਨੇ ਪੰਡਿਤ ਸ਼ਰਧਾ ਰਾਮ ਫਿਲੌਰੀ ਪਾਸੋਂ 'ਪੰਜਾਬੀ ਬਾਤ ਚੀਤ' ਪੁਸਤਕ ਦੀ ਰਚਨਾ ਇਸੇ ਮਨਸ਼ਾ ਨੂੰ ਮੁੱਖ ਰੱਖ ਕੇ ਕਰਵਾਈ ਸੀ। ਇਸ ਪੁਸਤਕ ਵਿਚ ਮਾਝੇ, ਦੁਆਬੇ, ਮਾਲਵੇ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਪਰਬਤੀ ਖੇਤਰਾਂ ਦੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਨੂੰ ਮੁਹਾਵਰਿਆਂ ਅਤੇ ਅਖਾਣਾਂ ਦੇ ਸੰਦਰਭ ਵਿਚ ਰੂਪਮਾਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਅਜੋਕੇ ਸਮੇਂ ਵਿਚ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ, ਪਟਿਆਲਾ ਅਤੇ ਲੁਧਿਆਣਾ ਆਦਿ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਵਿਚ ਸਥਿਤ ਪੰਜਾਬ ਦੀਆਂ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀਆਂ ਨੂੰ ਖੇਤਰੀ ਕੋਸ਼ ਤਿਆਰ ਕਰਨ ਦੀ ਵੀ ਜ਼ਰੂਰਤ ਹੈ।

-ਪ੍ਰੋ: ਬ੍ਰਹਮਜਗਦੀਸ਼ ਸਿੰਘ
ਮੋ: 98760-52136

ਮੈਨੂੰ ਕੀ
ਲੇਖਕ : ਜਰਨੈਲ ਸਿੰਘ
ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਕ : ਲੋਕ ਗੀਤ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ
ਮੁੱਲ : 125ઠਰੁਪਏ, ਸਫ਼ੇઠ: 80.

ਕੈਨੇਡਾ ਵਾਸੀ ਜਰਨੈਲ ਸਿੰਘ ਦੀ ਇਹ ਕਿਤਾਬ ਨਵੇਂ ਸੰਸਕਰਨ ਵਿਚ ਛਪ ਕੇ ਆਈ ਹੈ। ਪੁਸਤਕ ਇਸ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂઠ1981 ਤੇઠ2007ઠਵਿਚ ਛਪੀ ਸੀ। ਇਸ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਲੇਖਕ ਦੀਆਂ ਅੱਧੀ ਦਰਜਨ ਦੇ ਕਰੀਬ ਪੁਸਤਕਾਂ ਛਪ ਚੁੱਕੀਆਂ ਹਨ। ਪੁਸਤਕ ਵਿਚ ਲੇਖਕ ਦੀਆਂઠ15ઠਕਹਾਣੀਆਂ ਹਨ। ਸੁਜਾਨ ਸਿੰਘ ਦਾ ਕਥਨ ਹੈ ਕਿ ਜਰਨੈਲ ਸਿੰਘઠਆਪਣੇ ਅਨੁਭਵ ਵਿਚੋਂ ਲਿਖਦਾ ਹੇ। ਕਹਾਣੀਆਂ ਦਾ ਆਕਾਰ ਛੋਟਾ ਹੈ। ਅਨੁਭਵ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਜੀਵਨ ਦੇ ਯਥਾਰਥ ਦੀ ਤਸਵੀਰ ਹੈ। ਕਹਾਣੀਕਾਰ ਪ੍ਰੇਮ ਗੋਰਖੀ (ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ) ਨੇઠਪੁਸਤਕ ਬਾਰੇ ਲਿਖਿਆ ਹੈ 'ਤੇਰੀਆਂ ਕਹਾਣੀਆਂ ਦੇ ਹਜ਼ੂਮ ਵਿਚ ਖੜ੍ਹਿਆਂ ਮੈਂ ਸੰਤੁਸ਼ਟਤਾ ਮਹਿਸੂਸ ਕੀਤੀ ਹੈ ਪਰ ਕਹਾਣੀਆਂ ਦੀ ਧਰਤ ਰਤਾ ਕੁ ਰੱਕੜ ਜਿਹੀ ਹੈ'। ਆਪਣੇ ਸਮਕਾਲੀ ਕਹਾਣੀਕਾਰ ਨੂੰ ਖੁਸ਼ਆਮਦੀਦ ਕਿਹਾ ਹੈ। ਕਹਾਣੀ ਬੁਰਜ ਦੀ ਇੱਟ (ਪੰਨਾ-11) ਦੋ ਭਰਾਵਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਪਾਣੀ ਪਿੱਛੇ ਲੜਾਈ ਦੀ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚੋਂ ਇਕ ਭਰਾ ਊਧਮ ਸਿੰਘ ਕਚਹਿਰੀ ਵਿਚ ਵਕੀਲਾਂ ਨੂੰ ਫੀਸਾਂ ਦਿੰਦਾ ਥੱਕ ਜਾਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਜਦੋਂ ਭਤੀਜਾ ਸਾਂਝੀਵਾਲਤਾ ਦੀ ਗੱਲ ਕਰਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਉਸ ਵਾਸਤੇ ਭਤੀਜਾ ਬੁਰਜ ਹੈ। ਪਰ ਉਹ ਸੋਚਦਾ ਹੈ ਕਿ ਭਰਾਵਾਂ ਦੇ ਰਿਸ਼ਤੇ ਦੇ ਬੁਰਜ ਦੀ ਇੱਟ ਡਿਗ ਚੁੱਕੀ ਹੈ। ਕਹਾਣੀ ਹੱਕ (ਪੰਨਾ-16) ਮਛੇਰਿਆਂ ਵੱਲੋਂ ਮੱਛੀ ਫੜਨ ਦੀ ਹੈ। ਪਰ ਅਜਾਇਬ ਘਰ ਵਿਚ ਰੱਖਣ ਵੇਲੇ ਇਨਾਮ ਦੀ ਲਾਲਸਾ ਵਿਚ ਮੱਛੀ ਫੜਨ ਦਾ ਦਾਅਵਾ ਅਫਸਰ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਬੂਸ਼ਟਰ ਵਿਚ ਝੂਠੀ ਮੁਕੱਦਮੇਬਾਜ਼ੀ ਅਤੇ ਸਿਆਸਤਦਾਨਾਂ ਦੀ ਧੱਕੇਸ਼ਾਹੀ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਹੈ। ਕਹਾਣੀ ਸੁਆਹ ਦੀ ਢੇਰੀ ਵਿਚ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਖਾਤਰ ਸ਼ਹੀਦ ਹੋਏ ਪਾਤਰ ਦਵਿੰਦਰ ਦੀ ਚਿਖਾ ਬਲਦੀ ਵੇਖ ਉਸ ਦੇ ਸਾਥੀ ਭਾਵਕ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਕਹਾਣੀ ਫਲੈਸ਼ ਬੈਕ ਵਿਚ ਹੈ। (ਪੰਨਾ-25) ਮਖੌਟੇ (ਪੰਨਾ-30) ਵਿਚ ਵਿਖਾਵਾ ਕਰਦੀ ਸ਼ਹਿਰੀ ਮਾਨਸਿਕਤਾ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਹੈ। ਮੌਜਾਂ ਹੀ ਮੌਜਾਂ ਆਰਥਿਕ ਵਿਸ਼ੇ 'ਤੇ ਕੇਂਦਰਿਤ ਹੈ। ਕਹਾਣੀ ਵਿਸ਼ਵੀਕਰਨ ਵਿਚ ਗੁਆਚੇ ਪਾਤਰ ਕੁਲਬੀਰ ਸਿੰਘ ਦੀ ਹੈ ਜੋ ਟਰੈਕਟਰ ਖਰੀਦ ਤਾਂ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਪਰ ਮੁਰਮੰਤ ਕਰਾਉਣ ਵੇਲੇ ਔਖਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਅੱਗੋਂ ਉਸ ਦਾ ਸ਼ਰੀਕ ਬਚਨ ਸਿੰਘ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਕੁਲਬੀਰ ਸਿੰਹਾ ਤੈਨੂੰ ਤਾਂ ਮੌਜਾਂ ਹੀ ਮੌਜਾਂ ਨੇ। (ਪੰਨਾ-38) ਹੋਰ ਕਹਾਣੀਆਂ ਵਿਚ ਚੰਦਰਕਾਂਤਾ, ਜਾਲ, ਚਾਬੀ, ਜੰਗ, ਦੌਲਾ, ਤਮਾਸ਼ਾ ਠੀਕ-ਠੀਕ ਹਨ, ਕਲਾਤਮਿਕ ਪੱਖ ਭਾਵੇਂ ਕਮਜ਼ੋਰ ਹੈ। ਸਿਰਲੇਖ ਵਾਲੀ ਕਹਾਣੀ (ਪੰਨਾ-78) ਦਾ ਪਾਤਰ ਮੋਟਰ ਸਾਈਕਲ ਖ਼ਰਾਬ ਹੋਣ 'ਤੇ ਚਿੰਤਾ ਵਿਚ ਹੈ। ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਖੇਡਦੇ ਬੱਚਿਆਂ ਦਾ ਫਿਕਰ ਕਰਦਾ ਮੈਨੂੰ ਕੀ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ।ઠਕਹਾਣੀ ਦਾ ਮੰਤਵ ਸਪੱਸ਼ਟ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਕਥਾ ਰਸ ਦਾ ਅਨੰਦ ਪਾਠਕ ਨੂੰ ਜ਼ਰੂਰ ਮਿਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

-ਪ੍ਰਿੰ: ਗੁਰਮੀਤ ਸਿੰਘ ਫਾਜ਼ਿਲਕਾ
ਮੋ: 98148-56160

ਗੋਰੀ ਸਰਕਾਰ
ਲੇਖਕ : ਦਵਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਮਲਹਾਂਸ
ਪ੍ਰਕਾਸਕ : ਚੇਤਨਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ, ਪੰਜਾਬੀ ਭਵਨ ਲੁਧਿਆਣਾ
ਮੁੱਲ : 150 ਰੁਪਏ, ਸਫ਼ੇ : 107.

ਦਵਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਮਲਹਾਂਸ ਦਾ ਇਹ ਦੂਜਾ ਕਹਾਣੀ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿਚ ਉਸ ਨੇ 11 ਕਹਾਣੀਆਂ ਸ਼ਾਮਿਲ ਕੀਤੀਆਂ ਹਨ। ਉਸ ਦੀਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਕਹਾਣੀਆਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਪੰਜਾਬੀ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਦੀ ਮਾਨਸਿਕਤਾ ਨਾਲ ਜੁੜੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਹਨ, ਜੋ ਪੈਰ-ਪੈਰ 'ਤੇ ਵਿਦੇਸ਼ੀਂ ਜਾਣ ਲਈ ਤਰਲੋਮੱਛੀ ਹੋ ਰਹੇ ਹਨ, ਭਾਵੇਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਉਥੇ ਕੁਝ ਵੀ ਕਰਨਾ ਪਵੇ। ਮਲਹਾਂਸ ਦੀਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਕਹਾਣੀਆਂ ਵਾਚਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਸ ਦੇ ਅੰਦਰਲੇ ਦਰਦ ਦਾ ਸਹਿਜੇ ਹੀ ਪਤਾ ਚਲਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਦੇ ਚਿੰਤਨ ਤੋਂ ਹੁਨਰਬੰਦੀ 'ਚ ਹੋਏ ਵਿਕਾਸ ਦੀ ਝਲਕ ਵੀ ਕਹਾਣੀਆਂ 'ਚੋਂ ਝਲਕਦੀ ਹੈ। ਕਹਾਣੀਆਂ ਦੇ ਵਿਸ਼ੇ ਭਾਵੇਂ ਆਮ ਪ੍ਰਵਾਸੀ ਪੰਜਾਬੀ ਲੇਖਕਾਂ ਵਰਗੇ ਹਨ। ਜੋ ਵਿਦੇਸ਼ ਵਸਦੇ ਹੋਏ ਵੀ ਪੰਜਾਬ, ਪੰਜਾਬੀ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬੀਅਤ ਦੀ ਗੱਲ ਕਰਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਲੇਖਕ ਇਨ੍ਹਾਂ ਕਹਾਣੀਆਂ ਵਿਚ ਯਥਾਰਥ ਦੇ ਅੰਗ-ਸੰਗ ਰਹਿ ਕੇ ਉਥੇ ਵਸੇ ਪੰਜਾਬੀਆਂ ਦੇ ਰਹਿਣ-ਸਹਿਣ, ਤੌਰ-ਤਰੀਕੇ ਅਤੇ ਸਾਫ਼-ਸੁਥਰੇ ਵਾਰਤਾਲਾਪ ਦੁਆਰਾ ਇਹ ਸਿੱਧ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਪੰਜਾਬੀ ਆਪਣੀ ਜ਼ਬਾਨ ਅਤੇ ਇਥੋਂ ਦੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਨੂੰ ਕਦੇ ਵੀ ਨਹੀ ਛੱਡ ਸਕਦੇ। ਉਸ ਕੋਲ ਅਜਿਹਾ ਮਘਦਾ ਅਹਿਸਾਸ ਵੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਰਾਹੀਂ ਹਰ ਪ੍ਰਵਾਸੀ ਬਿਗਾਨੀ ਧਰਤੀ 'ਤੇ ਰਿਸ਼ਤਿਆਂ ਦੀ ਟੁੱਟ-ਭੱਜ ਅਤੇ ਭੈਣ-ਭਰਾ, ਦੋਸਤ-ਮਿੱਤਰ, ਮਾਸੀ, ਤਾਈ, ਮਾਤਾ-ਪਿਤਾ ਸਮੇਤ ਪੰਜਾਬੀਆਂ ਦੀ ਨੇੜਤਾ ਤੇ ਦੂਰੀ ਦੇ ਜਟਿਲ ਸਮੀਕਰਨਾਂ ਨੂੰ ਹੰਢਾਉਂਦਾ ਹੋਇਆ ਆਪਣੇ-ਆਪ ਨੂੰ ਵਿਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿਚ ਗੁਆਚਣ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦਾ। ਦਵਿੰਦਰ ਮਲਹਾਂਸ ਨੇ ਬਹੁਤ ਹੀ ਕਲਾਮਈ ਢੰਗ ਨਾਲ ਪ੍ਰਵਾਸੀ ਪੰਜਾਬੀ ਅਤੇ ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਮੂਲ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਬਣੇ ਸਬੰਧਾਂ ਨੂੰ ਉਜਾਗਰ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਉਸ ਨੇ ਕਾਫੀ ਸ਼ਿੱਦਤ ਨਾਲ ਪੰਜਾਬੀਆਂ ਅਤੇ ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਮਾਨਸਿਕਤਾ ਨੂੰ ਪਾਠਕਾਂ ਸਾਹਮਣੇ ਖੋਲ੍ਹਿਆ ਹੈ। ਉਸ ਦੀਆਂ ਕਹਾਣੀਆਂ ਮੁੰਡਾ, ਸੂਜਨ- ਪਾਮਿਲਾ, ਸਰਕਾਰੀ ਨਲਕਾ ਤੇ ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਸੇਮ, ਭਵਜਲ ਅਤੇ ਇਹ ਉਹ ਕਾਰਗਿਲ ਨਹੀਂ, ਇਸੇ ਪੰਜਾਬੀ ਪ੍ਰਵਾਸੀ ਮੂਲ ਤੇ ਪੈਂਤੜੇ ਦੀਆਂ ਕਹਾਣੀਆਂ ਹਨ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਉਹ ਸਫ਼ਲਤਾ ਨਾਲ ਪਾਠਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਰੱਖਣ ਵਿਚ ਹਰ ਪੱਖੋਂ ਸਫ਼ਲ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਲੇਖਕ ਆਪਣੇ ਇਸ ਤਜਰਬੇ ਨੂੰ ਗਹਿਰਾਈ ਤੱਕ ਲਿਜਾਣ ਵਿਚ ਕਾਮਯਾਬ ਹੋਇਆ ਹੈ।

-ਰਮੇਸ਼ ਤਾਂਗੜੀ
ਮੋ: 9463079655

ਦਰਦਾਂ ਦੇ ਗੀਤ
ਲੇਖਕ : ਸਿੰਦਰ ਧੌਲਾ
ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਕ : ਲੋਕ ਰੰਗ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ, ਬਰਨਾਲਾ
ਮੁੱਲ : 80 ਰੁਪਏ, ਸਫ਼ੇ : 64

ਸਿੰਦਰ ਧੌਲਾ ਜਾਣਿਆ-ਪਛਾਣਿਆ ਗੀਤਕਾਰ ਨਹੀਂ, ਪਰ ਜਾਣੇ-ਪਛਾਣੇ ਕਈ ਗੀਤਕਾਰਾਂ ਨਾਲੋਂ ਅੱਡਰੀ ਸੋਚ ਜ਼ਰੂਰ ਰੱਖਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਮਨ ਦੇ ਵਲਵਲੇ ਰਿਕਾਰਡ ਹੋਣ ਲਈ ਪ੍ਰਗਟ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ, ਸਗੋਂ ਹੁੰਦੇ-ਵਾਪਰਦੇ ਪ੍ਰਤੀ ਉਸ ਦੇ ਮਨ ਵਿਚ ਡਾਢਾ ਦੁੱਖ ਹੈ। ਉਸ ਨੂੰ ਇਸ ਗੱਲ ਦਾ ਵੀ ਦੁੱਖ ਹੈ ਕਿ ਗੀਤਕਾਰਾਂ ਨੇ ਪੰਜਾਬਣ ਮੁਟਿਆਰ, ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਜਵਾਨੀ, ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਹਾਲਾਤ ਨੂੰ ਗ਼ਲਤ ਪ੍ਰਸੰਗ ਵਿਚ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਸਿੰਦਰ ਦੀ ਪਲੇਠੀ ਪੁਸਤਕ 'ਦਰਦਾਂ ਦੇ ਗੀਤ' ਦੇ ਸਾਰੇ ਗੀਤ ਰਵਾਇਤੀ ਗੀਤਕਾਰੀ ਨਾਲੋਂ ਵੱਖਰੇ ਹਨ। ਉਸ ਨੇ ਪਿਆਰ ਦੇ ਝੂਟਿਆਂ ਤੇ ਵਿਛੋੜੇ ਦੀ ਤਾਬ ਦੀ ਥਾਂ ਪੰਜਾਬ ਵੱਲੋਂ ਝੱਲੇ ਪੈਂਦੇ ਸੰਤਾਪ ਦੀ ਗੱਲ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਉਸ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਕਾਮਿਆਂ ਦੀ ਗੱਲ ਕੀਤੀ ਹੈ, ਜੋ ਦਿਨ-ਰਾਤ ਹੱਡ-ਭੰਨਵੀਂ ਮਿਹਨਤ ਕਰਦੇ ਨੇ, ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਹੱਕਾਂ 'ਤੇ ਡਾਕਾ ਵੱਜਦਾ ਹੈ। ਜੱਟਾਂ ਨਾਲ ਹੁੰਦੀ ਧੱਕੇਸ਼ਾਹੀ, ਅੰਧਵਿਸ਼ਵਾਸੀ ਸੋਚ, ਕੁੱਖਾਂ 'ਚ ਮਰਦੀਆਂ ਧੀਆਂ ਅਤੇ ਗੁਲਾਮੀ ਦੀਆਂ ਜ਼ੰਜੀਰਾਂ ਤੋੜਨ ਵਾਲੇ ਕ੍ਰਾਂਤੀਕਾਰੀ ਗੀਤ ਉਸ ਨੇ ਲਿਖੇ ਹਨ। ਧਰਤੀ ਮਾਂ ਨੂੰ ਵੇਚਣ 'ਤੇ ਤੁਲੇ ਲੀਡਰਾਂ ਬਾਰੇ ਸਿੰਦਰ ਨੇ ਬਹੁਤ ਭਾਵੁਕਤਾ ਨਾਲ ਲਿਖਿਆ ਹੈ :
ਇਹ ਹੈ ਮੇਰੇ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਧਰਤੀ,
ਪੰਜ ਦਰਿਆਵਾਂ ਦੀ ਰਾਣੀ ਮਾਂ,
ਰਲ ਮਾਲਕਾਂ ਕਹਿਣੇ ਕਰ'ਤੀ।
ਭਾਰਤ ਦੀ ਭ੍ਰਿਸ਼ਟ ਰਾਜਨੀਤੀ 'ਤੇ ਸਿੰਦਰ ਨੇ ਕਰਾਰੀ ਚੋਟ ਮਾਰੀ ਹੈ। ਉਸ ਨੂੰ ਇਸ ਗੱਲ ਦਾ ਬੇਹੱਦ ਦੁੱਖ ਹੈ ਕਿ ਵੋਟਾਂ ਵੇਲੇ ਸਾਰੀਆਂ ਪਾਰਟੀਆਂ ਦੇ ਆਗੂ ਹੱਥ ਜੋੜ-ਜੋੜ ਦਰਾਂ 'ਤੇ ਆਉਂਦੇ ਨੇ, ਪਰ ਜਦੋਂ ਗੱਦੀ 'ਤੇ ਬੈਠ ਜਾਂਦੇ ਨੇ ਤਾਂ ਅੱਖਾਂ ਫੇਰ ਲੈਂਦੇ ਨੇ। ਉਹ ਲਿਖਦਾ ਹੈ :
ਸਿਰ 'ਤੇ ਸੁਨਹਿਰੀ ਤਾਜ ਵਾਲਿਓ,
ਜਨਤਾ ਤੁਸੀਂ ਠੱਗ ਚੋਰ ਹੋ।
ਵੋਟਾਂ ਵੇਲੇ ਹੱਥ ਤੁਸੀਂ ਬੰਨ੍ਹਦੇ,
ਗੱਦੀ ਉੱਤੇ ਬੈਠੇ ਬਣੇ ਹੋਰ ਹੋ।
ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪੁਸਤਕ ਵਿਚਲੇ ਬਾਕੀ ਦੇ ਸਾਰੇ ਗੀਤ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਸੋਚ ਬਦਲਣ ਦਾ ਹੋਕਾ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਨੇ। ਸਿੰਦਰ ਧੌਲਾ ਦਾ ਨਾਂਅ ਗੀਤਕਾਰੀ ਖੇਤਰ ਵਿਚ ਬੇਸ਼ੱਕ ਨਵਾਂ ਹੈ, ਪਰ ਉਸ ਦੀ ਸੋਚ ਮੰਝੀ ਹੋਈ ਹੈ।

-ਸਵਰਨ ਸਿੰਘ ਟਹਿਣਾ
ਮੋ: 98141-78883

2013 ਵਿਚ ਰੀਵਿਊ ਲਈ ਪ੍ਰਾਪਤ ਪੁਸਤਕਾਂ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅਜੇ ਤੱਕ ਰੀਵਿਊ ਨਹੀਂ ਛਪ ਸਕੇ :

'ਸਿੱਧੂ ਬੰਸ' ਅਤੇ 'ਸਿੱਖ ਮਿਸਲਾਂ' ਦਾ ਸੰਖੇਪ ਇਤਿਹਾਸ
ਲੇਖਕ : ਮਾਸਟਰ ਨਛੱਤਰ ਸਿੰਘ
ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਕ : ਲੇਖਕ ਖ਼ੁਦ
ਮੁੱਲ : 150 ਰੁਪਏ, ਸਫ਼ੇ : 288.
--------
ਹਰਫਾਂ ਦੇ ਦੀਵੇ
ਲੇਖਕ : ਤੀਰਥ ਸਿੰਘ ਦਰਦ
ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਕ : ਪੰਜ ਆਬ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ, ਜਲੰਧਰ
ਮੁੱਲ : 100 ਰੁਪਏ, ਸਫ਼ੇ : 124.
--------
ਸ਼ਬਦ ਨਿਮੋਲੀਆਂ
ਲੇਖਕ : ਡਾ: ਸੁਰਜੀਤ ਖੁਰਮਾ
ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਕ : ਅਮਰਜੀਤ ਸਾਹਿਤ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ, ਪਟਿਆਲਾ
ਮੁੱਲ : 100 ਰੁਪਏ, ਸਫ਼ੇ : 80.
------------
ਲੋਕ ਗੀਤ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ ਵੱਲੋਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਪੁਸਤਕਾਂ
ਕਲਿ ਆਈ ਕੁੱਤੇ ਮੂਹੀਂ
ਲੇਖਕ : ਅਸ਼ੋਕ ਚਰਨ 'ਆਲਮਗੀਰ'
ਮੁੱਲ : 500 ਰੁਪਏ, ਸਫ਼ੇ : 456
--------
ਮੱਸਿਆ ਦੀ ਰਾਤ
ਲੇਖਕ : ਸਵਰਾਜਬੀਰ
ਮੁੱਲ : 125 ਰੁਪਏ, ਸਫ਼ੇ : 104.
--------
ਮੇਦਨੀ
ਲੇਖਕ : ਸਵਰਾਜਬੀਰ
ਮੁੱਲ : 125 ਰੁਪਏ, ਸਫ਼ੇ : 115.
--------
ਕੈਕਟਸ ਦੀ ਖੁਸ਼ਬੂ
ਲੇਖਕ : ਨਰਿੰਦਰਪਾਲ ਕੌਰ
ਮੁੱਲ : 175 ਰੁਪਏ, ਸਫ਼ੇ : 88.
--------
ਹੇਠ ਵਗੇ ਦਰਿਆ
ਲੇਖਕ : ਕੁਲਵੰਤ
ਮੁੱਲ : 150 ਰੁਪਏ, ਸਫ਼ੇ : 91.
--------
ਧਰਮ ਗੁਰੂ
ਲੇਖਕ : ਸਵਰਾਜਬੀਰ
ਮੁੱਲ : 125 ਰੁਪਏ, ਸਫ਼ੇ : 92.
--------
ਜਾਗੋ ਨਹੀਂ ਆਈ
ਲੇਖਕ : ਹਰਕੋਮਲ ਬਰਿਆਰ
ਮੁੱਲ : 150 ਰੁਪਏ, ਸਫ਼ੇ : 111.
--------
ਚਿੜੀਆਂ ਦਾ ਚੋਗ
ਲੇਖਕ : ਡਾ: ਅਸ਼ਵਨੀ ਕੁਮਾਰ
ਮੁੱਲ : 150 ਰੁਪਏ, ਸਫ਼ੇ : 103.
--------
ਕਾਸ਼ਿਕਾ
ਲੇਖਕ : ਧਰਮਿੰਦਰ ਸੇਖੋਂ
ਮੁੱਲ : 175 ਰੁਪਏ, ਸਫ਼ੇ : 128.
--------
ਕੰਬੋਜਾਂ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ
ਲੇਖਕ : ਪਰਕਾਸ਼ ਸਿੰਘ ਜੰਮੂ
ਮੁੱਲ : 600 ਰੁਪਏ, ਸਫ਼ੇ : 568.

29-12-2013

 ਵਿਸ਼ਵੀਕਰਨ : ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਅਤੇ ਵਿਵੇਚਨ
ਸੰਪਾਦਕ : ਡਾ: ਭੀਮ ਇੰਦਰ ਸਿੰਘ
ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਕ : ਯੂਨੀਸਟਾਰ ਬੁੱਕਸ, ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ
ਮੁੱਲ : 240 ਰੁਪਏ, ਸਫ਼ੇ : 188.

ਵਿਸ਼ਵੀਕਰਨ, ਪੂੰਜੀਵਾਦ ਦਾ ਹੀ ਵਿਕਸਤ ਹੋਇਆ ਰੂਪ ਹੈ। ਇਸ ਬਾਰੇ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਚਿੰਤਕਾਂ ਦੇ ਵਿਲੱਖਣ ਵਿਚਾਰਾਂ ਸਨਮੁਖ ਵਿਚਰਦਿਆਂ ਸਾਨੂੰ ਪੂੰਜੀਵਾਦ ਦੀਆਂ ਨਿੱਤ ਨਵੀਆਂ ਬਦਲਦੀਆਂ ਪ੍ਰਵਿਰਤੀਆਂ ਦਾ ਗਿਆਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਵਿਸ਼ਵੀਕਰਨ ਦੇ ਭਿਆਨਕ ਪ੍ਰਭਾਵਾਂ ਨੇ ਸਮੁੱਚੇ ਸੰਸਾਰ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤ ਵਿਚ ਲੈ ਲਿਆ ਹੈ। ਆਪਣਾ ਮਾਲ ਵੇਚਣ ਲਈ ਲੋਕਾਂ ਵਿਚ ਗ਼ੈਰ-ਜ਼ਰੂਰੀ ਜਾਂ ਮਸਨੂਈ ਲੋੜਾਂ ਪੈਦਾ ਕੀਤੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਸੇ ਭਾਵਨਾ ਅਧੀਨ ਬਹੁਕੌਮੀ ਕੰਪਨੀਆਂ ਸੰਸਾਰ ਵਿਚ ਉਪਭੋਗਤਾਵਾਦੀ ਸਮਾਜ ਸਿਰਜਣ ਦੇ ਯਤਨ ਵਿਚ ਰਹਿੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਅਜਿਹੇ ਦੌਰ ਵਿਚ ਸਾਹਿਤ, ਸੱਭਿਆਚਾਰ, ਮੀਡੀਆ, ਸੰਗੀਤ ਆਦਿ ਸਭ ਕੁਝ ਵਿਕਣ ਲਈ ਪਰੋਸਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਪੰਜਾਬੀ ਪਾਠਕਾਂ ਨੂੰ ਇਸ ਸਬੰਧੀ ਸੁਚੇਤ ਕਰਨ ਲਈ ਡਾ: ਭੀਮ ਇੰਦਰ ਸਿੰਘ ਦੁਆਰਾ 'ਵਿਸ਼ਵੀਕਰਨ' ਵਿਸ਼ੇ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਚਿੰਤਕਾਂ ਦੀਆਂ ਲਿਖਤਾਂ ਇਸ ਪੁਸਤਕ ਵਿਚ ਸੰਪਾਦਤ ਕੀਤੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ। ਸੋਲਾਂ ਲੇਖ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਵੱਲੋਂ ਲਿਖੇ ਗਏ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਵਿਚ ਪ੍ਰੋ: ਰਣਧੀਰ ਸਿੰਘ, ਪ੍ਰੋ: ਏਜਾਜ਼ ਅਹਿਮਦ, ਸਰਦਾਰਾ ਸਿੰਘ ਮਾਹਿਲ, ਪ੍ਰੋ: ਸੁੱਚਾ ਸਿੰਘ ਗਿੱਲ, ਡਾ: ਰੌਣਕੀ ਰਾਮ, ਪ੍ਰੋ: ਟੀ. ਆਰ. ਵਿਨੋਦ, ਪ੍ਰੋ: ਹਰਿਭਜਨ ਸਿੰਘ ਭਾਟੀਆ, ਡਾ: ਸੁਰਜੀਤ ਬਰਾੜ, ਹਰਵਿੰਦਰ ਭੰਡਾਲ, ਪ੍ਰੋ: ਸੁਖਦੇਵ ਸਿੰਘ, ਪ੍ਰੋ: ਕਮਲੇਸ਼ ਉੱਪਲ, ਡਾ: ਕੁਲਦੀਪ ਸਿੰਘ ਦੀਪ, ਪ੍ਰੋ: ਸੁਰਿੰਦਰ ਕੁਮਾਰ ਦਵੇਸਵਰ ਅਤੇ ਤਸਕੀਨ ਆਦਿ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਭ ਚਿੰਤਕਾਂ ਨੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿਚ ਪੈਂਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵਾਂ ਨੂੰ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਵਿਸ਼ਵੀਕਰਨ ਦੇ ਬੁਨਿਆਦੀ ਸਰੋਕਾਰ, ਵਿਸ਼ਵ ਪੱਧਰ ਦੀ ਆਰਥਿਕਤਾ, ਖੇਤੀ ਸੈਕਟਰ ਵਿਚਲਾ ਪ੍ਰਭਾਵ, ਸੱਭਿਆਚਾਰ, ਭਾਸ਼ਾ, ਮੀਡੀਆ, ਪੰਜਾਬੀ ਕਵਿਤਾ, ਕਹਾਣੀ, ਰੰਗਮੰਚ, ਨਾਵਲ ਆਦਿ ਸਬੰਧੀ ਆਪਣੀ ਚਿੰਤਾਵਾਂ ਪ੍ਰਗਟ ਕੀਤੀਆਂ ਹਨ।
ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਚ ਕੀਤੇ ਅਜਿਹੇ ਉਪਰਾਲੇ ਬੜੇ ਸ਼ਲਾਘਾਯੋਗ ਹਨ। ਪ੍ਰਗਤੀਸ਼ੀਲ ਧਿਰਾਂ ਪਿਛਲੇ ਕਾਫੀ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਵਿਆਪਕ ਪੱਧਰ 'ਤੇ ਆਪਣਾ ਨੀਤੀਗਤ ਵਿਰੋਧ ਪ੍ਰਗਟਾ ਰਹੀਆਂ ਹਨ।

-ਡਾ: ਹਰਪ੍ਰੀਤ ਸਿੰਘ ਹੁੰਦਲ
ਮੋ: 94636-84511.

ਮੈਖ਼ਾਨਾ-ਜਾਮ-ਓ-ਪੈਮਾਨਾ
ਸੰਪਾਦਕ : ਟੀ. ਐਨ. ਰਾਜ਼
ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਕ : ਯੂਨੀਸਟਾਰ ਬੁਕਸ, ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ
ਮੁੱਲ : 100 ਰੁਪਏ, ਸਫ਼ੇ : 147.

ਬਿਨਾਂ ਸ਼ੱਕ ਉਰਦੂ ਗ਼ਜ਼ਲ ਦਾ ਮੁੱਢਲਾ ਦੌਰ ਵਧੇਰੇ ਕਰਕੇ ਸ਼ਰਾਬ, ਸ਼ਬਾਬ ਤੇ ਇਸ਼ਕ ਦੁਆਲੇ ਕੇਂਦਰਤ ਰਿਹਾ ਹੈ ਤੇ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਇਸ ਦੇ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਦਾ ਘੇਰਾ ਵਸੀਹ ਹੁੰਦਾ ਚਲਾ ਗਿਆ। ਸਮਾਂ ਪਾ ਕੇ ਉਰਦੂ ਗ਼ਜ਼ਲ ਨੇ ਵੀ ਆਪਣਾ ਸਰੂਪ ਬਦਲਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਤੇ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਚ ਆ ਕੇ ਤਾਂ ਗ਼ਜ਼ਲ ਨੇ ਆਪਣੇ ਸੁਭਾਅ ਵਿਚ ਵਰਨਣਯੋਗ ਤਬਦੀਲੀਆਂ ਕੀਤੀਆਂ ਹਨ। ਪਰ ਪੰਜਾਬੀ ਦੇ ਕੁਝ ਗ਼ਜ਼ਲਗੋ ਉਰਦੂ ਗ਼ਜ਼ਲ ਦੇ ਉਪਰੋਕਤ ਮੁਢਲੇ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਨੂੰ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਚ ਵਰਜਿਤ ਕਰੀ ਜਾ ਰਹੇ ਹਨ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਠੀਕ ਨਹੀਂ ਠਹਿਰਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ। ਉਪਰੋਕਤ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਨੂੰ ਜ਼ਿੰਦਗੀ 'ਚੋਂ ਮਨਫ਼ੀ ਕਰਕੇ ਦੇਖੋ, ਬਾਕੀ ਬਚਦਾ ਹੀ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਪੰਜਾਬ ਸ਼ਰਾਬ ਦੀ ਖ਼ਪਤ ਲਈ ਪੂਰੇ ਦੇਸ਼ 'ਚੋਂ ਅੱਗੇ ਹੈ ਜੇ ਫਿਰ ਵੀ ਗ਼ਜ਼ਲ ਵਿਚ ਇਸ ਸ਼ਬਦ ਦੇ ਪ੍ਰਯੋਗ ਨੂੰ ਪਰੰਪਰਾ ਕਹਿ ਕੇ ਭੰਡਿਆ ਜਾਏ ਤਾਂ ਇਹ ਇਮਾਨਦਾਰੀ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਹਾਂ ਨਵੀਨਤਾ ਤੇ ਸਮਰੱਥਾ ਦਾ ਮਹੱਤਵ ਝੁਠਲਾਇਆ ਨਹੀਂ ਜਾ ਸਕਦਾ। 'ਮੈਖ਼ਾਨਾ-ਜਾਮ-ਓ-ਪੈਮਾਨਾ' ਟੀ. ਐਨ. ਰਾਜ਼ ਵੱਲੋਂ ਸੰਪਾਦਿਤ ਕੀਤੀ ਅਜਿਹੀ ਹੀ ਪੁਸਤਕ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿਚ ਨਾਮਵਰ ਉਰਦੂ ਸ਼ਾਇਰਾਂ ਦੇ ਸ਼ਰਾਬ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਮਸ਼ਹੂਰ ਸ਼ਿਅਰ ਇਕੱਤਰ ਕੀਤੇ ਗਏ ਹਨ ਤੇ ਕੁਝ ਮਸਲਸਲ ਗ਼ਜ਼ਲਾਂ ਵੀ। ਇਸ ਵਿਚ ਕੁਝ ਕਤੇਅ ਤੇ ਰੁਬਾਈਆਂ ਵੀ ਹਨ ਤੇ ਰਾਜਾ ਮੇਹਦੀ ਅਲੀ ਖਾਂ ਦੀ ਇਕ-ਦੋ ਪਾਤਰੀ ਰਚਨਾ 'ਦੋ ਸ਼ਰਾਬੀ' ਵੀ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਰਾਜ਼ ਹੁਣ ਤੱਕ ਉਰਦੂ ਸ਼ਾਇਰੀ ਦੇ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਚ ਛੇ ਅਨੁਵਾਦ ਪ੍ਰਸਤੁਤ ਕਰ ਚੁੱਕਾ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਾਰੀਆਂ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨਾਵਾਂ ਦੀ ਭਰਪੂਰ ਪ੍ਰਸੰਸਾ ਹੋਈ ਹੈ। 'ਮੈਖ਼ਾਨਾ-ਜਾਮ-ਓ-ਪੈਮਾਨਾ' ਵਿਚ ਉਰਦੂ ਦੇ ਉਸਤਾਦ ਗ਼ਜ਼ਲਕਾਰਾਂ ਦੇ ਸ਼ਿਅਰ ਤੇ ਕਲਾਮ ਦਰਜ ਹਨ। ਇਹ ਪੁਸਤਕ ਭਾਵੇਂ ਵਿਸ਼ਾਬੱਧ ਹੈ ਪਰ ਫਿਰ ਵੀ ਇਸ ਨੂੰ ਪੜ੍ਹਦਿਆਂ ਪਾਠਕ ਦਾ ਜੋਸ਼ ਮੱਠਾ ਨਹੀਂ ਪੈਂਦਾ ਤੇ ਅੱਗੇ ਪੜ੍ਹਨ ਦੀ ਲਾਲਸਾ ਲਗਾਤਾਰ ਬਣੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਕਿਸੇ ਪੁਸਤਕ ਨੂੰ ਸੰਪਾਦਿਤ ਕਰਨਾ ਸੁਖਾਲ਼ਾ ਕਾਰਜ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਤੇ ਇਹ ਹੋਰ ਵੀ ਕਠਿਨ ਕਾਰਜ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਦ ਉਸਤਾਦ ਸ਼ਾਇਰਾਂ ਨੂੰ ਇਕ ਥਾਂ ਇਕੱਠਾ ਕਰਨਾ ਹੋਵੇ। ਸੋ ਉਪਰੋਕਤ ਪੁਸਤਕ ਦੀ ਸੰਪਾਦਨਾ ਲਈ ਰਾਜ਼ ਭਰਪੂਰ ਵਧਾਈ ਦਾ ਹੱਕਦਾਰ ਹੈ ਜਿਸ ਨੇ ਉਰਦੂ ਨਾ ਜਾਨਣ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਵੀ ਇਸ ਜ਼ੁਬਾਨ ਦੀ ਖ਼ੂਬਸੂਰਤ ਸ਼ਾਇਰੀ ਦੇ ਰੂਬਰੂ ਕਰਵਾਇਆ ਹੈ। ਹਰ ਪੰਨੇ ਦੇ ਹੇਠਾਂ ਔਖੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੇ ਅਰਥ ਦੇਣ ਤੇ ਅੰਤ ਵਿਚ ਸ਼ਰਾਬ ਸਬੰਧੀ ਚੋਣਵੀਂ ਸ਼ਬਦਾਬਲੀ ਦੇਣ ਨਾਲ ਪੁਸਤਕ ਦਾ ਵਜ਼ਨ ਹੋਰ ਵੀ ਵਧ ਗਿਆ ਹੈ।

-ਗੁਰਦਿਆਲ ਰੌਸ਼ਨ
ਮੋ: 9988444002

ਕਿੱਸਾ ਕਾਵਿ-ਸਮਾਜਿਕ ਤਨਾਉ ਅਤੇ ਤ੍ਰਾਸਦੀ
ਲੇਖਿਕਾ : ਗੁਰਪ੍ਰੀਤ ਕੌਰ
ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਕ : ਲੋਕ ਗੀਤ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ
ਮੁੱਲ : 200 ਰੁਪਏ, ਸਫ਼ੇ : 134.

ਕਿੱਸਾ ਕਾਵਿ ਮੱਧ-ਕਾਲੀਨ ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਦੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਹੈ। ਇਹ ਵਿਧਾ ਪੰਜਾਬੀ ਲੋਕ ਜੀਵਨ ਨਾਲ ਹੋਰਨਾਂ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਨਾਲੋਂ ਵੱਧ ਜੁੜੀ ਹੋਈ ਹੈ। ਕਿੱਸਾ ਕਾਵਿ ਪੰਜਾਬੀ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਨੂੰ ਭਰਵੇਂ ਰੂਪ ਵਿਚ ਉਜਾਗਰ ਕਰ ਸਕਿਆ ਹੈ। ਡਾ: ਗੁਰਪ੍ਰੀਤ ਕੌਰ ਨੇ ਵਿਚਾਰਾਧੀਨ ਪੁਸਤਕ ਵਿਚ 'ਕਿੱਸਾ ਕਾਵਿ-ਸਮਾਜਿਕ ਤਨਾਉ ਅਤੇ ਤ੍ਰਾਸਦੀ' ਸਬੰਧੀ ਗੰਭੀਰ ਚਰਚਾ ਛੋਹੀ ਹੈ। ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਅਧਿਐਨ ਨੂੰ ਪੰਜ ਕਾਂਡਾਂ ਵਿਚ ਵੰਡਿਆ ਹੈ। ਪਹਿਲੇ ਕਾਂਡ ਵਿਚ ਕਿੱਸਾ ਕਾਵਿ ਦੇ ਰਚਨਾਤਮਿਕ ਪਰਿਪੇਖ ਸਬੰਧੀ ਨਿੱਠ ਕੇ ਸੰਵਾਦ ਰਚਾਇਆ ਹੈ। ਅਸਲ ਵਿਚ ਇਹ ਕਾਂਡ ਰਸਮੀ ਸਿਧਾਂਤਕ ਪਰਿਪੇਖ ਹੈ। ਇਸ ਵਿਚ ਕਿੱਸਾ ਕਾਵਿ ਦੀ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ ਕਰਦਿਆਂ ਵਿਭਿੰਨ ਸਾਹਿਤ ਕੋਸ਼ਾਂ ਅਤੇ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਦੀਆਂ ਟੂਕਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਕਿੱਸਾ ਕਾਵਿ ਨੂੰ ਬਿਰਤਾਂਤਕ ਕਾਵਿ ਸਵੀਕਾਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੀ ਕਥਾ ਲੰਮੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਕਾਵਿ ਰੂਪ ਵਿਚ ਵਿਅਕਤੀ ਅਤੇ ਸਮਾਜ ਦੇ ਦਵੰਦ ਦੀ ਪੇਸ਼ਕਾਰੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਕਾਵਿ ਰੂਪ ਸਾਮੀ ਪ੍ਰਭਾਵ ਅਧੀਨ ਹੋਂਦ ਵਿਚ ਆਇਆ। ਇਹ ਲੌਕਿਕ ਸਾਹਿਤ ਦੀ ਪ੍ਰਥਮ ਉਦਾਹਰਨ ਹੈ ਜੋ ਕਿ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਲੋਕਧਾਰਾ ਤੋਂ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੈ। ਖੋਜਕਰਤਾ ਨੇ ਅਗਲੇ ਕਾਂਡਾਂ ਵਿਚ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਇਸ਼ਕ, ਸੂਰਮਗਤੀ ਅਤੇ ਭਗਤੀ ਦੇ ਕਿੱਸਿਆਂ ਵਿਚ ਸਮਾਜਿਕ ਤਣਾਉ ਅਤੇ ਤ੍ਰਾਸਦੀ ਸਬੰਧੀ ਡੂੰਘੀ ਨੀਝ ਨਾਲ ਨੁਕਤੇ ਉਜਾਗਰ ਕੀਤੇ ਹਨ। ਇਸ਼ਕ ਦੇ ਕਿੱਸਿਆਂ ਵਿਚੋਂ ਹੀਰ, ਸੱਸੀ, ਸ਼ੀਰੀ-ਫ਼ਰਹਾਦ, ਮਿਰਜ਼ਾ ਸਾਹਿਬਾਂ ਆਦਿ ਵਿਚੋਂ ਤਨਾਉ ਅਤੇ ਤ੍ਰਾਸਦੀ ਦੀ ਨਿਸ਼ਾਨਦੇਹੀ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਕਿੱਸਿਆਂ ਵਿਚ ਨਾਇਕ ਪਰਦੇਸੀ, ਇਕੱਲੇ, ਸਾਧਨਹੀਣ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਟੈਬੂ ਸਮਾਜ ਨਾਲ ਸਖ਼ਤ ਟੱਕਰ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸੰਘਰਸ਼ ਭਾਵੇਂ ਵਿਅਕਤੀਗਤ ਹੈ ਪਰ ਉਹ ਆਪਣੇ ਕਾਰਜ ਤੋਂ ਥਿੜਕਦੇ ਨਹੀਂ। ਨਾਇਕ ਨਾਇਕਾਵਾਂ ਦੀ ਅਸਾਧਾਰਨ ਪ੍ਰਤੀਬੱਧਤਾ ਇਨ੍ਹਾਂ ਕਿੱਸਿਆਂ ਵਿਚ ਤ੍ਰਾਸਦੀ ਨੂੰ ਜਨਮ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਖੋਜਕਰਤਾ ਨੇ ਸੂਰਮਗਤੀ ਦੇ ਕਿੱਸਿਆਂ ਵਿਚੋਂ ਦੁੱਲਾ ਭੱਟੀ ਅਤੇ ਰਸਾਲੂ ਦੀ ਚੋਣ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਦੁੱਲਾ ਟਕਰਾਉ ਅਤੇ ਤਣਾਉ ਵਿਚੋਂ ਮਰ ਕੇ ਵੀ ਉੱਭਰਦਾ ਹੈ। ਰਸਾਲੂ ਦੀ ਵਿਲੱਖਣਤਾ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਆਰਾਮ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ। ਇਕ ਜਿੱਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦੂਜੀ ਲਈ ਜੂਝਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਦੀ ਯਾਤਰਾ ਦਰਦ ਤੋਂ ਦਰਦ ਦੀ ਮੁਕਤੀ ਤੱਕ ਹੈ। ਭਗਤੀ ਦੇ ਕਿੱਸਿਆਂ ਵਿਚੋਂ ਡਾ: ਗੁਰਪ੍ਰੀਤ ਨੇ ਪੂਰਨ ਭਗਤ, ਰਾਜਾ ਭਰਥਰੀ ਅਤੇ ਗੋਪੀ ਚੰਦ ਨੂੰ ਅਧਿਐਨ ਵਸਤੂ ਵਜੋਂ ਅੰਗੀਕਾਰ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਕਾਦਰਯਾਰ ਦੇ ਪੂਰਨ ਭਗਤ ਦੇ ਸਾਰੇ ਪਾਤਰ ਤ੍ਰਾਸਦੀ ਭੋਗਦੇ ਹਨ। ਰਾਜਾ ਭਰਥਰੀ ਦੀ ਕਥਾ ਰਿਸ਼ਤਿਆਂ ਦੀ ਨਿਰਾਰਥਕਤਾ ਦੀ ਕਥਾ ਹੈ। ਗੋਪੀ ਚੰਦ ਸੰਸਾਰ ਤੋਂ ਉਪਰਾਮਤਾ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਭਗਤੀ ਕਿੱਸਿਆਂ ਦੇ ਨਾਇਕ ਅਣਦਿਸਦੇ ਸੰਸਾਰ ਨਾਲ ਜੁੜ ਕੇ ਆਪਾ ਉੱਚਿਆਉਂਦੇ ਹਨ।

-ਡਾ: ਧਰਮ ਚੰਦ ਵਾਤਿਸ਼
ਮੋ: 98144-46007

22-12-2013

 ਹੀਰੇ ਮੋਤੀ
ਸੰਪਾਦਕ : ਡਾ: ਕਰਮਜੀਤ ਕੌਰ
ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਕ : ਵਾਰਿਸ ਸ਼ਾਹ ਫਾਊਂਡੇਸ਼ਨ, ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ
ਮੁੱਲ : 200 ਰੁਪਏ, ਸਫ਼ੇ : 160.

'ਹੀਰੇ ਮੋਤੀ' ਪੁਸਤਕ ਵਿਚ ਮਨੁੱਖੀ ਜੀਵਨ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਚੋਣਵੀਆਂ ਸੂਕਤੀਆਂ (ਸੁਚੱਜੇ ਕਥਨ) ਸੰਗ੍ਰਹਿਤ ਕੀਤੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ। ਪੁਸਤਕ ਦੀ ਸੂਝਵਾਨ ਸੰਪਾਦਕਾ ਡਾ: ਕਰਮਜੀਤ ਕੌਰ ਨੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸੂਕਤੀਆਂ ਨੂੰ ਗੁਰਮੁਖੀ ਵਰਣਮਾਲਾ ਦੇ ਅਖਰ ਕ੍ਰਮ (ਓ, ਅ, ੲ) ਅਨੁਸਾਰ ਸੰਕਲਿਤ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਇਹੋ ਜਿਹਾ ਕੰਮ ਧੀਰਜ-ਭਾਅ ਨਾਲ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਡਾ: ਕਰਮਜੀਤ ਕੌਰ ਨੇ ਧੀਰਜ, ਠਰ੍ਹੰਮੇ ਅਤੇ ਕਠਿਨ ਸਾਧਨਾ ਦੁਆਰਾ ਇਸ ਪੁਸਤਕ ਦੀ ਵਸਤੂ-ਸਮਗਰੀ ਨੂੰ ਸਰੰਜਾਮ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਕਈ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਬਾਰੇ ਇਕ ਤੋਂ ਵੱਧ ਸੂਕਤੀਆਂ ਵੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਗੋਚਰ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। 'ਸੱਚ' ਦੇ ਸੰਕਲਪ ਬਾਰੇ ਸੰਗ੍ਰਹਿਤ ਕੀਤੀਆਂ ਉਸ ਦੀਆਂ ਕੁਝ ਟਿੱਪਣੀਆਂ ਦੇਖੋ : 1. ਸੱਚ ਬੋਲੋਗੇ ਤਾਂ ਤੁਸੀਂ ਦੋਸਤਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਦੁਸ਼ਮਣ ਬਣਾ ਲਵੋਗੇ, 2. ਸੱਚ ਹਮੇਸ਼ਾ ਕੌੜਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, 3. ਸੱਚ ਬੋਲੋ ਪਰ ਸੱਚ ਬੋਲ ਕੇ ਉਸੇ ਵਕਤ ਭੱਜ ਜਾਉ, 4. ਝੂਠ ਦੇ ਕਈ ਰੂਪ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਪਰ ਸੱਚ ਦਾ ਇਕੋ ਰੂਪ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, 5. ਜਿਹੜਾ ਆਦਮੀ ਸੱਚ ਬੋਲਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਦੇ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਮਿੱਤਰ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, 6. ਸੱਚ ਦੀ ਭਾਸ਼ਾ ਬਹੁਤ ਸਰਲ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਪਰ ਇਹ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਸਮਝ ਆਉਂਦੀ ਹੈ, 7. ਸੱਚ ਦੀ ਨੀਂਹ ਅਜਿਹੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਜਿਹੜੀ ਲੱਖਾਂ ਤੂਫ਼ਾਨ ਆਉਣ 'ਤੇ ਵੀ ਢਹਿੰਦੀ ਨਹੀਂ, 8. ਸੱਚਾ ਜਵਾਬ ਦੋ-ਟੁੱਕ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਪਰ ਝੂਠਾ ਇਧਰ-ਉਧਰ ਦੀਆਂ ਮਾਰਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। (ਸਫ਼ੇ 30-31)। ਸਾਨੂੰ 'ਹੀਰੇ ਮੋਤੀ' ਵਰਗੀਆਂ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਪੁਸਤਕਾਂ ਦੀ ਜ਼ਰੂਰਤ ਹੈ। ਲੇਖਕਾ ਨੂੰ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਸਿੱਖ ਸਤਿਗੁਰਾਂ, ਸੂਫ਼ੀ ਦਰਵੇਸ਼ਾਂ, ਕਿੱਸਾ ਕਵੀਆਂ ਅਤੇ ਸੰਸਾਰ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਲੇਖਕਾਂ ਦੀਆਂ ਟੂਕਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਸੰਗ੍ਰਹਿਤ ਕਰਨ ਦਾ ਉਪਰਾਲਾ ਕਰੇ ਕਿਉਂਕਿ ਜਦੋਂ ਕਿਸੇ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਕਥਨ ਨਾਲ ਉਸ ਦੇ ਲੇਖਕ ਦਾ ਨਾਂਅ ਜੁੜ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਇਹ ਵਧੇਰੇ ਉਪਯੋਗ ਅਤੇ ਪ੍ਰਮਾਣਯੋਗ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। 'ਹੀਰੋ ਮੋਤੀ' ਵਿਚ ਸੰਕਲਿਤ ਕਥਨਾਂ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਲੇਖਕਾਂ ਦੇ ਨਾਂਅ ਨਹੀਂ ਆਏ। ਮੇਰਾ ਖਿਆਲ ਹੈ ਕਿ ਆਪਣੇ ਆਗਾਮੀ ਯਤਨਾਂ ਵਿਚ ਸੰਪਾਦਕਾ ਇਹ ਕਮਜ਼ੋਰੀ ਦੂਰ ਕਰ ਲਵੇਗੀ। ਤਾਂ ਵੀ ਸਕੂਲਾਂ-ਕਾਲਜਾਂ ਵਿਚ ਪੜ੍ਹਨ ਵਾਲੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਲਈ ਇਹ ਪੁਸਤਕ ਅਤਿਅੰਤ ਉਪਯੋਗੀ ਸਿੱਧ ਹੋਵੇਗੀ।

-ਪ੍ਰੋ: ਬ੍ਰਹਮਜਗਦੀਸ਼ ਸਿੰਘ
ਮੋ: 98760-52136

ਚੈਖ਼ੋਵ ਦੀਆਂ ਸ੍ਰੇਸ਼ਟ ਕਹਾਣੀਆਂ
ਅਨੁਵਾਦਕ : ਧਰਮ ਸਿੰਘ ਗੁਲਾਟੀ
ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਕ : ਸੰਗਮ ਪਬਲੀਕੇਸ਼ਨਜ਼, ਸਮਾਣਾ
ਮੁੱਲ : 200 ਰੁਪਏ, ਸਫ਼ੇ : 200.

'ਚੈਖ਼ੋਵ ਦੀਆਂ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ ਕਹਾਣੀਆਂ' ਦਾ ਅਨੁਵਾਦ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਲੇਖਕ ਧਰਮ ਸਿੰਘ ਗੁਲਾਟੀ ਵੱਲੋਂ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਉਸ ਨੇ ਇਸ ਵਿਚ ਨੌਂ ਸੰਸਾਰ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਕਹਾਣੀਆਂ ਸ਼ਾਮਿਲ ਕੀਤੀਆਂ ਹਨ। ਇਹ ਚੋਣ ਉਸ ਦੀ ਨਿਰੋਲ ਆਪਣੀ ਹੀ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੌਂ ਕਹਾਣੀਆਂ ਵਿਚ ਚੈਖ਼ੋਵ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਕਲਾ ਤੇ ਉੱਤਮਤਾ ਦੇ ਕਈ ਰੰਗ ਤੇ ਸ਼ੈਲੀਆਂ ਉੱਘੜ ਕੇ ਸਾਹਮਣੇ ਆਉਂਦੀਆਂ ਹਨ।
ਇਸ ਵਿਚ 'ਨਕਾਬ' ਅਤੇ 'ਗਿਰਗਟ' ਜਿਹੀਆਂ ਵਿਅੰਗਾਤਮਕ ਕਹਾਣੀਆਂ ਵੀ ਹਨ। ਇਸ ਵਿਚ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਪਲ-ਪਲ ਬਦਲਦੇ ਵਿਹਾਰ ਅਤੇ ਦੋਗਲੇ ਕਿਰਦਾਰ ਨੂੰ ਚੈਖ਼ੋਵ ਨੇ ਆਪਣੇ ਵਿਅੰਗ ਦਾ ਨਿਸ਼ਾਨਾ ਬਣਾਇਆ ਹੈ। 'ਕਲਰਕ ਦੀ ਮੌਤ' ਤੇ 'ਦੁਸ਼ਮਣ' ਮਨੋਵਿਗਿਆਨਕ ਕਹਾਣੀਆਂ ਹਨ, ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਧੁਰ ਅੰਦਰ ਵਾਪਰ ਰਹੇ ਪਛਤਾਵੇ ਅਤੇ ਘ੍ਰਿਣਾ ਦਾ ਪ੍ਰਗਟਾਵਾ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ. 'ਵਾਕਾਂ' ਤੇ 'ਸੰਤਾਪ' ਮਾਨਵੀ ਦੁੱਖਾਂ ਦੀ ਗਾਥਾ ਪੇਸ਼ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ। 'ਵਾਰਡ ਨੰ: 6' ਰੂਸ ਦੇ ਹਸਪਤਾਲਾਂ ਦੀ ਮੰਦੀ ਦੇ ਘਿਨਾਉਣੀ ਹਾਲਤ ਦਾ ਬਿਆਨ ਪੇਸ਼ ਕਰਨ ਵਾਲੀਆਂ ਕਹਾਣੀਆਂ ਹਨ। 'ਖੋਲ ਦੇ ਅੰਦਰ' ਇਕ ਅਜਿਹੇ ਬੰਦੇ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਹੈ, ਜੋ ਖੋਲ ਦੀ ਦੁਨੀਆ 'ਚ ਰਹਿ ਕੇ ਜ਼ਿਆਦਾ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਅਨੁਭਵ ਕਰਦਾ ਹੈ। 'ਇਕ ਰਸਹੀਨ ਕਹਾਣੀ' ਲੰਮੀ ਰਚਨਾ ਹੈ ਜਿਸ ਦਾ ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਨਾਇਕ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਵਿਅਕਤੀ ਹੈ ਪਰ ਉਹ ਆਪਣੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧੀ ਤੋਂ ਹੀ ਭੈਭੀਤ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਚੈਖ਼ੋਵ ਦੀਆਂ ਕਹਾਣੀਆਂ ਸਦੀਵੀ ਸੱਚ ਦੀ ਤਲਾਸ਼ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ ਤੇ ਇਹ ਅੱਜ ਵੀ ਓਨੀਆਂ ਹੀ ਪ੍ਰਸੰਗਿਕ ਹਨ, ਜਿੰਨੀਆਂ ਦੋ ਸੌ ਸਾਲ ਪਹਿਲਾਂ ਸਨ। ਇਹੋ ਜਿਹੇ ਯਤਨ ਲਗਾਤਾਰ ਹੁੰਦੇ ਰਹਿਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ ਤਾਂ ਕਿ ਹਰ ਨਵੀਂ ਪੀੜ੍ਹੀ ਦੇ ਪਾਠਕ ਚੰਗੇ ਤੇ ਮਹਾਨ ਸਾਹਿਤਕ ਵਿਰਸੇ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਰਹਿਣ।

-ਕੇ. ਐਲ. ਗਰਗ
ਮੋ: 94635-37050

ਤੇਰੇ ਬਿਨਾਂ
ਗ਼ਜ਼ਲਕਾਰ : ਕੁਲਵਿੰਦਰ ਫੁੱਲ
ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਕ : ਲੋਕ ਗੀਤ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ, ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ
ਮੁੱਲ : 195 ਰੁਪਏ, ਸਫ਼ੇ : 112.

ਟੁੱਟ-ਭੱਜ ਦੇ ਇਸ ਦੌਰ ਵਿਚ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਦੋ ਹੀ ਚੀਜ਼ਾਂ ਜੋੜੀ ਰੱਖਣ ਵਿਚ ਸਹਾਈ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ ਸੰਗੀਤ ਅਤੇ ਸ਼ਾਇਰੀ। 'ਤੇਰੇ ਬਿਨਾਂ' ਮੁਹੱਬਤ ਦੀ ਉਹ ਸ਼ਾਇਰੀ ਹੈ ਜੋ ਅਣਉਚਿਤ ਕਦਰਾਂ-ਕੀਮਤਾਂ ਨੂੰ ਨਕਾਰਦਿਆਂ ਆਪਣੀਆਂ ਸੂਖਮਭਾਵੀ ਕਦਰਾਂ-ਕੀਮਤਾਂ ਦੀ ਬਲੀ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦੀ ਅਤੇ ਇਕ ਸੰਤੁਲਨ ਬਣਾਈ ਰੱਖਦੀ ਹੈ। ਕੁਲਵਿੰਦਰ ਫੁੱਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਗ਼ਜ਼ਲਕਾਰਾਂ ਦੇ ਕਾਫਲੇ ਵਿਚ ਸ਼ਾਮਿਲ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਦਹਾਕਿਆਂ ਪਹਿਲਾਂ ਗ਼ਜ਼ਲ ਵਿਰੋਧੀ ਲਹਿਰ ਨਾਲ ਦਸਤਪੰਜਾ ਲਿਆ ਅਤੇ ਗ਼ਜ਼ਲ ਨੂੰ ਅੱਜ ਦੇ ਗੌਰਵਮਈ ਮੁਕਾਮ 'ਤੇ ਪਹੁੰਚਾਉਣ ਲਈ ਆਪਣਾ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾਇਆ। ਤੇਰੇ ਬਿਨਾਂ, ਕੁਲਵਿੰਦਰ ਫੁੱਲ ਦਾ ਭਾਵੇਂ ਪਹਿਲਾਂ ਗ਼ਜ਼ਲ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਹੈ ਪਰ ਇਸ ਵਿਚ ਡਾ: ਸਾਧੂ ਸਿੰਘ ਹਮਦਰਦ ਜੀ ਵੱਲੋਂ 'ਅਜੀਤ' ਵਿਚ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ ਗ਼ਜ਼ਲ ਫੁਲਵਾੜੀ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਅੱਜ ਤੱਕ ਦੀਆਂ 'ਫੁੱਲ' ਦੀਆਂ ਗ਼ਜ਼ਲਾਂ ਦਾ ਸਫ਼ਰ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹੈ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਵਿਚ, ਉਸ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਵਿਚ ਵਾਪਰੀਆਂ ਚੰਗੀਆਂ ਮਾੜੀਆਂ ਵੱਡੀਆਂ ਤਬਦੀਲੀਆਂ ਨੂੰ ਗ਼ਜ਼ਲ ਦੀਆਂ ਛੋਟੀ ਬਹਿਰਾਂ ਵਿਚ ਕਵਿਤਾਉਣ ਦਾ ਕ੍ਰਿਸ਼ਮਾ ਵੀ ਪੰਜਾਬੀ ਗ਼ਜ਼ਲ ਦੇ ਮਹਾਨ ਉਸਤਾਦ ਮਰਹੂਮ 'ਦੀਪਕ ਜੈਤੋਈ' ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਫੁੱਲ ਨੂੰ ਮਿਲੀ ਸਰਪ੍ਰਸਤੀ ਦਾ ਕਮਾਲ ਹੀ ਕਿਹਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਤੇਜਿੰਦਰ ਮਨਚੰਦਾ ਵੱਲੋਂ ਬਣਾਏ ਕਲਾਤਮਿਕ ਟਾਈਟਲ ਅਤੇ ਗ਼ਜ਼ਲਾਂ 'ਤੇ ਕੀਤੇ ਆਰਟ ਵਰਕ ਨੇ ਪੁਸਤਕ ਦੀ ਖੂਬਸੂਰਤੀ ਵਿਚ ਵੀ ਖੂਬ ਵਾਧਾ ਕੀਤਾ ਹੈ, ਸਰਲਤਾ, ਸਪੱਸ਼ਟਤਾ ਅਤੇ ਗ਼ਜ਼ਲ ਦੀਆਂ ਬਾਰੀਕੀਆਂ 'ਤੇ ਪਕੜ ਇਸ ਪੁਸਤਕ ਦਾ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਗੁਣ ਹੋਣ ਕਰਕੇ, ਘਰ-ਪਰਿਵਾਰ ਵਿਚ ਪੜ੍ਹੀ ਜਾਣ ਵਾਲੀ ਇਹ ਪੁਸਤਕ, ਆਧੁਨਿਕਤਾ ਦੇ ਦੌਰ ਵਿਚ, ਮੁੱਠਾਂ 'ਚੋਂ ਕਿਰਦੀ ਮਨੁੱਖੀ ਭਾਈਚਾਰੇ ਮੁਹੱਬਤ ਨੂੰ ਅਜਿਹੇ ਸ਼ਿਅਰਾਂ ਰਾਹੀਂ ਬੋਚਣ ਦਾ ਭਰਪੂਰ ਯਤਨ ਹੈ 'ਤੇਰੇ ਬਿਨਾਂ'।

-ਰਾਜਿੰਦਰ ਪਰਦੇਸੀ
ਮੋ: 93576-41552

ਪੰਧ ਹਯਾਤੀ
ਗ਼ਜ਼ਲਗੋ : ਗਿਆਨ ਸਿੰਘ ਦਰਦੀ
ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਕ : ਤਰਲੋਚਨ ਪਬਲਿਸ਼ਰਜ਼, ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ
ਮੁੱਲ : 200 ਰੁਪਏ, ਸਫ਼ੇ : 104.

ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਵਿਰਾਸਤੀ ਮਿੱਟੀ ਦਾ ਮੋਹ ਅਜਿਹਾ ਹੈ ਜੋ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਮੀਲ ਦੂਰ ਬੈਠੇ ਪ੍ਰਵਾਸੀਆਂ ਨੂੰ ਵੀ ਆਪਣੇ ਨਾਲ ਜੋੜੀ ਰੱਖਦਾ ਹੈ। ਪੰਜਾਬੀ ਰੁਜ਼ਗਾਰ ਦੀ ਭਾਲ ਵਿਚ ਵਿਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿਚ ਜਾ ਵਸੇ ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦਿਲ ਦੀਆਂ ਤਾਰਾਂ ਆਪਣੀ ਜਨਮ ਭੂਮੀ ਨਾਲ ਜੁੜੀਆਂ ਰਹੀਆਂ। ਉਦਰੇਵਿਆਂ ਦੇ ਮਾਰੇ ਦਿਲਾਂ ਵਿਚੋਂ ਵਲਵਲਿਆਂ ਦਾ ਹੜ੍ਹ ਵਗਿਆ ਤਾਂ ਉਹ ਕਵਿਤਾ ਦਾ ਰੂਪ ਧਾਰ ਕੇ ਉਛਲਿਆ ਤੇ ਅੰਦਰ ਤਾਈਂ ਭਿਉਂ ਗਿਆ। 'ਪੰਧ ਹਯਾਤੀ' ਦਾ ਰਚਣਹਾਰ ਤਲਖ਼ ਹਕੀਕਤਾਂ ਅਤੇ ਸੰਘਰਸ਼ਾਂ ਵਿਚੋਂ ਗੁਜ਼ਰਿਆ ਪਰ ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਬੋਲੀ, ਧਰਮ, ਇਤਿਹਾਸ ਅਤੇ ਮਹਾਨ ਵਿਰਸੇ ਪ੍ਰਤੀ ਹਮੇਸ਼ਾ ਜਾਗਰੂਕ ਰਿਹਾ। ਜਦ ਕਦੇ ਉਸ ਦੀ ਰੂਹ ਨੇ ਸੱਚ ਦਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਮਹਿਸੂਸ ਕੀਤਾ ਤਾਂ ਉਸ ਨੂੰ ਸ਼ਾਇਰੀ ਇਬਾਦਤ ਬਣ ਕੇ ਨਾਜ਼ਲ ਹੋਈ। ਆਉ, ਮਾਣੀਏ ਇਸ ਕਾਵਿ ਦੀਆਂ ਕੁਝ ਸੁੰਦਰ ਝਲਕਾਂ-
-ਚੁੱਪ ਕਰੋ ਜੀ ਚੁੱਪ ਕਰੋ, ਕੋਈ ਨਜ਼ਰ ਨਾ ਲਾ ਜਾਵੇ
ਮੌਤ ਦੇ ਗਲ ਲੱਗ ਅੱਜ ਮੇਰੀ ਇਹ ਜਿੰਦ ਚੱਲੀ ਮੁਕਲਾਵੇ।
-ਮਹਿਬੂਬ ਦੇ ਦਰ ਉਤੇ ਭੇਟ ਕਰਨ ਵਾਸਤੇ
ਅੱਜ ਤੱਕ ਮੈਂ ਰੱਖੀ ਇਹ ਕੁਆਰੀ ਹੈ ਜ਼ਿੰਦਗੀ।
-ਵਕਤ-ਦਰ-ਵਕਤ ਲੈਣ ਲਈ, ਜ਼ੁਲਮ ਦੇ ਝੱਖੜਾਂ ਦਾ ਹਿਸਾਬ
ਆਪਣੇ ਗੁਰੂ ਦਸ਼ਮੇਸ਼ ਪਿਤਾ ਦੀ, ਦੋ ਧਾਰੀ ਤਲਵਾਰ ਹਾਂ ਮੈਂ।
-ਝੱਖੜ ਝੁਲਦੇ ਜ਼ੁਲਮ ਦੇ ਸਹਿੰਦੀ ਰਹੀ ਸਿੱਖ ਕੌਮ
ਫਿਰ ਵੀ ਚੜ੍ਹਦੀਆਂ ਕਲਾਂ ਵਿਚ ਰਹਿੰਦੀ ਰਹੀ ਸਿੱਖ ਕੌਮ।
-ਛੱਡ ਨਾ ਕਰ ਇਸ ਜਹਾਨ ਦੀ ਗੱਲ
ਕਰ ਕੇਵਲ ਇਕ ਭਗਵਾਨ ਦੀ ਗੱਲ।
ਅਧਿਆਤਮਕਤਾ ਦੇ ਰਸ ਵਿਚ ਡੁੱਬੀ ਯਥਾਰਥਕ ਸ਼ਾਇਰੀ ਦੀ ਇਸ ਪੁਸਤਕ ਦਾ ਭਰਪੂਰ ਸਵਾਗਤ ਹੈ। ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਦੇ ਪੱਖੋਂ ਇਹ ਪਲੇਠਾ ਗ਼ਜ਼ਲ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਇਕ ਉੱਤਮ ਕ੍ਰਿਤ ਹੈ, ਤਕਨੀਕੀ ਪੱਖੋਂ ਹੋਰ ਧਿਆਨ ਦੇਣ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ।

-ਡਾ: ਸਰਬਜੀਤ ਕੌਰ ਸੰਧਾਵਾਲੀਆ
ਮੋ: 98147-16367.

ਆਧੁਨਿਕ ਪੰਜਾਬੀ ਕਹਾਣੀ-ਸਿਆਸੀ ਪਰਿਪੇਖ
ਲੇਖਕ : ਡਾ: ਭੀਮ ਇੰਦਰ ਸਿੰਘ
ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਕ : ਯੂਨੀਸਟਾਰ ਬੁੱਕਸ, ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ
ਮੁੱਲ : 240 ਰੁਪਏ, ਸਫ਼ੇ : 184.

ਪੰਜਾਬੀ ਚਿੰਤਕ ਡਾ: ਭੀਮ ਇੰਦਰ ਸਿੰਘ ਪਿਛਲੇ ਕੁਝ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਨਿਰੰਤਰ ਆਲੋਚਨਾ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿਚ ਸਰਗਰਮੀ ਨਾਲ ਲਿਖ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਹਥਲੀ ਪੁਸਤਕ ਵਿਚ ਉਸ ਨੇ ਸਮੇਂ-ਸਮੇਂ ਪੇਸ਼ ਹੋਈ ਪੰਜਾਬੀ ਕਹਾਣੀ ਦੀ ਸਿਆਸੀ ਚੇਤਨਾ ਦੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਚਿੰਤਨ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾ ਬਣਾਇਆ ਹੈ। ਆਰੰਭਲੇ ਦੌਰ ਤੋਂ ਹੀ ਪੰਜਾਬੀ ਕਹਾਣੀ ਸਮਕਾਲੀ ਸਿਆਸੀ ਯਥਾਰਥ ਦਾ ਕੇਂਦਰ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਚਰਚਿਤ ਰਹੀ ਹੈ। 21ਵੀਂ ਸਦੀ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਦੇ ਹੋਏ ਇਸ ਦੇ ਰੂਪ ਤੇ ਵਿਸ਼ੇ ਪੱਖੋਂ ਕਈ ਤਬਦੀਲੀਆਂ ਆਉਂਦੀਆਂ ਰਹੀਆਂ ਹਨ, ਵਿਸ਼ਵ ਪੱਧਰ 'ਤੇ ਤਾਕਤਾਂ ਦੇ ਬਦਲਦੇ ਰਹੇ ਸਮੀਕਰਨਾਂ, ਸਮਾਜਵਾਦੀ ਢਾਂਚੇ ਨੂੰ ਆਈਆਂ ਚੁਣੌਤੀਆਂ, ਸਾਮਰਾਜਵਾਦੀ ਧਿਰਾਂ ਦੇ ਤਾਕਤਵਰ ਹੋਣ, ਮਨੁੱਖੀ ਅਧਿਕਾਰਾਂ ਦੇ ਹੁੰਦੇ ਘਾਣ ਆਦਿ ਪੱਖਾਂ ਨੇ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕੀਤਾ। ਅਜਿਹੀ ਸਮਾਜਿਕ ਸਥਿਤੀ ਵਿਚ ਲਿਖੀ ਗਈ ਪੰਜਾਬੀ ਕਹਾਣੀ ਨਵ-ਉਦਾਰਵਾਦੀ, ਸਾਮੰਤਵਾਦੀ ਅਤੇ ਪੂੰਜੀਵਾਦੀ ਪ੍ਰਬੰਧ ਦੇ ਵਿਭਿੰਨ ਪੱਖਾਂ ਨੂੰ ਪੇਸ਼ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਕਹਾਣੀ ਨੇ ਸਿਆਸੀ ਚੇਤਨਾ ਦੀ ਪੇਸ਼ਕਾਰੀ ਕਲਾਤਮਿਕ ਅੰਦਾਜ਼ ਨਾਲ ਕੀਤੀ ਹੈ।
ਭੀਮ ਇੰਦਰ ਸਿੰਘ ਨੇ ਭੂਮਿਕਾ ਵਜੋਂ ਇਟਲੀ ਦੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਮਾਰਕਸੀ ਚਿੰਤਕ ਐਨਤੋਨੀਓ ਗ੍ਰਾਮਸ਼ੀ ਦਾ ਲੇਖ ਦਿੱਤਾ ਹੈ, ਜੋ ਚਿੰਤਨ ਨੂੰ ਪਰੰਪਰਾ ਦੇ ਰਚਨਾਤਮਕ ਅਤੇ ਯਥਾਰਥਕ ਪੱਖ ਨਾਲ ਜੋੜਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲੇਖ ਵਿਚ ਗ੍ਰਾਮਸ਼ੀ ਦੀਆਂ ਸਿਆਸੀ ਟਿੱਪਣੀਆਂ ਕਮਿਊਨਿਸਟ ਪਾਰਟੀ ਦੇ ਸਵਾਲ ਬਾਰੇ ਕਈ ਪੱਖਾਂ ਤੋਂ ਵਾਦ-ਵਿਵਾਦ ਵਾਲੀਆਂ ਹਨ। ਸੱਤ ਅਧਿਆਇ ਵਿਚ ਅੰਕਿਤ ਇਹ ਪੁਸਤਕ ਪੰਜਾਬੀ ਕਹਾਣੀ ਦੀ ਸਿਆਸੀ ਚੇਤਨਾ, ਪਿੱਠ ਭੂਮੀ, ਜੁਝਾਰਵਾਦੀ ਸੂਝ, ਪੰਜਾਬ ਸੰਕਟ ਦੇ ਖੌਫ਼ਨਾਕ ਦੌਰ, ਦਲਿਤ ਚੇਤਨਾ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਵੀਕਰਨ ਤੇ ਉਦਾਰੀਕਰਨ ਆਦਿ ਨੂੰ ਉਜਾਗਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਪੰਜਾਬੀ ਕਹਾਣੀ ਦਾ ਸਿਆਸੀ ਚੇਤਨਾ ਦੇ ਪੱਖ ਤੋਂ ਸਮੁੱਚਾ ਅਧਿਐਨ ਕਰਨ ਦਾ ਇਹ ਪਹਿਲਾ ਤੇ ਨਿੱਗਰ ਉੱਦਮ ਹੈ। ਸਿਆਸੀ ਸੂਝ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਮਾਨਸਿਕ ਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਪੱਖੋਂ ਵਧੇਰੇ ਸੂਝਵਾਨ ਬਣਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਅਜਿਹੇ ਅਧਿਐਨ ਅੱਜ ਦੇ ਸਮੇਂ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ। ਨਿਰੀ-ਪੁਰੀ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਧੜੇ ਤੇ ਯਾਰਾਂ ਬਾਸ਼ਾਂ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ (ਸੂਚੀ) ਪੇਸ਼ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਚਿੰਤਨ ਤੋਂ ਬਚਦੀ ਹੋਈ ਇਹ ਪੁਸਤਕ ਇਕ ਚੰਗਾ ਉਪਰਾਲਾ ਸਿੱਧ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

-ਡਾ: ਹਰਪ੍ਰੀਤ ਸਿੰਘ ਹੁੰਦਲ
ਮੋ: 94636-84511.

ਪੀੜਾਂ ਦੇ ਪਰਛਾਵੇਂ
ਕਹਾਣੀਕਾਰ : ਮਹੀਪ ਸਿੰਘ
ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਕ : ਯੂਨੀਸਟਾਰ ਬੁਕਸ, ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ
ਮੁੱਲ : 200 ਰੁਪਏ, ਸਫ਼ੇ : 136.

'ਪੀੜਾਂ ਦੇ ਪਰਛਾਵੇਂ' ਡਾ: ਮਹੀਪ ਸਿੰਘ ਦਾ ਨਵਾਂ ਕਹਾਣੀ-ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿਚ ਉਸ ਦੀਆਂ 15 ਕਹਾਣੀਆਂ ਸ਼ਾਮਿਲ ਕੀਤੀਆਂ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਕਹਾਣੀਆਂ ਵਿਚਲੇ ਪਾਤਰ ਤਕਰੀਬਨ ਮੱਧਵਰਗੀ ਮਹਾਂਨਗਰੀ ਦੁਨੀਆ ਨਾਲ ਸਬੰਧ ਰੱਖਣ ਵਾਲੇ ਹਨ ਪਰ ਕਿਤੇ-ਕਿਤੇ ਨਿਮਨ-ਵਰਗ ਅਤੇ ਉੱਚ-ਵਰਗ ਬਾਰੇ ਵੀ ਜ਼ਿਕਰ ਹੋਇਆ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਵਿਚਲੀਆਂ ਕਹਾਣੀਆਂ ਦੇ ਵਿਸ਼ੇ ਅਜੋਕੀ ਭੱਜਦੌੜ ਵਾਲੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਵਿਚ ਮਨੁੱਖੀ ਮਾਨਸਿਕਤਾ ਵਿਚ ਹੋ ਰਹੀ ਟੁੱਟ ਭੱਜ ਨੂੰ ਪੇਸ਼ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਸੇ ਕਰਕੇ ਹੀ ਕਹਾਣੀਆਂ ਨੂੰ ਪੜ੍ਹਦਿਆਂ ਇਹ ਮਹਿਸੂਸ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਪੇਸ਼ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਪਾਤਰਾਂ ਦੇ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਸੱਚ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਤੰਦਾਂ ਵਿਚ ਉਹ ਉਲਝੇ ਹੋਏ ਹਨ। ਮਿਸਾਲ ਵਜੋਂ 'ਪਤੀ' ਕਹਾਣੀ ਵਿਚਲਾ ਮਹਿਤਾ ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਮਾਲਤੀ ਨੂੰ ਇਸ ਕਰਕੇ ਪਸੰਦ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਆਦਮੀ ਵਾਲੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਜਿਊਂਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਮਹਿਤੇ ਦੇ ਸਟੇਟਸ ਦੇ ਮੁਤਾਬਕ ਠੀਕ ਨਹੀਂ, ਉਹ ਉਸ ਨੂੰ 'ਭੈਣ ਜੀ' ਮਾਰਕਾ ਵੀ ਖਿਆਲ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ 'ਪਿਤਾ' ਵਿਚਲਾ ਪਿਤਾ ਪਾਤਰ ਆਪਣੀ ਹਉਮੈ ਸਦਕਾ ਸਿਰਜਣਾਤਮਿਕਤਾ ਨੂੰ ਪਸੰਦ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ ਪਰ ਅਖੀਰ 'ਤੇ ਉਹੀ ਸਿਰਜਣਾਤਮਿਕਤਾ ਉਸ ਨੂੰ ਸਕੂਨ ਬਖਸ਼ਦੀ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਕਹਾਣੀਆਂ ਵਿਚਲੇ ਪਾਤਰਾਂ ਕੋਲ ਸੁੱਖ ਸਹੂਲਤਾਂ ਦੀ ਘਾਟ ਨਹੀਂ ਪਰ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦਾ ਸਹਿਜ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਹਿੱਸੇ ਨਹੀਂ ਆਇਆ। ਇਕ ਅਜੀਬ ਕਿਸਮ ਦੀ ਅਚਵੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮਾਨਸਿਕਤਾ ਵਿਚ ਚਲਦੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। 'ਕਿੱਲ' ਕਹਾਣੀ ਵਿਚਲਾ ਪਾਤਰ ਆਪਣੀ 'ਧੀ' ਦੀਆਂ ਭਾਵਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਨਾ ਸਮਝ ਕੇ ਆਪਣੇ ਹੀ ਦਾਇਰੇ ਵਿਚ ਘੁੰਮਦਾ ਹੋਇਆ ਨਜ਼ਰ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। 'ਭਲਕ' ਕਹਾਣੀ ਵਿਚਲੀ ਪਾਤਰ ਦੀ ਮਾਨਸਿਕ ਸਥਿਤੀ ਵਿਚ ਅਜੀਬ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅਹਿਸਾਸ ਹਨ। 'ਕਿਹੜੇ ਕਿਹੜੇ ਰੰਗ' ਕਹਾਣੀ ਨਸ਼ਾ, ਲਾਚਾਰੀ ਅਤੇ ਪਰਿਵਾਰਕ ਸੰਕਟ ਨੂੰ ਪੇਸ਼ ਕਰਦੀ ਕਹਾਣੀ ਹੈ। 'ਪੀੜਾਂ ਦੇ ਪਰਛਾਵੇਂ' ਕਹਾਣੀ ਵੀ ਘਰੇਲੂ ਕਲੇਸ਼ ਅਤੇ ਔਰਤ ਦੀ ਦਸ਼ਾ ਬਿਆਨਦੀ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਸਾਰੀਆਂ ਕਹਾਣੀਆਂ ਨੂੰ ਗਹੁ ਨਾਲ ਵਾਚਿਆ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਇਕ ਗੱਲ ਉਭਰਵੇਂ ਰੂਪ ਵਿਚ ਸਾਹਮਣੇ ਆਉਂਦੀ ਹੈ ਕਿ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਸਾਡੇ ਸਮਾਜਿਕ, ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ, ਰਾਜਨੀਤਕ, ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਵਿਚ ਪੈਦਾ ਹੋਈ ਖਿੱਚੋਤਾਣ ਅਤੇ ਇਸ ਖਿੱਚੋਤਾਣ ਵਿਚੋਂ ਪੈਦਾ ਹੋਈ ਬੇਚੈਨੀ, ਸਕੂਨ ਰਹਿਤ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੇ ਚਿੱਤਰ ਮਿਲਦੇ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਸਾਡੇ ਰਿਸ਼ਤਿਆਂ ਦੀਆਂ ਉਲਝੀਆਂ ਤਾਣੀਆਂ ਵੀ ਹਨ ਤੇ ਸਮਾਜ ਦੇ ਵਿਗੜੇ ਢਾਂਚੇ ਦੀ ਤਸਵੀਰਕਸ਼ੀ ਵੀ ਹੈ। ਪੀੜਾਂ ਦੇ ਪਰਛਾਵੇਂ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਵਿਚਲੀਆਂ ਇਹ ਕਹਾਣੀਆਂ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਨਾਟਕੀ ਸ਼ੈਲੀ ਵਿਚ ਹਨ ਅਤੇ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਦੀਆਂ ਤੰਦਾਂ ਬਿਰਤਾਂਤਕਾਰ ਦੇ ਖ਼ੁਦ ਦੱਸਣ ਦੀ ਬਜਾਇ ਪਾਤਰਾਂ ਦੇ ਵਾਰਤਾਲਾਪਾਂ ਤੋਂ ਹੀ ਖੁੱਲ੍ਹਦੀਆਂ ਹਨ।

-ਸਰਦੂਲ ਸਿੰਘ ਔਜਲਾ
ਮੋ: 98141-68611

ਮਨੁੱਖ ਤੇ ਮਨੁੱਖ
ਲੇਖਕ : ਜਰਨੈਲ ਸਿੰਘ
ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਕ : ਲੋਕ ਗੀਤ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ, ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ
ਮੁੱਲ : 140 ਰੁਪਏ, ਸਫ਼ੇ : 100.

ਪਰਵਾਸੀ ਪੰਜਾਬੀ ਲੇਖਕ ਜਰਨੈਲ ਸਿੰਘ ਦੀ ਪੁਸਤਕ ਕਹਾਣੀਆਂ ਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿਚ 11 ਕਹਾਣੀਆਂ ਹਨ। ਪੁਸਤਕ ਦੇ ਲੇਖਕ ਦੀਆਂ ਪਹਿਲਾਂ ਛਪੀਆਂ ਪੁਸਤਕਾਂ ਦੀ ਸੂਚੀ ਵਿਚ ਇਹ ਪੁਸਤਕ 1983 ਵਿਚ ਛਪੀ ਹੈ। ਹੁਣ ਇਸ ਦਾ ਦੂਜਾ ਸੰਸਕਰਣ ਲਗਦਾ ਹੈ ਪਰ ਇਸ ਬਾਰੇ ਅੰਦਰ ਕੋਈ ਸੂਚਨਾ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਦੋ ਟਾਪੂ ਲੇਖਕ ਦੀ ਪੁਸਤਕ ਇਸ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਸ਼ਾਹਮੁਖੀ ਤੇ ਹਿੰਦੀ ਵਿਚ ਵੀ ਛਪੀਆਂ ਹਨ। ਹਥਲੀ ਪੁਸਤਕ ਬਾਰੇ ਟਾਈਟਲ ਪੰਨੇ 'ਤੇ ਡਾ: ਕਰਮਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਵਿਚਾਰ ਛਪੇ ਹਨ, ਜਿਸ ਅਨੁਸਾਰ ਇਸ ਪੁਸਤਕ ਦੀਆਂ ਕਹਾਣੀਆਂ ਇਲਾਕਾਵਾਦ ਤੇ ਸੰਪਰਦਾਇਕਤਾ ਤੋਂ ਉੱਪਰ ਹਨ। ਲੇਖਕ ਕੋਲ ਫ਼ੌਜੀ ਜੀਵਨ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾਲ ਤਜਰਬਾ ਹੈ। ਪੁਸਤਕ ਦੀਆਂ ਕਹਾਣੀਆਂ ਵਿਚ ਫ਼ੌਜੀ ਜੀਵਨ ਦਾ ਇਹ ਤਜਰਬਾ ਸਪੱਸ਼ਟ ਵਿਖਾਈ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਕਹਾਣੀਆਂ ਦਾ ਦੀਰਘ ਪਾਠ ਕਰਨ 'ਤੇ ਪਤਾ ਲਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਲੇਖਕ ਕੋਲ ਕਿਸਾਨੀ ਜੀਵਨ ਦੀ ਵੀ ਪੂੰਜੀ ਹੈ। ਮਾਨਵਵਾਦੀ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਹੈ। ਲੇਖਕ ਸ਼ਰੀਕੇਬਾਜ਼ੀਆਂ, ਈਰਖਾ, ਨਫ਼ਰਤ ਤੋਂ ਪਾਰ ਮੋਹ-ਮੁਹੱਬਤ ਦੇ ਰੰਗ ਵਿਚ ਇਨ੍ਹਾਂ ਕਹਾਣੀਆਂ ਦੀ ਸਿਰਜਣਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਪੁਸਤਕ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਦੇ ਦੋ ਭਰਾ ਪਾਤਰ ਜਗੀਰ ਤੇ ਪਿਆਰਾ ਲੜ-ਝਗੜ ਕੇ ਹਥਿਆਰਬੰਦ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਕਹਾਣੀ ਦੇ ਅਖੀਰ ਵਿਚ ਇਕ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜਗੀਰ ਲੜ ਕੇ ਭੈਣ ਕੋਲ ਚਲਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਉਥੇ ਜਾ ਕੇ ਵੀ ਛੋਟੇ ਭਰਾ ਪਿਆਰੇ ਬਾਰੇ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ-ਜਾਹ ਪਿੰਡ ਨੂੰ ਜਾਹ, ਕਿਤੇ ਗੁੱਸੇ ਵਿਚ ਆ ਕੇ ਗੱਡੀ ਥੱਲੇ ਸਿਰ ਨਾ ਦੇ ਦੇਵੇ... ਕਹਾਣੀ (ਬੰਨ੍ਹ ਉਠਾਈ ਪੋਟਲੀ ਪੰਨਾ 23) ਕੰਬਦਾ ਚਾਨਣ ਵਿਚ ਛੁੱਟੀ ਆਇਆ ਜਗਮੀਤ ਸਿੰਘ ਆਪਣੇ ਪਿੰਡ ਦੀ ਮਿੱਟੀ ਦਾ ਜ਼ਰਾ-ਜ਼ਰਾ ਮੁਹੱਬਤ ਨਾਲ ਵੇਖਦਾ ਹੈ। ਦੇਸ਼ ਵੰਡ ਵੇਲੇ ਦਾ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਯਾਦ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਕਹਾਣੀ ਕਾਲਾ ਸੂਰਜ ਵਿਚ ਜੰਗ ਦਾ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਹੈ। ਫ਼ੌਜੀ ਪਾਤਰ ਹਨ। ਕੰਡਿਆਲੀ ਧਰਤੀ ਵਿਚ ਕੁੰਦਨ ਕਿਸਾਨ ਪਾਤਰ ਹੈ। ਸਾਰਾ ਟੱਬਰ ਖੇਤਾਂ ਵਿਚ ਮਿਹਨਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਕਹਾਣੀ 'ਦਾਤੀ' ਵਿਚ ਨਿਰੋਲ ਪੇਂਡੂ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਦੀ ਖੂਬਸੂਰਤ ਤਸਵੀਰ ਪੇਸ਼ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਦੀ ਅੰਤਿਮ ਕਹਾਣੀ ਮਨੁੱਖ ਤੇ ਮਨੁੱਖ 1971 ਵਿਚ ਬੰਗਲਾਦੇਸ਼ ਬਣਨ ਦੇ ਵਿਸ਼ੇ 'ਤੇ ਲੰਮੀ ਰਚਨਾ ਹੈ। ਸਿੱਖ, ਮੁਸਲਮਾਨ ਪਾਤਰ ਹਨ, ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਫ਼ੌਜਾਂ ਵੱਲੋਂ ਕੀਤੇ ਤਸ਼ੱਦਦ ਦਾ ਬੁੱਢੀ ਮਾਂ ਦੇ ਮੂੰਹੋਂ ਕੀਤਾ ਜ਼ਿਕਰ ਕਹਾਣੀ ਦੀ ਰੂਹ ਹੈ। ਕੈਪਟਨ ਜਾਵੇਦ, ਹੌਲਦਾਰ ਬਲਜੀਤ ਸਿੰਘ ਮੱਖਣ, ਜੋਗਾ ਸਿੰਘ, ਤਰਸੇਮ ਲਾਲ ਆਦਿ ਫ਼ੌਜੀ ਪਾਤਰ ਹਨ, ਜੋ ਲੇਖਕ ਦੇ ਤਜਰਬੇ ਦੀ ਗੱਲ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਸਮੁੱਚੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਦੀਆਂ ਕਹਾਣੀਆਂ ਰਸਦਾਇਕ ਤੇ ਇਨਸਾਨੀਅਤ ਦੀ ਰੰਗਦਾਰ ਤਸਵੀਰ ਹਨ।

-ਪ੍ਰਿੰ: ਗੁਰਮੀਤ ਸਿੰਘ ਫਾਜ਼ਿਲਕਾ
ਮੋ: 98148-56160

ਮੇਰਾ ਪਿੰਡ ਮੇਰੀਆਂ ਯਾਦਾਂ
ਲੇਖਕ : ਸਤਨਾਮ ਸਿੰਘ ਦਰਦੀ
ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਕ : ਪੰਜਾਬੀ ਸੱਥ, ਲਾਂਬੜਾ
ਮੁੱਲ : 300 ਰੁਪਏ, ਸਫ਼ੇ : 290

ਹਰ ਇਨਸਾਨ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਜੰਮਣ ਭੋਇੰ ਨਾਲ ਅੰਤਾਂ ਦਾ ਮੋਹ ਹੁੰਦੈ, ਜਿਵੇਂ ਸਤਨਾਮ ਸਿੰਘ ਦਰਦੀ ਨੂੰ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਪਿੰਡ ਜਲੰਧਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿਚ ਚਾਨੀਆਂ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਬੇਹੱਦ ਪਿਆਰ ਹੈ। ਇਹ ਪਿਆਰ ਹੀ 'ਮੇਰਾ ਪਿੰਡ ਮੇਰੀਆਂ ਯਾਦਾਂ' ਪੁਸਤਕ ਛਪਾਈ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣਿਆ ਹੈ ਤੇ ਇਸ ਪੁਸਤਕ ਨੂੰ ਪੜ੍ਹ ਏਦਾਂ ਜਾਪਦਾ ਏ, ਜਿਵੇਂ ਅਸੀਂ ਵਾਰਤਕ ਨਹੀਂ, ਕਵਿਤਾ ਪੜ੍ਹ ਰਹੇ ਹੋਈਏ। ਸਤਨਾਮ ਸਿੰਘ ਦਰਦੀ ਨੇ ਆਪਣੇ ਮਨ ਦੇ ਵਲਵਲੇ ਇਸ ਪੁਸਤਕ ਵਿਚ ਬਹੁਤ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਪੇਸ਼ ਕੀਤੇ ਹਨ। ਕਿਵੇਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਪਿੰਡ ਬੱਝਾ, 1947 ਵੇਲੇ ਪਿੰਡ ਦਾ ਕੀ ਬਣਿਆ, ਜਦੋਂ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਹਾਲਾਤ ਵਿਗੜੇ ਤਾਂ ਇਸ ਪਿੰਡ ਨੇ ਕੀ ਸੰਤਾਪ ਹੰਢਾਇਆ, ਪਿੰਡ ਦੇ ਲੋਕ ਕਿਵੇਂ ਰਹਿੰਦੇ ਨੇ, ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਖਾਣ-ਪੀਣ, ਪਹਿਨਣ-ਪੱਚਰਨ ਅਤੇ ਰਹਿਣ-ਸਹਿਣ ਕਿਹੋ ਜਿਹਾ ਹੈ। ਸਤਨਾਮ ਸਿੰਘ ਦਰਦੀ ਨੇ ਪੁਸਤਕ ਨੂੰ ਤਿੰਨ ਭਾਗਾਂ ਵਿਚ ਵੰਡਿਆ ਹੈ। ਪਹਿਲੇ ਭਾਗ ਵਿਚ ਪਿੰਡ ਦਾ ਬੱਝਣਾ, ਉੱਜੜਨਾ ਤੇ ਮੁੜ ਆਬਾਦ ਹੋਣਾ, ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਰਹਿਣ-ਸਹਿਣ, ਕਿੱਤੇ, ਵਹਿਮ-ਭਰਮ, ਪਿੰਡ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ, ਪਿੰਡ ਦਾ ਭਾਈਚਾਰਾ, ਖੇਡਾਂ, ਵਿਆਹ, ਸਿੰਚਾਈ ਸਾਧਨ, ਸਵਾਣੀਆਂ ਦੇ ਘਰੇਲੂ ਔਜ਼ਾਰ, ਪਿੰਡ ਦੇ ਰਾਂਗਲੇ ਪਾਤਰ, ਪਿੰਡ ਦੀ ਸਿਆਸਤ, ਧਾਰਮਿਕ ਅਸਥਾਨ ਸਮੇਤ ਕਈ ਕੁਝ ਹੋਰ ਛੋਟੇ-ਛੋਟੇ ਲੇਖਾਂ ਜ਼ਰੀਏ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਹੈ।
ਦੂਜੇ ਭਾਗ ਵਿਚ ਦਰਦੀ ਹੁਰਾਂ ਆਪਣੀਆਂ ਯਾਦਾਂ ਦਾ ਵੇਰਵਾ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। 47 ਦਾ ਘੱਲੂਘਾਰਾ, ਮੋਰਚਾ ਖੁਸ਼ਹਾਲੀ ਟੈਕਸ, ਸ਼ੇਰਦਿਲ ਅਫ਼ਸਰ, ਮਿਸਟਰ ਮਿਰਚੀਆ, ਪਿੰਡ ਛੱਡ ਗਏ ਪਿੰਡ ਦੇ ਜਾਏ, ਪਿੰਡ ਤੁਹਾਡੇ 'ਤੇ ਮਾਣ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਲੇਖਾਂ ਜ਼ਰੀਏ ਉਨ੍ਹਾਂ ਪਿੰਡ ਅਤੇ ਪਿੰਡ ਦੇ ਮਾਣਯੋਗ ਸੱਜਣਾਂ ਬਾਰੇ ਭਾਵਨਾਵਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਗਟਾਵਾ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਆਖਰੀ ਭਾਗ ਵਿਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਬਹੁਤ ਪਿੰਡ ਦਾ ਕੁਰਸੀਨਾਮਾ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਹੈ, ਜਿਸ 'ਤੇ ਕਾਫੀ ਮਿਹਨਤ ਕੀਤੀ ਪ੍ਰਤੀਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਪਿੰਡ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਕੁਝ ਰੰਗੀਨ ਤਸਵੀਰਾਂ ਵੀ ਦਿੱਤੀਆਂ ਹਨ, ਜੋ ਆਪਣੀ ਕਹਾਣੀ ਆਪ ਬਿਆਨ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ।

-ਸਵਰਨ ਸਿੰਘ ਟਹਿਣਾ
ਮੋ: 98141-78883

ਕੈਨੇਡਾ ਦੀ ਮੱਸਿਆ ਤੇ ਪੁੰਨਿਆ
ਲੇਖਕ : ਜਗਦੇਵ ਸਿੰਘ ਸੰਧੂ
ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਕ : ਤਰਕ ਭਾਰਤੀ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ, ਬਰਨਾਲਾ
ਮੁੱਲ : 150 ਰੁਪਏ, ਸਫੇ: 128.

ਮੱਸਿਆ ਤੇ ਪੁੰਨਿਆ ਚੰਦਰਮਾ ਚੱਕਰ ਦੇ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਸ਼ਬਦ ਹਨ। ਆਮ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਚ ਇਹ ਸ਼ਬਦ ਹਨੇਰੇ ਤੇ ਚਾਨਣ ਦੇ ਪ੍ਰਤੀਕ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਤੀਕਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਦਿਆਂ ਹੀ ਜਗਦੇਵ ਸਿੰਘ ਸੰਧੂ ਨੇ ਕੈਨੇਡਾ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਮਾੜੇ ਤੇ ਚੰਗੇ ਪੱਖ ਨੂੰ ਉਜਾਗਰ ਕਰਨ ਲਈ ਉਸ ਦੇਸ਼ 'ਚ ਵਿਚਰਨ ਦੇ ਆਪਣੇ ਅਨੁਭਵਾਂ ਨੂੰ 'ਕੈਨੇਡਾ ਦੀ ਮੱਸਿਆ ਤੇ ਪੁੰਨਿਆ' ਨਾਂਅ ਦੀ ਪੁਸਤਕ ਵਿਚ ਕਲਮ ਬੰਦ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਦੁਨੀਆ ਦਾ ਕੋਈ ਵੀ ਦੇਸ਼ ਮਾੜਾ ਜਾਂ ਚੰਗਾ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਪਰ ਉਥੋਂ ਦੇ ਬਸ਼ਿੰਦਿਆਂ ਜਾਂ ਸੈਲਾਨੀਆਂ ਦੀ ਸੋਚ-ਸਮਝ ਅਤੇ ਵਿਚਰਨ ਦੀ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਉੱਤੇ ਹੀ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਦੇਸ਼ ਉਨਾਂ ਨੂੰ ਕਿਨ੍ਹਾਂ ਕੁ ਰਾਸ ਆ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਜਿਥੇ ਜਿਊਣ ਦੀਆਂ ਸੁੱਖ-ਸਹੂਲਤਾਂ ਦੀ ਉਪਲਬਧਤਾ, ਫਰਜ਼ ਤੇ ਹੱਕਾਂ ਦਾ ਸੁਮੇਲ ਅਤੇ ਕਾਇਦੇ-ਕਾਨੂੰਨ ਅਨੁਸਾਰ ਅਨੁਸ਼ਾਸਨ ਪੂਰਨ ਕੰਮਕਾਜ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਥਾਂ ਕਿਸੇ ਵੀ ਬਹਿਸ਼ਤ ਤੋਂ ਘੱਟ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ।
ਲੇਖਕ ਨੇ ਆਪਣੇ ਮੂਲ ਦੇਸ਼ ਭਾਰਤ ਤੇ ਕੈਨੇਡਾ ਦੇਸ਼ ਵਿਚਲੇ ਰਹਿਣ-ਸਹਿਣ, ਸੱਭਿਆਚਾਰ, ਸੰਸਕ੍ਰਿਤੀ, ਕਾਇਦੇ-ਕਾਨੂੰਨ ਦੇ ਜ਼ਮੀਨ-ਅਸਮਾਨ ਦੇ ਫ਼ਰਕ ਨੂੰ ਬੜੀ ਸੰਜ਼ੀਦਗੀ ਨਾਲ ਯਥਾਰਥ ਭਰਪੂਰ ਕਈ ਉਦਹਾਰਨਾਂ ਰਾਹੀਂ ਪੇਸ਼ ਕਰਨ ਦਾ ਯਤਨ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਸਭ ਨਾਗਰਿਕਾਂ (ਭਾਵੇਂ ਉਹ ਆਮ ਹੋਵੇ, ਚਾਹੇ ਕੋਈ ਅਹਿਲਕਾਰ ਹੋਵੇ) ਕਾਨੂੰਨ/ਪੁਲਿਸ ਵਿਵਹਾਰ ਸਭ ਲਈ ਬਰਾਬਰ, ਪੁਲਿਸ ਦਾ ਮਦਦਗਾਰ ਵਜੋਂ ਨਾ ਕਿ ਹੁਕਮਰਾਨ ਵਜੋਂ ਪੇਸ਼ ਆਉਣਾ, ਡੰਡੇ ਨਾਲੋਂ ਹਲੀਮੀ ਦਾ ਭਾਰੂ ਹੋਣਾ, ਕਿਰਤ ਨੂੰ ਤਰਜੀਹ, ਦਿੜ੍ਰਤਾ, ਚੇਤਨਾ ਅਤੇ ਆਪਸੀ ਸਹਿਯੋਗੀ ਭਾਵਨਾ ਨਾਲ ਵਿਕਾਸ ਦੀਆਂ ਬੁਲੰਦੀਆਂ ਨੂੰ ਛੂਹਣਾ ਆਦਿ ਪੁੰਨਿਆ ਦੀਆਂ ਰਿਸ਼ਮਾਂ ਹੋ ਨਿਬੜਦੀਆਂ ਹਨ। ਖੁੱਲ੍ਹ (ਆਜ਼ਾਦੀ) ਦੇ ਨਾਂਅ ਉੱਤੇ ਬੇ-ਪਰਦਾ ਹੋ ਕੇ ਸ਼ਰਮ-ਹਯਾ ਦਾ ਛਿੱਕੇ ਟੰਗ ਦੇਣਾ, ਨਵੇਂ ਪੋਸ਼ ਵੱਲੋਂ ਆਪਣੇ ਮੂਲ (ਬਜ਼ੁਰਗਾਂ) ਦੀ ਪ੍ਰਵਾਹ ਨਾ ਕਰਨਾ, ਨੰਗੇਜ਼ਵਾਦ ਅਤੇ ਅਨੈਤਿਕਤਾ ਭਰੇ ਅਮਲਾਂ ਨਾਲ ਨੈਤਿਕ ਕਦਰਾਂ-ਕੀਮਤਾਂ ਨੂੰ ਕੱਖੋਂ ਹੌਲੇ ਕਰਨ ਨੂੰ ਵਧੇਰੇ ਤਰਜੀਹ ਦੇਣਾ, ਅੰਧ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਦਾ ਬੋਲਬਾਲਾ, ਡਾਲਰਾਂ ਦੀ ਫੋਕੀ ਚਮਕ ਅਤੇ ਸੋਨੇ ਦੇ ਪਿੰਜਰੇ ਵਿਚਲੀ ਕੈਦ ਦਾ ਅਹਿਸਾਸ ਆਦਿ ਮੱਸਿਆ ਦੇ ਕਰੂਪ ਚਿਹਰਾ ਦੀ ਇਕ ਚਰਮ-ਸੀਮਾ ਹੈ।

-ਲਖਵਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਰਈਆ ਹਵੇਲੀਆਣਾ
ਮੋ: 9876474858.

2013 ਵਿਚ ਰੀਵਿਊ ਲਈ ਪ੍ਰਾਪਤ ਪੁਸਤਕਾਂ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅਜੇ ਤੱਕ ਰੀਵਿਊ ਨਹੀਂ ਛਪ ਸਕੇ :

ਹਾਸੇ ਦੇ ਵਪਾਰੀ
ਲੇਖਕ : ਗੁਰਨਾਮ ਸਿੰਘ ਸੀਤਲ
ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਕ : ਸ਼ਰੂਤੀ ਪਾਕੇਟ ਬੁੱਕ, ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ
ਮੁੱਲ : 60 ਰੁਪਏ, ਸਫ਼ੇ : 95.
--------
ਅਹਿਸਾਸ
ਲੇਖਕ : ਡਾ: ਇੰਦਰਜੀਤ ਸਿੰਘ ਚੀਮਾ
ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਕ : ਅਮਰਜੀਤ ਸਾਹਿਤ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ, ਪਟਿਆਲਾ
ਮੁੱਲ : 125 ਰੁਪਏ, ਸਫ਼ੇ : 131.
--------
ਫਕੀਰਾਂ ਦੀ ਜੀਵਨ ਕਥਾ
ਲੇਖਕ : ਗੁਰਤੇਜ ਪੱਖੀ ਕਲਾਂ
ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਕ : ਲੇਖਕ ਖ਼ੁਦ
ਮੁੱਲ : 50 ਰੁਪਏ, ਸਫ਼ੇ : 130.
--------
ਇੰਤਜ਼ਾਰ
ਲੇਖਕ : ਨਾਇਬ ਬੁੱਕਣਵਾਲ
ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਕ : ਗੋਸਲ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ, ਲੁਧਿਆਣਾ
ਮੁੱਲ : 150 ਰੁਪਏ, ਸਫ਼ੇ : 88.

ਤਰਕ ਭਾਰਤੀ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ ਬਰਨਾਲਾ ਵੱਲੋਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਪੁਸਤਕਾਂ

ਤੂੰ ਭਰੀਂ ਹੁੰਗਾਰਾ
ਲੇਖਕ : ਰਣਬੀਰ ਕੌਰ ਰਾਣਾ
ਮੁੱਲ : 200 ਰੁਪਏ, ਸਫ਼ੇ : 160.
--------
ਜਲ, ਜੰਗਲ ਅਤੇ ਜ਼ਮੀਨ ਦਾ ਸੰਕਟ
ਲੇਖਕ : ਡਾ: ਅਜੀਤਪਾਲ ਸਿੰਘ ਐਮ.ਡੀ.
ਮੁੱਲ : 100 ਰੁਪਏ, ਸਫ਼ੇ : 160.
--------
ਜੋ ਜੂਝੇ ਆਜ਼ਾਦੀ ਲਈ
ਲੇਖਕ : ਸ਼ਹੀਦ ਸੁਰਜੀਤ ਸਿੰਘ ਜੀਤ, ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਲਹਿਰਾ
ਮੁੱਲ : 60 ਰੁਪਏ, ਸਫ਼ੇ : 80.
--------
ਉਹ ਦੇਖਦੇ ਰਹੇ
ਲੇਖਕ : ਮਹਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਢਿੱਲੋਂ
ਮੁੱਲ : 100 ਰੁਪਏ, ਸਫ਼ੇ : 80.
--------
ਜੱਗੋਂ ਤੇਰ੍ਹਵੀਂ
ਲੇਖਕ : ਸੁਰਜੀਤ ਸਿੰਘ
ਮੁੱਲ : 120 ਰੁਪਏ, ਸਫ਼ੇ : 104.
--------
ਸੰਗਮ ਪਬਲੀਕੇਸ਼ਨ ਸਮਾਣਾ ਵੱਲੋਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਪੁਸਤਕਾਂ
ਨਾਤ ਪਰਿੰਦਿਆਂ ਦੀ
ਲੇਖਕ : ਜਸਮੇਰ ਮਾਨ
ਮੁੱਲ : 150 ਰੁਪਏ, ਸਫ਼ੇ : 143.
--------
ਡਾ: ਐਸ. ਤਰਸੇਮ ਸੰਘਰਸ਼ ਤੇ ਸਿਰਜਣਾ
ਸੰਪਾਦਕ : ਮਿੱਤਰ ਸੇਨ ਮੀਤ
ਮੁੱਲ : 550 ਰੁਪਏ, ਸਫ਼ੇ : 455.
--------
ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਅਖਾਣਾਂ 'ਤੇ ਮੁਹਾਵਰੇ
ਸੰਪਾਦਕ : ਜਸਪ੍ਰੀਤ ਸਿੰਘ ਜਗਰਾਓਂ
ਮੁੱਲ : 200 ਰੁਪਏ, ਸਫ਼ੇ : 246.
--------





Website & Contents Copyright © Sadhu Singh Hamdard Trust, 2002-2018.
Ajit Newspapers & Broadcasts are Copyright © Sadhu Singh Hamdard Trust.
The Ajit logo is Copyright © Sadhu Singh Hamdard Trust, 1984.
All rights reserved. Copyright materials belonging to the Trust may not in whole or in part be produced, reproduced, published, rebroadcast, modified, translated, converted, performed, adapted,communicated by electromagnetic or optical means or exhibited without the prior written consent of the Trust. Powered by REFLEX